Qarsaqbaıdan Berlınge deıin...

Staryı Rýsso jerinde bolǵan edi...

Biz on úsh jas jigit 1942 jyl­ǵy 17 maýsymda Qarsaqbaı ken­tinen soǵysqa attandyq. Bizdi bir­den Kýıbyshev oblysynyń Tosk temir ­jol stansasynda orna­las­qan 11-shi zapastaǵy atqyshtar brıga­dasyna jiberdi. Bul jerde úsh aı boıy hımııalyq barlaýdyń barlyq jón-josyqtaryna úı­ret­ti. Sol kezdegi derekter boıyn­sha, fashısterdiń hımııalyq so­­ǵys­qa daıyndyǵy óte joǵary-tuǵyn. 1941 jyly nemis armııa­syn­da gaý­bı­salardyń 2 mıllıon hımııalyq snarıady jáne 500 myń aýyr sna­rıady bolǵan edi. Hı­mııalyq oq dáriler qoı­ma­­larynan nemister maı­danǵa kúnine 10 eshelon jiberýge daıyn boldy. Bizdiń mindetimiz jaý qol­danatyn ýly zattyń tabı­ǵa­­tyn anyqtaý, qorǵaný sha­ra­­­­­laryn ýaqtyly qabyldaý úshin nemisterdiń hımııalyq sha­­­býyl­dy bastaǵanyn bilý, Ke­­ńes áskeriniń qarsy shabýylyn bas­taý maqsatynda hı­mııa­lyq qa­ýiptiń aıaqtalýyn anyq­taý bol­dy. Munyń bári bizge hı­mııa­­lyq shabýyldy toıtarýǵa da­­ıyndyǵymyzdy joǵar­ǵy deń­geıde qamtamasyz etý min­de­tin qoıdy. Oqý qıynǵa soqty. Sý­vorov aıtqandaı «jattyǵý qıyn bolsa soǵysý ońaı bolady». Sóı­tip qyrkúıek aıynda bizdi maı­danǵa jóneltti.

Men Staryı Rýsso túbindegi Elmen kóliniń mańaıynda or­na­lasqan Soltústik-Batys maı­danynyń 353-inshi jeke pýle­metti-artıl­lerııalyq batalonyna tap boldym. Bul jerde Keńes ásker­leriniń qorshaýynda qalǵan 16-ynshy nemis armııasy turdy. Men toǵyz adamnan turatyn pýlemet bóliminiń komandıri edim. Bizdiń mindetimiz ózara bylaı bólindi: úsh adam pýlemet pen tankige qarsy myltyq qa­syn­da kúzette bolady, úsh adam dem alady, al úsheýi jerke­pe­niń ishi­ne jınalǵan laı sýdy ko­te­loktarmen qaıta-qaıta syrt­­qa tasıdy. Biz bul jerde qor­­shaýdan shyǵýǵa umtylǵan ne­mis bronetransporterleriniń sha­býylyn toıtarýmen eki aı turdyq. Aqpan aıynyń aıaǵynda qolbasshydan shabýylǵa shyǵýǵa buıryq alyndy. 25 aqpanda, tańerteń shabýylǵa shyqtyq. Beıtarap keńistikten ótip, qalyń qar basqan nemis dzotynyń al­dyn­daǵy ashyq alańǵa jettik. Fashıster pýlemetten tolassyz oq jaýdyrdy. Kóptegen ja­ýyn­­ger sol jerde qaza tapty. Biz qardyń astyna tyǵylyp eńbektep alǵa jyljýǵa májbúr boldyq. Ambrazýranyń aldynda jar bar edi, biz soǵan sekirip túsip, tynys aldyq. Dzotty qurtý úshin almurt tárizdi granatalary­myzdy daıyndaı bastadyq. Biraq olar bizdi baıqap qalyp ústi­mizden granata jaýdyrdy. Jary­lys tolqynymen jan-jaq­qa ushyp kettik, men esimnen tanyp qaldym...

Esim­di jısam nemis jer­ke­­pe­­­­siniń satysynda jatyr eken­­­­min. Jan-jaǵymda aýyr ja­ra­­qattanǵandardyń aıqaıy, yńqyly qulaq tundyrady. Jerkepe ishi tastaı sýyq. Úsh kún boıy sanıtarlyq kómek kórsetilgen joq. Tek tórtinshi kúni ǵana shanamen medbıke kelip, bizdi jaqyn mańaıdaǵy temir jol razezine jóneltti. Jaýyngerlik gospıtalge men jaraly bolǵannan keıingi besinshi kúni ǵana jettim. Bul jerde dári­ger­ler rentgenge túsirip denemde kóptegen oq jaryqshaqtary bar ekenin an­yq­tady. Kóbisi operasııamen alyn­dy, al ókpemde turyp qalǵan temir jaryqshaqtary alynǵan joq, ol kezdegi medısınanyń múmkinshiligi de soǵys kezindegi qaýyrt ýaqyttyń da murshasy bolar, mine 57 jyl boıy sol temirdiń jaryqshaǵy áli de denemde «saqtaýly» júr...

Tek kóp jyl ótken soń ǵana, maıdandastarmen kezdesken kezde, bizge sol jerde kómekke kelgen rota jaýyngerleriniń nemis dzottaryn talqandap shabýylǵa shyqqanyn estip bildim...

 Kýrsk doǵasyndaǵy shaıqas

1943 jyldyń shamamen 5-6 shildesiniń túninde jaý­dyń shabýylynan habardar bol­ǵandardyń bárinde de uıqy bolmady. Orýdııa komandıriniń aınalmaly oryndyǵynan turyp, saǵatyma qarasam úsh jarymdy kórsetip tur eken. Joǵarǵy lıýkti ashyp tankiden shyǵyp aıaǵymmen transmıssııalyq bólimsheniń ústine turdym. Túngi taza aýany qushyrlana jutyp jan-jaǵyma qaradym. Aǵash arasynan anda-sanda qustardyń úni estiledi. ...Tań aldyndaǵy jarty saǵattan keıin keńes artıllerııasy kúshti qarsy daıyndyq júrgizdi. Qolǵa túsken tutqynnyń aıtýynsha, bul kúshti otty soqqy boldy. Artıl­lerııalyq qarsy daıyndyq bas­tap­qy mejede ornalasqan nemis áskerlerine eleýli shyǵyn ákeldi, jaýdyń shabýylǵa shyǵýyna kedergi jasaldy.

Qarsylastar sheshýshi sha­býyl­ǵa kóshti. «Aıdan anyq, jaý Oboıansk shossesine shyǵýdy kózdep otyr» dedi polk koman­dı­ri, «ol kúshti tankilik taranmen bizdiń qorǵanysymyzdy buzyp ótpekshi, barlyq vzvod, rota komandırlerine shabýyldyń bas­talǵandyǵy týraly habarlaý kerek, bólimderdi jaýyngerlik daıarlyq jaǵdaıyna keltirsin» degen komanda estildi.

Lıýkterdiń esikteri tarsyl­dap jabylyp, motor úni gú­ril­dep ormanǵa jan bitti. Shlem­niń naýshnıkterinen polk koman­dıriniń «Gvardııashylar jaý­ǵa qaraı alǵa!» degen daýsy esti­lip jatty. Aldymyzda aýyr synaq turǵanyn barlyq jaýap­ker­shilikpen túsindim. Oboıansk tas jolyndaǵy qozǵalys tolassyz boldy. Biz bastapqy jaýyngerlik mejege jetkende kesh te túse bastady. Sonymen 69-ynshy gvardııalyq tankiler polki Iаkovleva selosyna jetti. Biz qandaı jaǵdaı bolsa da jaýdy Oboıanskige jibermeýimiz kerek. Biraq jaý «Jolbarystary» men «Panteralaryn» júzdep, eki júzdep shabýylǵa shyǵardy. Bizdiń tankishiler olardyń bir­ja­ǵyn oısyratsa, ekinshi jaqtan jaýdyń tankileri tolyp shyǵa keledi. Bul tarıhta bolmaǵan ómir men ólim arasyndaǵy qan­tógis tankiler shaıqasy edi. Bizdiń aldymyzda turǵan birinshi eshelonnyń dıvızııasy jaýdyń kúshti ekpinimen keıin shegindi. Gıtlershilerge qatty soqqy bere otyryp bizdiń áskerler aldyn ala daıyndalǵan mejege – maıdan shebine uıymdasqan túrde shegindi.

Qarsy soqqy be­rý týraly buı­ryq­ty oryn­daý keze­ńi jet­ken­dikten biz tan­kimizben alǵa um­tyl­dyq. Dalany tankiler motorynyń úni alyp ketti. Tasada turǵan T-34-shiler soǵys tártibimen jaýǵa umtyldy. Tankilerdiń artynan jaıaý áskerler erdi.

Men zeńbirek koman­dı­ri bolǵandyqtan qatty qo­bal­jydym. Sebebi ne­mis­ter­­diń «jolbarystary» men «fer­dınand­ta­rynyń» jýan­dy­ǵy 88 mm bolatyn zeńbiregi bizdiń tankilerdiń bronyn 2 km qashyqtyqtan tese alatyn edi. Mundaı jaǵdaıda bizdiń «otyztórtinshiler» ashyq so­ǵysta jeńiske jete alar ma eken dep oıladym. Jaý­dyń aýyr tankileriniń osal jer­­leri de bar edi. Aýyr bolat tankiler yńǵaısyz shaban jyl­jı­tyn munaralaryn bizge qaraı baǵyttap burǵansha jeńil manevrli «otyztórtinshiler» birneshe ret nysanaly atyp úlgeretin. Degenmen, meniń oılaǵanymdaı biraz shyǵynǵa ushyradyq.

Qarsylastar kezekti shabýyl­ǵa shyqty. Olar Oboıansk tas jo­lynyń boıyndaǵy maı­danǵa sany 200-den asatyn tankisin shyǵardy. Úlken shyǵynmen jaýdyń shabýylyn toıtardyq. Bizdiń pozısııaǵa shabýyldaǵan jaýdyń bombalaýshylaryn bizdiń ıstrebıtelder qýyp tas­taýǵa tyrysty. Negizinde ot pen qalyń tútin arasynda ne bolyp jatqanyn aıtý qıyn edi. Shabýyl arasyndaǵy qysqa úziliste lıýkti ashyp, basymyzdy shyǵaryp, aýa jutyp jeńildene demalyp bir-birimizdi qys­qa jeńispen quttyqtadyq. Sóıt­kenimizshe bolǵan joq jaý­­dyń kezekti shabýyly bas­tal­­dy. Tasada turǵan bizdiń tankiler gıtlershilerdi týra atý qashyqtyǵyna jiberip alyp, olardy osal jerlerinen kóz­de­di. Bizdiń keıbir tankiler toptasqan aýyr jáne ortasha tan­kilerdi aınalyp óte bastady. Biz­diń pozısııaǵa jaqyndaǵan jaý tankilerin artıllerıster men tankıster qalyń oqpen qarsy aldy. Jaý maıdanda oqqa ushyp janǵan mashınalaryn tastap, shegine otyryp qaıta sha­­býyl jasaýmen boldy. Korpýs pozısııasynyń aldyndaǵy dala da, qyr da, orman da oıylǵan shuńqyr, qıraǵan tehnıkaǵa toly úlken órt alańyna aınaldy.

Gıtlershiler Oboıansk baǵy­ty­nda eleýli jetistikke jete almaı, báseń shabýylǵa kóshti. Jaý qyrýar kúsh jumsaı otyryp qorǵanysymyzdy túbine deıin buza almaǵandyqtan bizdiń tabandylyq kórsetetinimizge seni­mimiz molaıa tústi. Tankıster, artıl­lerıster motoatqyshtar adam aıtqysyz shydamdylyqpen kúreskenin kórip meniń de úmitim ulǵaıdy.

... Kúndiz bizdiń polktyń pozısııasyna jaýdyń 30 tankisi bet burǵanda biz buıryqty kútip, shaı­qas­ty baqylap rezervte tur edik. Aldymyzda tankige qarsy atatyn zeńbirekter turdy. Jaýdyń birneshe tankisi toıtaryldy. Bir kezde oń qanattaǵy tóbeniń ústinen birneshe «jolbarys» shyǵa keldi de týra batareıaǵa qaraı umtyldy. Alaıda olardyń snarıadtary taýsylyp atatyn oǵy bolmady. Birneshe mınýttan keıin zeńbirek raschettary taptalýy sózsiz edi. Bir kezde olardyń qasynan snarıad jaryldy, bári de qaza tapty. Bizdiń shydamymyz taýsylyp, meniń tankim jáne basqalar ornymyzdan qozǵaldyq. Ormannan shyǵa úlken jyldamdyqpen kelip, taranmen nemis tankilerin soǵyp aýdaryp tastadyq. Men tarannan keıin sońǵy kúshimdi jınap janyp jatqan tankiden ázer shyǵyp úlgerdim. Qulaq tundyrar qatty soqqydan kontýzııa aldym. Odan keıin ne bolǵanyn bilmeımin, esimdi jısam sanıtarlyq bólimniń palatasynda jatyr ekenmin...

 Berlınge shabýyl

...Keńes áskerleri Germanııa jerine tolyq aıaq basyp Berlındi shabýyldaýǵa daıyndyq jasap jatty. Bizdiń birinshi gvardııalyq tanki armııasy basty soqqynyń naǵyz basynda turyp nemisterdi barlyq jolynda dem aldyrmaı sońyna túsip otyryp únemi qýýmen boldy.

69-ynshy gvardııalyq tankter polkiniń tankısteri Dansıg pen Gdynıada aýyr shaıqastardy bastarynan ótkizdi. Bul jerlerde nemister bizge qarsy «ben­de­rovshiler» men «vlasov­shy­lardy» qarsy qoıdy. Olar bizge qarsy sońǵy faýst-oǵy qalǵansha soǵysty. Faýst-oqtarymen bizdiń tankterden tank qaldyrmaı atqylady. Olarǵa jaqyn baryp tanktyń shynjyr tabanymen janyshpaıynsha olar tutqynǵa berilgen joq. Eger olardyń faýst-oqtary taýsylyp qalǵan bolsa, olar berilmeı tanktyń astyna túsýge umtylady nemese qasha jóneledi. Biz olardy tankimen qýyp júrip shynjyr tabanymen janshýǵa májbúr boldyq.

1945 jyldyń naýryzynda qarsylastardyń negizgi kúshteri aıaǵyna deıin talqandaldy. Soń­ǵy sheshýshi Berlındi shabýyldaý operasııasyna daıarlyq bas­tal­dy...

Berlınge shabýyldyń aldynda bizdiń armııa, onyń ishindegi bizdiń polk jańa áskerı mashınalarmen tolyqtyryldy. Jergilikti jer jaýdyń jaqsy qorǵana alýyna qolaıly ekeni anyq boldy. Batpaqty saz ózender men aǵyp jatqan jylǵalar, aryqtar, kólder – Keńes armııa­synyń shabýylǵa shyqqan bólim­derin abyrjytýǵa ǵana emes, sonymen qatar bólshektep tastaýǵa da bolatyn tıimdi relef edi. Tankıster úshin de qıyndyqtar boldy. Oderdiń batys jaǵalaýy batpaqty sazdy sý basyp jatqan jer. Onyń arǵy jaǵynda sal­byraǵan tik jartastary bar Zeelov­skıı bıiktikteri. Sonymen bir­ge betondalǵan nemese aǵash jerkepeden jasalǵan oq atylatyn núkteler.

...Áli esimde, sáýir aıynyń orta kezinde polk armııanyń basqa da quramdas bólimderimen birigip tún qarańǵysyn jamylyp, aldyn ala daıyndalǵan ýaqytsha jasalǵan ótkeldermen Oderdiń sol jaq jaǵalaýyna shyqty jáne plasdarmda arnaıy belgilengen alańǵa kelip tirelip kirdi.

Kóp maıdandas joldastarym soǵystyń sońǵy kúnderine deıin jetken joq. Ekıpajdyń burynǵy eski tankısterinen jalǵyz qaldym. Berlındi shabýyldaý kezinde kenetten meni óltirse, báriniń de bitkeni emes pe?!... Mine, sondyqtan da «tiri qalsam eken jáne so­ǵys­tan keıingi kezeńdi – keńes adam­darynyń qýanyshty baqyt­ty ómirin kórsem eken...» degen meniń eń sońǵy armanym osy boldy.

1945 jyldyń sáýir aıynyń ortasyndaǵy qaı kúni ekeni esimde joq, tańǵy saǵat 5-te Keńes áskerleriniń «Reıhtyń» asta­nasyna sońǵy sheshýshi sha­býy­ly­nyń bastalǵanyn myńdaǵan zeńbirek qulaqty jaratyn qatty gúrsilmen habarlady. Aspanda bizdiń bombalaǵyshtardyń gýili tolastamady. Artıllerııalyq daıarlyqtan keıin júzdegen projektor jarq ete qaldy. Oderdiń arǵy jaǵyndaǵy oıpatynyń bári myńdaǵan snarıadtyń, mınanyń, avıasııalyq bombalardyń jarylysynan yrǵalyp býdaqtaǵan tútin aralasqan kógildir ja­ryq­pen jarqyrap jatty. Tú­tin­­niń tyǵyz bolǵany sonshama, tipti kúshti zenıttik pro­jek­tor­lar­dyń ózi jaryqqa jol asha almady. Jaıaý áskerler men tankiler tyǵyz úıirilip shabýylǵa shyqty. Bizge kúshti otty quıynmen dot­tar­dyń, dzottardyń, tan­ki­ge qar­sy múmkin bolatyn keder­gi­ler­diń, qorshaýlardyń jáne qaq­pan­dardyń júıesin jeńip ótýge týra keldi.

...Berlın ishindegi kósheler úshin shaıqastar da bastaldy. Bizdiń shabýyl maıdanynyń shebi ımperııalyq kanselıa­rııa men Reıhstagtan alys emes «Tırgarden» parkine ti­re­­letin Vılgelmshtrasse kóshe­si arqyly ótip jatty. Bizge faýstatqyshtar kedergi jasady. Keıbir kezde kanalızasııalyq qudyqta nemese úıdiń podvalynda otyryp alyp kóshege shyqqan tankilerdi ata bastaıdy. Qaı jaqqa qaraý kerek ekenin bilmeısiń. Biz bárimiz ekıpajben birge kóshe jaqqa shyqqan kezde bizdiń tank óz ornynda tur eken, radıst-atqysh faýstatqyshtarǵa qarsy pýlemetten oq jaýdyryp jatty. Germanııa jerine kirgen kezde kún saıyn shaıqasa otyryp 5, 10, 15 shaqyrymdaı qashyqtyqty shabýylmen alatyn edik, endi mine alǵa 5 metrge de jyljı almaı kelemiz. Kópqabatty úılerdiń terezesinen faýstatqyshtardyń shyqqanyn ańdydyq. Atqyshtar kórinip qalsa boldy zeńbirekten shrafneldy jáne jarqynshaq snarıadpen atqylaımyz. Buryn bir snarıadty nemisterdiń bir top jaıaý áskerlerine jumasasaq, endi bir faýstatqyshqa jumsaýǵa týra keledi. Osylaı úılerdiń terezelerin atqylap otyryp Berlınniń kóshelerimen kún sa­ıyn 50 nemese 100 metrge ǵana jyljydyq.

Kóshelerdegi shaıqastarda bizdiń armııanyń quramdary osylaı shabýyl jasap otyrdy. Tipti ekıpajdar tankide bir adamyn ǵana qaldyryp avtomatpen, granatalarmen qarý­la­nyp kópqabatty úılerdegi faýs­tat­qysh­tardyń izine tústi.

25 sáýir kúni qarsylastardyń Berlın mańyndaǵy toptary tolyq qorshaýǵa alyndy, ásker­le­ri apatty jaǵdaıǵa endi. Berlın garnızonynyń taǵdyry aldyn ala sheshildi. Tankiniń radıo­qabyldaǵyshy arqyly 2 mamyr kúni tańerteń armııa qolbasshysynyń oq atýdy dereý toqtatý týraly buıryǵyn tyńdadyq. Bul qýanyshty habar edi. Jaýyngerler men ofıserler birine-biri quttyqtaýǵa umtyldy. Árkim árqalaı pıs­toletten, vıntovkadan, avtomattan, zeńbirekten aspanǵa oq atqylap bas kıimderin joǵary laqtyrdy. Jeńistiń qurmetine salıýt attyq. Jaý jeńilgenin moıyndap, berildi. Berlın otqa oranyp, janyp jatty.

Biz 1945 jyldyń 9 mamyryna deıin Berlınde turdyq. Ornaǵan tynyshtyq arasynan daýystap sóıleıtin kúsheıtilgen qýatty qondyrǵylardan Germa­nııa­nyń berilip, kapıtýlıasııa jasaǵandyǵy jaıynda estilip jatty. Osylaısha «Berlın shabýyly» – shaıqasyn aıaqtap 1946 jyldyń 16 naýryzynda týyp-ósken úıime, Qarsaqbaıyma oraldym...

P.S.: Bul qandy surapyl soǵystyń el aýzynda júrgen tek úsh mańyzdy kezeńi týraly ǵana óz qolymen jazǵan Bektaı maıdangerdiń basynan keshirgen áńgimeleri... Árıne soǵysta úsh jyl segiz aıdan asa ýaqyt bolyp, jeńispen Otanyna qaıta oralǵan, búginde baqılyq bolǵan jaýyngerdiń óskeleń urpaqqa úlgi-ónege bolarlyq, aıtylmaı ketken, jazylmaı ketken, tárbıelik mańyzy zor qanshama áńgimeleri jetpeı qaldy deseńshi...!

Iá, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta eli men jeriniń amandyǵy úshin qanyn aıamaı tókken qanshama qazaq soldaty qyrshynynan qıylyp, erlikpen qaza tapty. Búginde maıdangerler qataryn saýsaqpen ǵana sanaýǵa bolady, olarǵa laıyqty syı-qurmet kórsete alyp júrmiz be degen tereń oılar men suraqtar túsingen árbir adamdy mazalaıtyny anyq! Tarıh sabaqtaryn óz ýaqyt enshisine alyp, urpaq jadyna álsin-álsin sińirip otyrý – búgingi urpaqtyń qasıetti paryzy!

Daıyndaǵan

Mútalap ÁBSATTAROV