Qos azapty qatar tartqan

Bala kúnimizde ákemiz soǵys týraly aıta bermeıtin. Onyń da túrli sebebi bar eken... Ákem­niń taǵdyry ońaı bolmaǵan: qan maıdanda qyrǵynǵa qaty­syp, tutqynǵa túsken, nemis konslagerinde azap kórip, keıin qashyp shyǵyp partızandar­ǵa qosylǵan, alaıda soǵys bit­ken soń keńestik repressııa­nyń qurbany bolyp, óz eliniń túrmesine qamalǵan. Olarǵa soǵys týraly, tutqynda bolǵany týraly aıtýǵa tyıym salynǵan eken.

Ákem Jumajan Dáýitov 1942 jyly armııa qataryna shaqyrylyp, birden Stalıngrad túbindegi qyrǵynǵa túsken. Jan alyp, jan berisken urys. Kún men túnniń esebinen jańy­lysty. Qorshaýda jatyp eki aı soǵysty. Oq-dári, azyq-túlik bári taýsylǵan. Art­tan keler kómek joq. Sol qor­shaýda komandıri Vısıenko Pav­lovıchpen birge tutqynǵa túsedi. Ash-jalańash, jaraly, aýrý tutqyndardy topyrlatyp Mıllerovo qalasynyń túbin­degi lagerge aıdap ákeledi. Lagerde adam kúnde júzdep, myń­dap qyrylady. Sodan keıin olardy Túrkistan legıonyna qosady. Osy jerde olar nemis vzvod komandırin atyp tastap, 37 adammen partızandar jaǵyna ótedi. Bul ıspandyq partızandar eken. 1944 jyly Pıreneı taýynyń eteginde soǵysady. Aqyry ólimmen áldeneshe ret bettesip júrip, Fransýz armııasyna qosylady. Olardyń basshysy general-polkovnık Dragýn eken. Osylaısha Uly Jeńiske bir kisideı úles qossa da, soǵystan keıin ne taǵdyr kútip turǵanynan beıhabar edi.

«Áli esimde, 1945 jyldyń 12 mamyry. «Erteń eshelon keledi, sizder sonymen elge qaı­tasyzdar degen habar aldyq. Bizdi «Baýyrlar, senderdi Odaq­ta Stalınniń lageri ǵana kútip tur. Elge qaıtpańdar!» dep úgittegender de boldy. Sonymen ne kerek, elimizge aman-esen keldik», dep eske alatyn ákemiz.

Átteń, bul mamyrajaı shaq uzaqqa sozylǵan joq. Dál ózin­deı taǵdyrlas jaýyngerlermen birge Ońtústik Oral áskerı okrýg trıbýnasynyń 1948 jylǵy 6 sáýirdegi qaýlysymen, ataqty 58-baptyń 1-tarmaǵy boıynsha sottalyp kete barady. Ákem sııaqty bozdaqtar, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń qaharman jaýyngerleri bir sátte jaý atanyp, Magadandaǵy lagerden bir-aq shyǵady. Ádi­letsizdik pen zańsyzdyq kesi­ri­nen úkimde olardyń qansha jylǵa sottalǵany da kórsetil­megen edi. Qanshama qıyn­shy­lyq kórgen ol ózindeı taǵdyr­lastarymen birge Stalın qaı­tys bolǵannan keıin ǵana aman-esen elge oraldy.

Elge kelgen soń da ákemizdiń ótken ómiri keıingi qyzmetine, eńbegi sińgen madaq-marapa­ty­na kesir boldy. Eń ókinishtisi, «soǵys ardageri» mártebesi men túrli jeńil­dikti de kesh aldy. Al ja­bylǵan jala, óz elinde kórgen azap pen qorlyqtyń janǵa sal­ǵan jaraqatyn ákem ózimen birge ala ketti.

Búginde ákemizdiń artynda qalǵan úsh ul men tórt qyzdan jet­piske tarta nemere-jıen, shóbere ósip keledi. Biz osyndaı adam­nyń urpaǵy bolǵanymyzdy maqtan tutamyz!

Nurzııa JUMAJANQYZY

Batys Qazaqstan oblysy,

Báıterek aýdany