Ońdasyn Elýbaı - qalamyn erkin sermegen jýrnalıst

О́tken jyldar elesin jań­ǵyrt­qanda ózderiniń qalam­ger­lik kásibin sport taqyrybynda shyń­­daǵan tarlanboz jýrnalıst-ja­zý­­shylardyń aty-jónderi til ushy­­na oralǵan. Ár dáýirdiń, ár keze­ńniń óz tulǵalary bolady. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy, jet­pisinshi jyldary baspasóz betterinde buryn-sońdy tam-tum­dap, eleýsizdeý shalynatyn sportqa arnalǵan materıaldar kóptep kóringen. Dodaly ja­rys­tar­dyń geografııasy da keńeıip, ala­man básekelerde top jarǵan qa­zaqstandyq sańlaqtardyń esim­­deri de aıryqsha dabyldy es­ti­le bastaǵany málim. Res­pýb­lıka mereıin asqaqtatqan jul­dyzdar shoǵyry sporttyń ár tú­rinen jarqyrap estilgende kóńi­li­miz tipten sharyqtap, shalqyp ket­etin. Namys qaıraǵyn ja­ny­ǵan álemdik, halyqaralyq, odaq­tyq, respýblıkalyq jarystardan súıinshilep jedel habar jazǵan, jan alysyp, jan berisken sátterdiń ystyq-sýy­ǵyn sýrettegen, medaldar sarapqa salynǵan mezetterdegi shaı­qastardan reportajdar bergen, top jarǵan sańlaqtar týra­ly tolǵaýlar men ocherkter ter­begen jýrnalıster men jazýshy­lar­dy qurmetpen aıtar edik. Olar – Qaldarbek Naımanbaev, Smatbek Tórebekov, О́mirzaq Jo­lymbetov, Sovet Shımanbaev, Sul­tanǵalı Qarataev, Júsip Qısymov, Nesip Júnisbaı, Dúr­áli Dúısebaı, Qydyrbek Rys­bek, Eseı Jeńisuly, Ǵalym Sú­leımen jáne keıingi tolqyn jas­tar. Shúkir, tolqynnan tol­qynǵa, býynnan býynǵa ulas­qan sport qalamgerleriniń sapy sel­di­remeı bolashaqqa jal­ǵas­paq. Táýelsiz qazaq eliniń sporttyq shejiresin jazatyn jýrnalıs­ter­ge júkteler mindet zor. Igi dástúr ilgeri jeteleı bergeı.

Sol sırekterdiń soıyna óz basym belgili sport qalamgeri, ózimizdiń Ońdasyn Elýbaıdyń aty-jónin qosar edim. О́ıtkeni ámbebap jýrnalıst-jazýshy qalamyna adal, kásibine ámanda asa qurmetpen qaraıdy, ol bú­gin­gi tańda jetinshi asýyna al­qyn­baı, sergek te qaǵilez qal­pyn­da emin-erkin kóterilip otyr. Onyń jýrnalıstik uzaq jolyn sportsyz elestetý esh múmkin emes. Ońdasyn – tek sport emes, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, basqa da taqyryptarǵa qalamyn erkin sermegen, jan-jaqty jýrnalıst.

El gazeti «Egemenge» bizden keıin kelip, sońymyzdan ergen, aǵalarynyń aqyl-keńesin qu­la­ǵyna quıyp, jýrnalıstik táji­rıbesin shyńdaı túsken Ońdasyn inimiz aǵa gazetke kelgen kezdegi sátin bylaı dep eske ala­dy.

...1990 jyldyń sáýirinde sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti bas redaktorynyń birinshi orynbasary Erjuman Smaıyl telefon shalyp, úsh kúnnen soń Almatyǵa jetýimdi, bas re­­daktor Sherhan Murtaza qa­byl­­­daıtynyn aıtty. Ol kezde oblystyq «Kommýnızm týy» ga­zetinde ónerkásip, qu­ry­lys, transport bóliminiń meń­gerý­shi­si qyzmetin atqaryp júr­gen­­min. Respýblıkalyq gazetke buryndary da, Almaty Joǵary partııa mektebiniń tyńdaýshysy bolyp júrgenimde de maqa­la­larym jıi shyǵatyn. Tipti bir aı elimizdiń bas gazetinde táji­rıbeden da ótkenmin. Ga­zettiń menshikti tilshiler bó­li­mi­niń meńgerýshisi Keńeshan Záken, basqa da aldyńǵy tolqyn aǵalardyń sharapaty tıip aqyry bul qyzmetke taǵaıyndaldym. Sherhan aǵa qadaý-qadaý tapsyrma berip, О́skemenniń kúrdeli ekologııasy, qazaq mektepteriniń jaı-kúıi, basqa da máselelerge kóńil bólýge keńes berdi.

Ekonomıka taqyrybyna men­shik­ti tilshi jıi qalam siltep, prob­lemalyq maqalalardy bere bastady. Ońdasynnyń shal­ǵ­a­ı­daǵy aýyldardan jazǵan maqa­la­lary kún qurǵatpaı shyǵyp turdy. О́skemendegi qazaq tiliniń hal-ahýaly týraly jazǵan «Segiz kóshe, bir mektep» degen syn maqalasy dúrbeleń týǵyzdy. Ol maqalada 350 myńdaı turǵyny bar О́skemendegi jalǵyz qazaq mektebi týraly sóz bolǵan. Oǵan oblystyq partııa komıteti ja­ýap qaıtardy.

Myna bir oqıǵa meniń esimde qalypty.1990-jyldyń 14-maýsymynda Shyǵystyń Zaısan aýdanynda alapat apat – qýaty segiz balldan asatyn zil­zala boldy. Sherhan aǵa bári­­mizdi erteńinde tańerteń jı­nap alyp, lezdeme ótkizdi. Zaı­sandaǵy jer silkinisiniń kór­shi­les tórt aýdanda bes júzge tarta turǵyn úıdi, júzdegen áleý­mettik nysandy qıratyp ketkenin, bir balanyń qulaǵan úıindi astynda qalyp, qaıtys bolǵanyn tilge tıek etip, bir kúndik jalaqymyzdy aýdarýǵa kelisimimizdi surady. Menshikti tilshiler bóliminiń meńgerýshisi Keńeshan Zákenovke Shyǵystaǵy tilshige habarlasyp, kún saıyn shuǵyl materıaldar berip turýdy júktedi.

Ońdasyn kún saıyn gazetke maqalalar berip turdy. Qurylys materıaldaryn urlaǵandardy syn tezine aldy, dabyl qaqty, elimizdiń ár oblysynan kómekke kelgen qurylysshylar týraly reportajdar, syn maqalalardy uıymdastyrdy. Zilzala taqy­ry­by tórt jyl boıy elimizdiń bas basylymynda gazet betinen túsken joq. Syn sátte kómek qolyn sozǵan azamattar jaıly da jazýdy umytqan joq. Zilzala apa­ty tolyq joıylǵan soń Ońda­synnyń jazǵan maqalalary Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy­nyń arnaıy syılyǵyna ıe boldy.

Qalamyn qulshyna sermep kele jatqan Ońdasyn baýy­ry­myz­dyń tyndyrǵan sharýasy shash-etekten dep qýana aıtqymyz keledi. Sport shejiresin, sport jyl­namasyn toltyrýdaǵy tynymsyz, tolassyz eńbegi orasan Ońdasyn Elýbaı jýrnalıst retinde qyrýar qyzmet etti. Kánigi balýanǵa ońy da bir, soly da bir demekshi, óz ma­man­­dyǵynyń has sheberi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi bolǵan shırek ǵasyr ýaqtysynda barlyq taqy­ryptarǵa, ónerkásip, aýyl ómiri, rýhanııat, jer men til tárizdi alýan-alýan taqyryptar tóńireginde úzdiksiz jazǵany esimizde. Otany­myz­dyń bas basylymynda jemis­ti de je­ńis­ti eńbegimen dara kórine bildi. Mereı marqaıtar mezet­te ókshemizden ergen ini-dos­tyń mańdaı terinen týǵan kitap­tardyń attaryn ataı ketken abzal. Olar: «Shymyr keler Shyǵystyń ul-qyzdary», «Al­taıym-altyn tamyrym», «Aıalaıyq Altaıdy», «Jú­re­gim­de jastyqtyń izi qaldy», «Janarymda – jasyl qurlyq», «Parıj-Sıdneı: sańlaqtar sam­ǵaýy», «Azıatskıı akkord mırovogo fýtbola», «Na zemle drevneı Ellady», «Týrın taǵy­lymy», «Ýrokı Týrına», «Alataýdy dúbirletken 11 kún» jáne taǵy basqalar. Ońdasyn jan-jaqty, fotoǵa túsirýdi de, vıdeoǵa túsirýdi de sheber meń­gergen ámbebap jýrnalıst. Sondyq­tan bolar onyń túrli-tústi sýrettermen kestelengen bes tomdyq, el sportynyń sheji­re­sinen maǵlumat beretin «Aı­shylyq alysqa alty sapar», «Alashty asqaqtatqan Azıada», «О́mirdi sýretpen ór­nek­tep», «Jeńis jalaýyn jel­biretken jeteý» (London Olım­­pıadasy jaıly), ótken jyly memlekettik tapsy­­rys­pen 5 myń danamen jaryq kórgen «Dúnıeni dúbirletken jeti doda» atty fotoalbom jınaqtary oqyrmandarynyń ystyq yqylasyna ıe boldy. Jaqynda ǵana Qazaqstan Respýb­lıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Sport komı­teti jarııalaǵan sport jýr­nalısteri arasyndaǵy Seı­dah­met Berdiqul atyndaǵy syı­lyqty ekinshi márte ıelendi. Ońdasynnyń búgingi kúnge deıin 21 kitaby jaryq kórdi. Ja­qyn­da ǵana ózi qyzmet etetin respýblıkalyq «Qazaq sporty» gazetiniń quryltaıshysy, bel­gi­li qalamger-jazýshy Yrym Kenenbaı qalamgerdiń mereı­­toıyna oraı túrli-tústi, ǵumyr­na­malyq «Ǵumyr dastan» atty fotoalbom kitabyn shyǵaryp berdi. Mine, márttik!

О́z basym búginge deıin Olım­­pıada oıyndary men fýtbol­dan ótken Álem chempıonat­ta­­ryn kózben kórip, jazǵan kitap­taryna foto sýretterdi tuz­dyq­tap, kóz aldyńa ákeletin besaspap jýrnalısterdi sırek kezdestirippin. Al Ońdasynnyń budan buryn jaryq kórgen túrli-tústi sýrettermen ásem be­zen­dirilgen, memlekettik tap­sy­rys­pen 5 myń danamen jaryq kórgen «Dúnıeni dúbirletken jeti doda» atty kitaby jaıly belgili sport jýrnalısi, L.N.Gýmılev atyndaǵy ulttyq ýnı­ver­sıtettiń professory, «Qazaq sporty» gazetiniń bas redaktory Dúráli Dúısebaı:

– «Álemniń qaı jerinde, qaı túkpirinde júrse de aına­la­synan meıir izdeıdi, aǵa­ıyn­daryn saǵynyp júredi. Aýst­ralııa topyraǵynda júrip, Qy­taı­da týyp-ósken, búgin sonaý ıt arqasy Sıdneıde turatyn Janar Muqanqyzy degen qa­ryn­­dasymyzdy taýyp alady, áńgimelesedi, sosyn bizben ta­nys­­tyrady. Osynaý jasyl mate­rıkke qazaq qyzynyń aıaǵy tıip, turyp jatyr degendi óz basy­myz estigen joqpyz. Bul da jýrnalıstiń sezimtaldyǵy, jylt etken jańalyqty ilip alatyn jankeshtiligi dep bildik. Iá, Ońdasyn naǵyz fanat, jıhangez jýrnalıst. Ol tipti sonaý Afına Olımpıadasyna barar kezde óziniń «shoha» kóligin satyp, Ellada elindegi sport dodasyna attanǵan. Sport taqyrybyna jarty ǵasyrdan beri qalam siltep kele jatqan keıipkerimiz munyń aldynda ózi qatysqan jeti Olımpıada oıyn­­­­dary ǵana emes, Parıj ben Koreıa jáne Japonııada fýtboldan ótken Álem chempıonattary, Antalıadaǵy aýyr atletıkadan bolǵan dúnıejúzilik dodadan, Almaty men Astanada ótken qysqy Azııa oıyndary jáne dúnıejúzilik stýdentterdiń Ýnı­versıadasy týraly jazǵan albom kitaptary qalyń qaýym izdep júrip oqıtyn qundy ki­tap­tar», dep pikir jazypty.

Ońdasynmen áńgimelese qalsańyz, sport álemine súńgip ketkendeı áserde qalasyz. Ol so­naý odaq kezindegi, qazirgi sát­­tegi sporttyń jaı-kúıin shekil­deýikshe shaǵady. Onyń aı­­týynsha, sport taqyrybyna qalam siltep júrgen saýsaqpen sa­narlyq jýrnalısterdiń sońǵy on jylda «ekinshi tynysy» ashylǵan syńaıly. Áli esimde deıdi keıipkerimiz, 1998 jylǵy Parıjdegi, 2002 jylǵy Koreıa men Japonııadaǵy fýtboldan ótken álem chempıonattaryna nebári bes-alty jýrnalıst barsa, 2014 jyly Sochıdegi aq Olımpıadaǵa Qazaqstannan tórt júzden astam jankúıer, onyń ishinde 43 jýrnalıst Úki­mettiń qoldaýymen tegin baryp, jerlesterimizdi jan alysyp, jan berisken dodada qol­dady, rýh berdi. London Olım­pıadasyna da ondaǵan aqparat quraldary baryp, sport arenalarynan reportajdar uıym­das­tyr­dy. Munyń ózi qazaq eliniń ekonomıkasy damyp, kemeldenip kele jatqanyn ańǵartady.

Ońdasyn baýyrymyzdyń dosqa degen adaldyǵy, aqjarqyn mi­nezi, basqalarǵa jaqsylyq ja­sa­ǵasy kelip turatyn ańqyl­da­ǵan qasıeti ony basqalardan erekshelendirip turady. Ol jıyrma jyl boıy menshikti tilshilerdiń «prezıdenti» bolǵan kezde áriptesterine qamqorlyǵyn aıaǵan joq. Otbasynda qıyn jaǵdaı bolǵandarǵa tilshilerdi uıymdastyryp, qarjylaı kó­mek kórsetti. Jańadan kelgen til­shi­lermen únemi habarlasyp, aqyl-keńes berýden jalyqqan joq. Ol shırek ǵasyr gazettiń menshikti tilshisi qyzmetin abyroımen atqardy.

– Toqsanynshy jyly osy qyzmetke kirisken kezde Boran­ǵa­lı Yrzabaev, Málik Muqanov, Elbasy «Poltora qazaq» dep at qoıǵan Seıdahmet Muhametshın, Amandyq Ábjan, Ámir Oralbaı, Baǵdat Mekeev, basqa da azamattarmen qoıan-qoltyq jumys jasadyq. Bir-birimizben telefon symy qyzarǵansha uzaq sóılesetinbiz, pikir alysatynbyz. Sol jyldary Almatyǵa da jyl saıyn turaqty shaqyryp turatyn. Baspasóz salasyna ólsheý­siz eńbek sińirgen sol aza­mattar qazir aramyzda joq. Búgin­gi kúni menshikti tilshiler jasar­ǵan, gazetke jarııalanǵan maqalalarynan tyń serpin, jańa lep, batyldyq pen izdengishtik ańǵarylady. Máselen, meniń ornyma kelgen talantty jýrnalıst Dýman Anash bul kúnderi gazet bas redaktorynyń orynbasary qyzmetinde. Odan keıin Shyǵysqa tilshi bolyp kelgen Azamat Qasymnyń eli­miz­diń bas gazetinde kótergen ózek­ti másele­leri Prezıdent Q.Toqaev­tyń nazaryna iligip, she­ka­­ralyq aýdandar problemasy, Buqtyrmanyń boıyndaǵy ózenge kópir salý sheshiletin boldy. Gazettiń basqa tilshileri de min­detterin abyroımen at­qa­­ryp keledi. Kúni keshe ga­zet­tiń ǵasyrlyq mereıto­ıyn­­da Otanymyzdyń bas basy­ly­mynyń tizginin abyroımen ustap otyrǵan Darhan Qydyráli aqparat aıdynynda jemisti qyzmet atqaryp kele jatqan jýrnalısterdi marapattap, eńbek­terin laıyqty baǵa­la­ǵanyn urpaqtar úndestiginiń kóri­nisi dep túsingen jón, – dep aǵy­nan jaryldy áriptesimiz.

Ońdasyn Elýbaıdyń bas­pa­sózdegi uzaq jylǵy eńbegi la­ıyqty baǵalandy, «Qurmet» ordenin, onǵa tarta medaldardy ıelendi. Qarymdy qalamger áriptesimiz – «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Mádenıet qaı­­ratkeri», «Qazaqstannyń qur­­­metti sport qaıratkeri», «Shy­ǵys Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń qurmetti professory», О́skemen qalasynyń, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Jazýshylar, Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵy­nyń múshesi.

Burynnan aıtyla­tyn­daı, sport-sergektik, ba­tyl­dyq, erlik! Sonyń bárin kórip tama­shalaǵan ol talaı ańyzǵa aınalǵan ǵajaıyp rekordtar men jeńisterdiń kýágeri boldy. Ońdasynnyń ózge qalam­dastarynan ereksheligi – dúnıe­jú­ziniń atyshýly sport arenalarynda, stadıondarynda, sport saraılarynda bolyp, álemdik deńgeıdegi dodalardy óz kózimen kórip, elge orala salysymen áserimen bólisedi, gazetterge maqalalar jazady, kitap shyǵardy. Qalamymen birge fotoobektıvti sóıletip, ózi túsirgen beınefılmderdi kezdesýlerde jas urpaqqa kórsetti. О́shpeıtin bul shyǵarmalar búgingi, keleshek urpaqqa ónegeli mura bolary daýsyz. Kúni erteń Bekzat, Ermahan, Baqyt, Bahtııarǵa eliktep, olardyń da Olımp shyńyna kóterilýi ǵajap emes. Búginge deıin Ońdekeń álemniń otyzǵa tarta elderine saparlaǵan eken. Ol qatysqan 7 Olımpıada oıyndary, 5 Álem chempıonaty, alty Azııa oıyndary men stýdentterdiń ýnıversıa­dalary, júzdegen halyqaralyq, respýblıkalyq, oblystyq sport dodalary eskerýsiz qalǵan joq, kezinde oqyrmandary habardar boldy.

Jeti asqardyń bıigine kó­te­ril­gen Ońdasynǵa uzaq ǵu­myr, otbasy baqytyn, balalar, nemereler men shóbere qyzyǵyna toımaı qýanyshqa bólene berýin tileımiz. Qabyrǵaly qalamger, sıqyr ónerdiń shyraqshysy bolyp kele jatqan baýyrymyz­dan al­daǵy ýaqytta da shyǵar­ma­shy­lyq tabys kútemiz!

Janat ELShIBEK,

jazýshy, jýrnalıst, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri

NUR-SULTAN