Harkov qalasynda shyqqan «Planetanyń 2 myń uly tulǵasy» atty anyqtamada eki qazaq kórsetilipti. Olar – ElbasymyzNursultan Nazarbaev jáne qazaqtyń ótken tarıhynan Abylaı han. Alaıda, Abylaı handy taný, onyń qaıratkerligine baǵa berý ońaı bolǵan joq.
Dana Abaıdyń Abylaı han týraly pikirin tek shákirti esteliginen bilemiz. Abaı Kókbaı aqyndy shaqyryp alyp: «Abylaı han men Kenesarynyń qazaqqa istegen eńbekterin uzaq áńgime qylyp aıtyp berip, osyny óleń qyl... Abylaı da, Kenesary da qazaqtyń maqtan qylatyn erleri. Bulardyń eńbegi de aıta qalǵandaı umytylmas eńbek», dep tapsyrma bergen eken.
Harkov qalasynda shyqqan «Planetanyń 2 myń uly tulǵasy» atty anyqtamada eki qazaq kórsetilipti. Olar – ElbasymyzNursultan Nazarbaev jáne qazaqtyń ótken tarıhynan Abylaı han. Alaıda, Abylaı handy taný, onyń qaıratkerligine baǵa berý ońaı bolǵan joq.
Dana Abaıdyń Abylaı han týraly pikirin tek shákirti esteliginen bilemiz. Abaı Kókbaı aqyndy shaqyryp alyp: «Abylaı han men Kenesarynyń qazaqqa istegen eńbekterin uzaq áńgime qylyp aıtyp berip, osyny óleń qyl... Abylaı da, Kenesary da qazaqtyń maqtan qylatyn erleri. Bulardyń eńbegi de aıta qalǵandaı umytylmas eńbek», dep tapsyrma bergen eken.
Abylaıdaı asa kúrdeli zamanda ómir súrgen tarıhı tulǵany tanýǵa keńestik ıdeologııa kedergi boldy. Belgili ádebıettanýshy Beısenbaı Kenjebaevtyń «Ádebıet belesteri» kitabynda kórsetkenindeı, Abylaıdyń eki ımperııa ortasyndaǵy qazaq halqynyń derbestigi úshin kúresin, aıla-tásilin 1939 jyly «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń №2 sanynda satqyndyqqa balaǵan kisiler de bolǵan.
Keńestik dáýirde tarıhty zertteý kommýnıstik rejimniń kózqarasyna baılanysty boldy. Al rejim birde ult úshin kúreskenderdi qoldaǵandaı bolsa, kóp jaǵdaıda olardy teristedi. HH ǵ. 40 jyldary paıda bolǵan bir keńshilikti paıdalanyp kazaq zııalylary Abylaıdy tanýǵa jáne tanytýǵa áreket etti. T.Ahtanovtyń esteligine qarasaq, S. Muqanov 1941 j. Almatydaǵy Jýrnalıstıka ınstıtýtynda Abylaı jóninde baıandama jasaıdy. «Baıandamasy Abylaı han týraly boldy. Meniń de Abylaı han jaıly alǵash mol maǵlumat alyp, sol bir tarıhı kezeńniń az da bolsa syryn uqqanym osy joly bolar. Sábeńniń sondaǵy bir basyp aıtqan pikiri – Abylaıdyń kazaqtyń memleketin jasamaq bolǵan áreketi» dep jazdy ol.
1943 jyly ǵalym Beısenbaı Kenjebaevtyń Abylaıdyń erligin, qolbasshylyǵyn jazǵan kitapshasy basylǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Osy kitaptyń jalǵyz danasy Qulbek Ergóbektiń kitaphanasynda saqtalǵan. Atalǵan kitapta hanǵa mynadaı baǵa beriledi: «óziniń de, ózgeniń de kúshin durys baǵalap, soǵan qaraı ózinshe saıasat ustaýy, tóńirektegi eldermen oryndy qarym-qatynas júrgizýi arqasynda Abylaı qazaq halqynyń basyn qurap, eldigin qaıta ornatty». Munda alǵash ret qazaq aýyz ádebıeti nusqalary men sol keıbir orys tarıhshylary bergen málimetter negizinde Abylaıdyń tarıhı tulǵasy sıpattaldy. Atalǵan basylym shyqpaı jatyp joıylǵandyqtan Abylaı han haqynda zertteý júrgizip, kitap jazýǵa eshkimniń batyly barmady.
Ǵylym akademııasy 1957 jyly Qazaq KSR tarıhynda «Abylaı bılegen kez halyqtyń esinde zorlyq-zombylyq dáýiri bolyp qaldy. Urpaqtan urpaqqa kóship otyrǵan halyq ańyzdaryna saı, qazaqtyń ataqty aqyny Jambyl Abylaı týraly bylaı dep jyrlaǵan:
Hannyń biri Abylaı,
Ash bórideı jaltaqtap...
Qarsy bolǵan kisiniń
Qan jaýdyrǵan basyna.
...Ol Syrdarııanyń Saıram, Shymkent, Sozaq jáne basqa qalalary úshin soǵys júrgizdi. Osy soǵystardyń ústinde beıbit halyq kúızeliske ushyrady, myńdaǵan tutqyndar alynyp, maldaryn aıdap áketip jatty» – degen aıyptaýlar taǵyldy. Bul aqylǵa syımaıtyn aıyptaý ekeni qazir barlyǵymyzǵa aıan.
Abylaıdyń kez kelgen qadamy teristeldi. Jońǵarııany álsiretip Shyǵys Qazaqstandaǵy qazaqtyń baıyrǵy jerlerin qaıtarý áreketi bylaı baǵalandy: «Abylaı Jońǵarııanyń ishindegi ózara tartysty ýshyqtyrmaqshy edi, Jońǵarııany álsiretip, Ertistiń boıyndaǵy qunarly jaıylymdarǵa ıe bolyp almaqshy edi, al eger sáti kelse ózimen dostas Davası qontaıshyny taqqa otyrǵyzbaqshy edi». Nemese osy 1957 jyly Qazaq KSR tarıhynda «Abylaı áskerleri Orta júzdiń jerine basyp kirgen Sın úkimetiniń bıligin dereý moıyndaı qoıdy» delinedi. A l shyndyǵynda, Abylaı san jaǵynan ústem, kóp zeńbirekteri bar qytaı áskerine qarsy óz sarbazdarymen soǵysqan birden bir qazaq bıleýshisi. Jáne osy soǵysta qatty jaraqat alǵany belgili. Osylaı keńestik ıdeologııa Abylaıdyń tarıhyn qatty burmalap keldi.
Qolda bar derekter negizinde Abylaıdyń qazaq tarıhyndaǵy atqarǵan rólin anyqtaý úshin onyń sol kezdegi halqymyzdyń ómirine qosqan jańalyqtaryna nazar salý kerek.
Abylaıdyń kóp qyrly memlekettik jáne saıası qaıratkerligi arqasynda qazaqtardyń burynǵy kórshiler basyp alǵan jerleri keri qaıtarylyp, qazirgi Qazaqstan eliniń tutas geosaıası kartasy qalyptasty. Basym kópshilik Abylaıdy Jońǵar handyǵyna qarsy kúreste erekshe úles qosqan tarıhı tulǵa retinde tanıdy. Osymen qatar Abylaı Chıń (Qytaı) ımperııasynyń áskerı-saıası ekspansııasyna qarsy tótep bergen birden-bir qazaq bıleýshisi.
Abylaıdyń áskerı qolbasshy jáne memleket qaıratkeri retindegi qyrlary áli de kóp zertteýdi qajet etedi. Ol óz zamanynyń kóregen qolbasshysy bola bildi. Ásirese, onyń san jaǵynan basym Chıń áskerimen shaıqastaǵy erligi, áskerı taktıkalyq aıla-tásilderi áli de jan-jaqty tolyq qarastyrylmaǵan. Jarııalanǵan qujattarǵa qaraǵanda, Chıń boǵdyhany Abylaıhanmen soǵysqan óz generaldaryna qatty narazylyq bildirgen. 1756 jyly qazan aıyndaǵy jarlyǵynda ımperator: «Hadaha Abylaımen soǵysqanda qýyp jete almady, qoıan júrektik kórsetti, eki kózdi taýys qaýyrsynyn taǵýǵa ruqsat etpeımiz», depti. Osyǵan oraı 1757 jyly qazan aıyndaǵy Chıń ımperatorynyń bir jarlyǵynda bylaı delingen: «Olar (Dardańa men Hadaha – avt.) qazaq jerine barýyn barsa da, Ámirsanany ustaı almady. Onyń ústine (olardyń sylbyrlyǵynan) qazaqtyń Abylaıy da sytylyp, qutylyp ketti. Sol úshin ekeýi (Dardańa men Hadaha) aýyr jazaǵa tartylýǵa tıis... Munyń jaıyn kazarmadan kelgen jasaýyldardan suraǵanymyzda, olar: «Dardańanyń joryqshylary Ámirsanany qýa baryp bir shaqyrymdaı qalǵanda, býynyp-túıinýge de úlgermeı abyrjyǵan onyń (Ámirsananyń) ádeıi jibergen adamy: «qazaqtar Ámirsanany qazir-aq ustaǵaly otyr. Olardyń hany Abylaı kelisimen tarpa bas salmaq» deıdi. Sonymen, Dardańa dushpanynyń qýlyǵyna aldanyp, qazaqtardyń tutqyndaýyn kútip otyra beredi. Qolyn qaptatyp tutqyndaý bylaı tursyn, joryqshylaryna osy joryqty Chıń ımperatory qaıta talqylap, bul generaldyń Abylaı áskerimen bolǵan soǵystaǵy qatelikteri dep baǵalap, jaraqat alǵan Abylaıdy qolǵa túsire almaǵany úshin Dardańa men Hadahany qatardaǵy jaýynger etip shenderinen tómendetken.
Qazaq eliniń múddesin qorǵaý úshin 1774 jyly Abylaı han Soltústik Qazaqstandaǵy orys basqynshylary salǵan qamaldardy buzýǵa barady. Bul mysaldar Abylaıdyń eki ımperııanyń áskerlerimen bolǵan shaıqastarda osal tulǵa bolmaǵandyǵyn kórsetse kerek.
San men sapa jaǵynan joǵary turǵan shúrshittermen bolǵan soǵysta jaraqat alyp, osyǵan qaramastan keıin qytaılyqtarmen tuńǵysh kelissóz júrgizip dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqan memleket qaıratkeri. Qytaılyqtardyń narazylyǵyna qaramastan Chıń ımperııasy talqan etken Jońǵar handyǵynyń jerlerin (olardy endi qytaılyqtar bizdiki dep sanaǵanyna qaramastan) qazaqtarǵa alyp berdi. Buryn Qazaq handyǵyna qaraǵan, keıin bólinip ketken ońtústik aımaqqa, olardyń ishindegi Tashkent pen basqa da qalashyqtar joryq jasap olarǵa óz bıligin júrgizdi.
Abylaı óz múddesinen el múddesin joǵary qoıa bilgen sanaýly saıasatkerlerdiń biri ekeni tarıhı qujattarda kórinis tabady. Mysaly, Qytaı elshilerimen kezdesý ústinde Abylaıǵa báıbishesi hal ústinde jatqany jóninde habar kelgende «8-aıdyń 25-i kúni biz Abylaıdyń bastaýymen Atbasar mańyndaǵy Esil ózeniniń boıynan attandyq. 9-aıdyń 7-si kúni biz Kókseńgir dep atalatyn jerge jetkende, Abylaıdyń úıinen eki márte adam jiberilip, Abylaıdyń báıbishesi «naýqastan hali nasharlap qaldy» degen habardy jetkizdi. Sonda Abylaı «Otbasymnyń jaǵdaıy sonshalyqty mańyzdy emes qoı. Onyń syrtynda, men úıimde bolǵanda da óleıin dep jatqan adamdy tirilte almaspyn. Oǵan qaraǵanda Boǵda Ejen hanmen aradaǵy is mańyzdylaý. Men sizderdi el shetine deıin aparyp tastaǵannan keıin qaıtarmyn» dedi de, bizdi bastap ári qaraı sapardy jalǵastyrdy. Sonan keıin taǵy da adam kelip Abylaıdyń úıine qaıtqyzbaq bolyp qýzady. Abylaı bizben aqyldasqanda burynǵysynsha ári qaraı júre bermekshi bolyp edi, biz ol kisini toqtatyp, «siz istiń bárin orny-ornyna qoıyp boldyńyz ǵoı» qaıta berińiz degendi bildiredi. Abylaı qytaı elshilerine: «Endeshe, sizder «jol ortada bizdi tastap ketti» demeńizder. Mundaı qıyn jaǵdaı bolǵandyqtan men de sharasyz bolyp turmyn. M en qaıtyp barǵanda (báıbishem) boıynda áli jan bar bolsa, onda men ony dárigerge kórsetermin; al eger men qaıtyp barǵanda ol áldeqashan qaıtys bolsa, onda men ony mindetti túrde úlkenderimiz jatqan Túrkistan jerine aparyp jerleımin» - dep qoshtasqan.
Abylaıdyń el múddesin, halyqtyń ál-ahýalyn oılaǵany 1758 jyly 19-mamyrda jazylǵan myna qujattan da baıqalady: «Vesma ýsılılsıa pomıanýtyı Abylaı-saltan, ıbo kak slyshno ot byvshıh tam zdeshnıh lıýdeı, chto on v voınskıh slýchaıah, po ıh kırgızskomý obyknovenııý, nı sebıa nıje ıjdıvenııa svoego ne jaleet, ı chto gde verbych dostanet, to nıchego sebe ne ostavlıal, v narod razdaet, ı tem ý nıh vesma vlastıtelnym ýchınılsıa».
Halyqtyń ál-ahýalyn kóterý úshin Abylaı saýda-sattyqqa jol ashyp, oǵan tikeleı ózi basshylyq etti.
Hannyń saýda-sattyqty damytqany týraly Shoqannyń eńbeginde mynadaı jazbalar bar: «Mejdý tem sam Abylaı ımel svıdanıe s Ilııskım szıan-szýnem (general-gýbernatorom) okolo ozera Saıram-Kýl ı zaklıýchıl s nım torgovyı dogovor, po kotoromý otkryty bylı v Tarbagatae (Chýgýchake) ı v Ilı (Kýldje) menovye bazary». Abylaı Reseı men Qytaı shekaralaryndaǵy qalalardyń qazaqtarǵa saýda úshin ashyq bolýyna, jármeńkeler uıymdastyrýǵa kóp úles qosty. Abylaı han dáýirinde qazaqtardyń Qytaımen saýda-sattyqtary aıtarlyqtaı deńgeıde bolǵandyǵyn Chıanluń jylnamasy saraı jazbalarynyń kóptegen arhıv býmalarynan kórýge bolady. Solardyń birinde 1757 jyldyń jeltoqsan aıynyń 15-i kúni jazylǵan málimdemesinde bylaı delingen: «Bizdiń burynǵy kelisken pikirimizshe bolsa, qazaqtarmen Úrimjide aıyrbas saýda jasaýdy biz buryn Abylaımen aqyldasyp bekitkenbiz... Keler jyly jármeńkede jylqy saýdasy ǵana jasalady. Eger qazaqtar túıe, sıyr, qoı sekildi túlikterdi aıdap ákelip jatsa, ony da alaıyq. Qonysymyzǵa olar da qajet».
Jalpy, halyqtyń jaǵdaıy Abylaı han kezinde jaqsarǵany týraly málimetter bar. Orta júzde bolǵan taý-ken ınjeneri I.P.Shangınniń 1816 jylǵy jazbalary boıynsha Abylaı han «tiri kezinde kóne zańdylyqtar qatań búge-shúgesine deıin oryndaldy. Kez kelgen usaq-túıek qylmys úshin jaýapker mindetti túrde jazalandy, qyrǵyzdar (qazaqtar) arasynda barymta degen bolmady. Halqynyń eń kedeıinde 500, aýqattysynda 5 myńnan 15 myńǵa deıin tórt túlikti maly boldy». Memlekettik múdde úshin Abylaı alym-salyq jınatqan qazaq bıleýshileriniń biri.
Abylaı 1762-1763 jyldary Ile ózeni boıynda dıqanshylyq jasaýǵa áreket etti, Esil ózeni boıynda Abylaıdyń aıtýymen eginshilik bastaý alǵany jóninde habarlar bar. 1763 jyly shekaradaǵy orys ákimshiligine hat jazyp eginshilikti biletin mamandar surap, Petropavl qalasyna taıaý jerde egin ekpekshi boldy. Orys ákimshiligi tarapynan eshbir kómek bolmaǵan soń, óz adamdarymen egin ekkeni týraly derekter bar: «nyneshnego leta on, Ablaı-soltan, ı proso seel». M.Bekchýrınniń habarlaýynsha, 1780 jyly Tashkentten altykúndik jerde turyp egin ekken: «v shestıdnevnoı ezde ot goroda Tashkenıı ... ı na tom meste proızvodıt hlebopashestvo». I.G. Andreev jazbalaryna qaraǵanda, 1785-1790 jyldary qazaqtardyń Esildiń joǵary aǵysynda eginshilikpen aınalysýynyń basynda Abylaı han turǵan - «polojılı eshe prı pokoınom Ablaı-hane pahat zemlıý».
Abylaı qazaq dalasynda bekinis-qalashyqtar salǵyzdy. Belgili orys tarıhshysy A.Levshın Abylaı «postroıl syný sýltaný Adılıý po prosbe povınovavshıhsıa emý kırgız-kazakov Bolshoı ordy prı rechke Talashe dom, obnes onyı valom, osnoval okolo nego selenıe ız karakalpakov, prıvykshıı k hlebopashestvý». Abylaı salǵyzǵan ekinshi bir qala jóninde general-maıor N.G.Ogarev v 1781 g. raportynda bylaı deıdi: «Prochıe j ego detı – Adıl, Ýrýstıam ı Tok soltany – ostalıs po zdeshnıýıý storoný goroda Týrkestana vo vnov postroennom ım, Oblaem, ne v dalnem rastoıanıı gorodke Itneente». Abylaıdyń Kókshetaýdaǵy jazǵy ordasy da bekinis úlgisinde bolsa kerek, sebebi, qytaı derekteri boıynsha «han Keshtynde týrady» dep habarlaıdy. Shádi Abylaıdyń Sozaq qalasyn qaıta qalpyna keltirýdegi eńbegin atap ótedi.
Abylaı sheteldiktermen qarym-qatynasta óz qandastarynyń múddesin qorǵady. Mysaly, 1769 jyly 6 jeltoqsanda II Ekaterına men Orynbor gýbernatory I. Reınsdorpqa jibergen hatynda: «Chtoby ee padıshahskoe velıchestvo vseh nas schıtalo ravnymı – rýsskıh, kazahov ı prochıe narody ı komendanty vashıh pogranıchnyh kreposteı proıavlıalı spravedlıvostı ne bylo by nasılııa ı prıtesnenııa», – dep jazǵan. Abylaı han beıbit jatqan qazaq aýyldaryn shapqan orys áskerlerine tyıym salýdy talap etip otyrdy. Joryq kezinde jaýyngerler paıdalanýǵa yńǵaılandyrǵan jyljymaly baspanasynyń túrin» abylaısha» dep ataýy, onyń paıda bolýyn Abylaı hanmen baılanystyratynyn, Abylaı han jońǵar tutqynynda júrip qalmaq tilin úırengenin eskersek, hannyń segiz qyrly bir syrly tarıhı tulǵa bolǵanyn kóremiz.
Zertteýshilerdiń tynymsyz izdenisteri barysynda qazaq tarıhyna qatysty derekter qory HHI ǵasyrda tolyǵa tústi. 2007 jyly belgili ǵalymdar I.V.Erofeeva men B.Janaev Abylaı hannyń qaıtys bolýyna baılanysty arhıv qoınaýynda jatqan jańa tarıhı qujattardy – Orynbor gýbernııalyq keńsesiniń arnaıy tekserý materıaldaryn ǵylymı aınalymǵa engizdi. Bul qujattarda Abylaı hannyń dúnıe salýy týraly kóptegen tyń málimetter bar.
Solardyń birinde, naqtyraq aıtsaq, general-maıor N.Ogarev Syrtqy ister kollegııasyna 1781 jyly 22 sáýirde jazǵan raportynda «Abylaı han ótken kúzde dúnıe saldy jáne Túrkistan qalasynda jerlendi», – dep kórsetedi. Reseı arhıvinde saqtalǵan, baspa betinde jarııalanǵan osy bir top qujattarǵa qaraǵanda hannyń qaıtys bolǵany týraly málimetter orys ákimshiligine 1781 jyldyń aqpan aıynan bastap kelgen. Naýryz aıynda túsken habarlarda Abylaı handy tashkenttikter ý berip óltirgen degen málimetter de bar. Orysshasy: «... han, nahodıas v Tashkenıı, ýmer, kotorogo ýverıaıýt, tashkentsy okormılı ıadom». Bul habardyń ras-ótirigin anyqtaý úshin qazaq dalasyna arnaıy adamdar jiberilgen. Solardyń birinde, dálirek aıtsaq, bashqurt starshınasy K. Kazanbaevtan 1781 jyldyń 17 tamyzynda jazyp alynǵan málimette Abylaıdyń ótken kúzde dúnıe salǵany taǵy da aıtylady.
Keıbir tarıhshylardyń han ólimi týraly habardyń orys ákimshiligine kesh jetýiniń sebebi nede degen saýaldaryna da jaýap tabyldy. Atalǵan qujattardyń birinde Abylaıdyń balasy Shyńǵys sultannyń bul jóninde jazǵy ýaqytqa belgilengen quryltaıǵa deıin orystarǵa aıtýǵa tyıym salynǵany jazylǵan. Bizdiń oımyzsha, mundaı nusqaýdy óler aldynda Abylaı hannyń ózi berip ketken. Basshynyń ólimi belgili bir maqsat úshin jasyrylatyny tarıhtan belgili. Mysaly, Shyńǵys hannyń ózi ólimin jaýlardan jasyrýdy tapsyrǵany, Ámir Temir qaıtys bolǵanda da osy jaǵdaıdyń qaıtalanýyn tilge tıek etsek bolady. Abylaı han da ózi dúnıeden ketken soń bolar jaǵdaıdy oılap taǵyna orys ákimshiligi aıtqanynan shyqpaıtyn adam qoıýǵa áreket etedi degen boljam jasasa kerek. Mine, Abylaıdyń qaıtys bolǵanyn jasyrýdyń nátıjesinde orys ákimshiligi bul jaǵdaıdan habardy kesh estigen. Sonymen, arhıvten alynǵan jáne ǵylymı aınalymǵa engen tarıhı qujattar Abylaı hannyń 1780 jyly kúzde dúnıe salǵanyn aıǵaqtap tur.
Muhtar QOJA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq
qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
