Kórkemdik, tarıhı jáne fılosofııalyq qundylyǵy jaǵynan bir el túgili tutas qurlyqtyń aıasyna syımaıtyn ǵalamattar bolady. Ádebıet salasynda mundaı ǵajaıyptardyń kóshbasynda Gomerdiń «Odısseıasy» men «Illıadasy», úndiniń «Mahabharatasy», qyrǵyzdyń «Manasy» tur. Bulardyń negizgi erekshelikteri – kólemi bolsa, ataqty Muryn jyraý jyrlaǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» aýqymy jaǵynan osylardyń bárin jolda qaldyrady. Ol álemdegi eń uzaq epostyń biri – «Manastan» eki ese keń.
Kórkemdik, tarıhı jáne fılosofııalyq qundylyǵy jaǵynan bir el túgili tutas qurlyqtyń aıasyna syımaıtyn ǵalamattar bolady. Ádebıet salasynda mundaı ǵajaıyptardyń kóshbasynda Gomerdiń «Odısseıasy» men «Illıadasy», úndiniń «Mahabharatasy», qyrǵyzdyń «Manasy» tur. Bulardyń negizgi erekshelikteri – kólemi bolsa, ataqty Muryn jyraý jyrlaǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» aýqymy jaǵynan osylardyń bárin jolda qaldyrady. Ol álemdegi eń uzaq epostyń biri – «Manastan» eki ese keń.
Osy teńdesi joq asyl muraǵa alǵash qamqor bolǵan tulǵa – akademık Qanysh Sátbaev edi. Ol 1942 jyly KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıalynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezde Mańǵystaýdan Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyrtady. Ataqty Sypyra jyraýdyń dástúrin saqtap qalǵan erekshe daryn ıesi «Qyrymnyń qyryq batyryn» aılap-aptalap jyrlaıdy. Kóne qazyna osylaı tuńǵysh qaǵazǵa túsken.
Sodan bastap jyrǵa qyzyǵýshylar kóbeıedi. 1944 jyly Tashkentte ótken Orta Azııa elderiniń aýyz ádebıetine arnalǵan ǵylymı konferensııaǵa qatysqan folklortanýshy ǵalymdar «Qyrymnyń qyryq batyryn» adamzattyq rýhanı qundylyq dep jarııalaıdy.
Shyndyǵy osy. Epos bir-birimen tarıhı baılanysqan 36 jyrdan turady. El qorǵaǵan erlerdiń qaharmandyǵy, arpalysqa toly oqıǵalar, halyqtyń qınalysy men tolǵanysy erekshe shabytpen sýretteledi. Tulparlardyń dúbiri jańǵyryqtyrǵan ulan dala aýdarylyp-tóńkerilgendeı, dáýirlerdiń taǵdyry qyl ústinde turǵandaı, jerde teńiz týlap, kókte kún tutylǵandaı... Baǵzy jyr jerim dep tebirenedi, elim dep emirenedi.
Ár bólimi – tutas tarıh, ár taraýy – bir dastan. Ańshybaı batyr, Parparııa, Quttyqııa, Edige, Nuradyn, Oraq-Mamaı, Qarasaı-Qazı, Qaradóń, Asanqaıǵy, Qarǵa boıly Qaztýǵan bolyp tolysa beredi, tolǵata beredi. Batyry ǵasyrdyń, hany dáýirdiń syryn shertedi. Ult baıanyna, el shejiresine qandyrady.
О́kinishke qaraı, osy joıqyn jyr IýNESKO-nyń Álemdik mura komıtetiniń tizimine engizilgen joq. Qytaıdaǵy qyrǵyz dıasporasy 2009 jyly «Manasty» IýNESKO-nyń qorǵaýyna aldyrǵanyn kórip-bilip otyryp, kólemi odan asyp túsetin, kórkemdigi kem emes jyr jaýharyn tasada qaldyryp kelemiz. Bul – eshteńemen aqtalmaıtyn salǵyrttyq. Osyndaı enjarlyqpen ýaqyt ótkize bermeı, IýNESKO-daǵy ókildikti jáne ISESKO isteri jónindegi Ulttyq komıssııaǵa tóraǵalyq etip otyrǵanymyzdy paıdalanyp, «Qyrymnyń qyryq batyryn» álemdik deńgeıge kótereıik, IýNESKO-nyń qorǵaýyna aldyraıyq.
Ashyǵyn aıtqanda, «Qyrymnyń qyryq batyrynyń «Odısseıadan» nesi kem?!
Atalǵan jyrdy bizge jetkizgen aıryqsha daryn Muryn atalyp ketken Tilegen Seńgirbaıulyn da qurmetteı almaı júrmiz. Týǵan jerinde eskertkishin ornatyp, aqyndyq jáne jyraýlyq erekshelikterin zertteýge tıispiz. Mańǵystaý oblysynyń Aqketik eldi mekenindegi shaǵyn murajaıyn, bálkim, Aqtaýǵa kóshirip, sol jerge Sypyra, Abyl, Nurym, Qashaǵan, Murat sekildi dúldúl jyraýlardyń muralaryn jınasa jáne bul shańyraqty folklortaný ortalyǵynyń birine aınaldyrsa, qazaq jyraýlyq ónerin zertteý men nasıhattaýdyń óreli oshaǵy bolar edi.
Aldan SMAIYL,
Májilis depýtaty.
