Tyńaıtqysh topyraqty qunarlandyra ma?

Áıtse de, bul kórsetkishterge jeri­mizdiń qunarlyǵynan ǵana emes, hı­mııa­lyq tyńaıtqyshty aıamaı paıdalaný nátıjesinde qol jetkizip júrgenimiz belgili. Osydan keıin dárige ýla­nyp, qunary sarqylǵan topy­raq­tyń jyl saıyn kúıi qashyp barady. Tipti qara jerge ál beretin san túrli ósimdiktiń de tu­qymy tuzdaı quryp ketýi yqtımal.

Topyraq san túrli elementtiń qospa­synan turady. Olar árkelki bolǵan­dyqtan topyraqtyń da túsi, quramy, qunary da ártúrli. Jer sharynyń bir jeri kerish, bir jeri qumdy, endi bir atyraby quıqaly bolýy osydan. Qazaqstan qońyrjaı beldeýde, jeriniń kóp bóligi sýly-kerishti, qara topyraq aralas.

Mendeleev kestesindegi ele­mentterdiń barlyq túri taby­latyndyǵy jerimizdiń bári bir­deı egin sharýashylyǵyna qolaıly degendi bildirmeıdi. Muny erteden sezgen babalarymyz egin ǵana emes, mal sha­rýashylyǵy da tıimdi ekenin baıqap, tórt túlikti myńǵyrtyp ósirgen. О́ıtkeni sýly-kerishti topyraqty aımaqtarda ósetin ósimdik, shópterdiń quramyndaǵy ýly zattyń mólsheri meılinshe tómen bolady.

О́tken ǵasyrdaǵy tyń ıgerý keze­ńinde Qazaqstannyń kóp bóligi egin sharýa­shylyǵyna be­ıimdeldi. Esesine, jaıylym taryldy. Al táýelsizdikten keıin keńshar, ujymsharlardyń tarap ketýine baılanys­ty egin alqabynyń kólemi ta­ryldy. Oǵan tehnıkanyń jetis­peý­shiligi de sebep boldy. Son­dyq­tan az alqaptan mol ónim alý naýqany beleń ala bastady. Bul negizinen qytaılyq tá­jirıbe negizinde júzege asty.

Qytaılar jer jetispeýshiligi jáne sý tapshylyǵyna baılanysty osyndaı áreketke bar­ǵan. Ol úshin san túrli hı­mııalyq tyńaıtqyshtardy oılap tapty. Esesine, jerdiń qunarsyzdanýy men topyraqtyń tozýyn údedi. Onyń ústine ishki naryǵyn qamtamasyz etý úshin jan qınamaı paıdaǵa belsheden batatyn maıburshaq sııaqty jer qýatyn soryp alatyn daqyldardy kóptep egip, alqaptardy tozdyryp aldy. Mine, búgingi tańda kórshi el sortańǵa aınalǵan alqaptaryn tynyqtyryp, al dıqanshylyǵyn Ortalyq Azııa men Reseıdiń keń jazyq dalasynda jalǵastyrýǵa kóshkendeı...

Iá, osylaısha bir jaǵy­nan qambamyz dánge tolǵa­ny­men, ekinshi jaǵynan da­la­myz shólge aınalyp barady. Elimizdegi alqaptarda kó­bine sheteldik tuqym men ty­ńaıtqyshtar qoldanylady. Álemniń ár jeriniń topyraq quramy bir-birine uqsa­maıdy. Demek, sheteldik tuqym men ty­ńaıtqyshty qoldanǵanda abaı bolǵan jón. Bul máselege kelgende sarapshylardyń pi­kiri ekige jarylady. A.I.Baraev atyn­da­ǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı ón­di­ristik ortalyǵyndaǵy aýyspaly egis zert­hanasynyń meńgerýshisi Aldabergen Qııas topyraqqa arnaıy zertteýler júr­giziletinin aıtady.

– Jyl saıyn tanaptardan topyraq úlgisi alynyp arnaıy agrohımııalyq qyzmetke jiberiledi. Onda hımııalyq taldaý jasalyp, topyraqqa ne qajet, ne jetispeıtinine baılanysty usynystar beriledi. Jalpy Reseı men Belarýste daıyndalatyn mıneraldy ty­ńaıtqyshtar bizdiń eldiń klımatyna da, jer bederine de sáıkes keledi. Qazirgi qol­da­­nystaǵy mıneraldyq ty­ńaıtqyshtar topyraqqa az mól­sherde engiziledi. Sońǵy derekter boıynsha ár gektarǵa 5-7 kılodan aspaıdy. Árıne, mól­sherin kóbeıtý kerek. Biraq bári qarjyǵa kelip tireledi. Bizde mıneraldyq tyńaıtqysh jetkilikti. Tek atalǵan elderde baǵasy naryqtaǵydan sál tómendeý, – deıdi sarapshy.

Alaıda bul tolǵaqty pikir­men ekologııa­ny tereńirek zerttep júrgen Qajet Andas kelis­peıdi. Ol otandyq tyńaıt­qysh­tardyń orny oısyrap turǵanyna qapaly.

– Elimizdiń ár óńirinde sheteldik tuqym sortyn jer­sindiretin, tyńaıtqysh­tar­­dyń úılesimdi-úılesimsizdigin arnaıy zert­­ha­­nalyq tekserýden ótkizetin sharýa­shy­lyqtar qurylyp jatyr. О́kinishke qaraı, olardyń ónimi men búgingi tabysy tutas eli­mizdi qamtamasyz etýge qaýqarsyz. Son­dyqtan «qarańǵy bazarlardaǵy» baǵasy arzan, qateri kóp sheteldik ty­ńaıtqyshtar dıqannyń káde­sine jarap tur. Ol tyńaıt­qyshtar alqaptaǵy ósimdik pen shópti óltirip, daqyldyń taza ósýin kepildendirgenimen, to­pyraqtyń q­uramyndaǵy zııansyz element­terdi tun­shyqtyryp jatyr. Tabıǵat mıllıon­da­ǵan jyldar boıy óńdeýden ótkizip, qa­lyp­tastyrǵan sol tirshilikti adam balasy qaıta qalpyna keltire ala ma? – deıdi ol.

Sondaı-aq ekolog fermer­lerdi tuqym men mıneraldy tyńaıtqysh qaı elden keletini qyzyqtyrmaıtynyn aıtady.

– Shynynda memleket pen fermerdiń arasyndaǵy qa­rym-qatynas qarjylaı qol­daýdan ári aspaıdy. Eger otan­dyq tuqym nemese mıneraldy tyńaıtqyshtardy satyp alǵan­darǵa kóterme baǵamen sýbsıdııa berilse, bul otandyq ónim óndirýshilerge úlken qoldaý bolyp, baǵanyń ımporttyq ónimdermen teńesýine jol ashar edi. Bul tájirıbe kóptegen elde, olar otandyq ónim óndi­rýshilerdi osyndaı jolmen qoldap, memlekettik tapsyryspen qamtamasyz etedi. Bizde memlekettiń fermerge kómegi sýbsıdııa berýmen shektelse, otandyq mıneraldy tyńaıtqysh shyǵaratyn kompanııalar áli uıyqtap jatyr. О́risin ishki naryqtan izdeıtinder joqtyń qasy, – dedi sarapshy.

Qalaı desek te, mol ónimge qol jetkizý úshin topyraq qu­naryn saqtaý men arttyrýda mıneraldy jáne organıkalyq tyńaıtqyshtardyń atqaratyn róli joǵary. Aıtalyq, elde mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný 1990-2000 jyldary 61 esege deıin qysqardy. Osy­ny myqtap eskergen memleket jaǵdaıdy túzetý úshin qoldaý tetikteri men demeý-qarjy kólemin eselep ósirdi. Onyń nátıjesi jaman bolǵan joq. Búginde ár jyl saıyn 77-114,9 myń tonna tyńaıtqysh paı­dalanylýda. Buǵan deıin egistik jerdiń ár gektaryna enetin tyńaıtqysh mólsheri 0,71 kelige deıin azaısa, búginde bul kórsetkish kóterilgen.

– Bıdaı daqylynyń basym bolýy topyraq qunaryna, ónimdiligine áser etpeıdi. Tek eginshilik mádenıeti joǵary bolsa jetip jatyr. Ortalyqta bir orynda 60 jyl bıdaı ósi­riledi. Topyraq qunary, ónimdiligi bir­qa­lyp­ty. Tek ǵylymı negiz­de, ǵylymnyń aıt­qa­nyn fermerler oryndaýy kerek, – deıdi A.Qııas.

Sonymen qatar sarapshy aýyspaly egister júıesiniń kóleńkede qalap bara jatqanyn tilge tıek etti. – Bizde topyraq qunar­yn saq­tap qalýǵa jáne qalpyna keltirýge bolatyn arnaıy aýyspaly egis júıesi bar. Dese de keı­bir fermerler ony saqtamaıdy. Jerdi ty­nyq­­tyrýdyń balama birneshe usynystary aı­tyldy. Jyl saıy­n oblystyq, aýdandyq agro ke­ńesterde eskertilip te jatyr», – deıdi ǵalym.

«Qum shaınap qalýymyz múmkin»

KSRO kezinde daqyldardyń ornyn aýys­tyryp egý dástúrge aınalǵan. Bul ádis jerdiń qu­naryn bir qalypta saqtaýǵa múm­kindik beredi. Muny fermerler de jaq­sy túısingen. Al qazir naýqan kezinde jeri bos qalsa kásipkerler azar da bezer bolady. Alaıda memleket oǵan kelgende qulyqsyz. Sebebi jerdi paıdalaný quqyn menshik ıeleri sheshedi. Jerdi demaldyrmasa, quramyndaǵy kalıı, azot túri azaıady. Mıneraldy tyńaıtqyshtar arqyly onyń ornyn tolyqtyryp otyrǵanymen, jerdiń organıkalyq quramy tómendep ketken. Bul turǵydan kelgende ońtústik pen soltús­tiktegi kórshilerimizden úırene­rimiz kóp.

Osydan 2 jyl buryn ekonomıka ǵylym­darynyń doktory, professor Myrza­keldi Kemel: «Biz kalııdi búginge deıin Reseı­den, «Ýralkalıı» kompanııasynan alamyz. Qa­zaq­standa kalıı shyǵarýǵa múm­kindik bar. Tek onyń ónim túrin kóbeıtip, dıstrıbýsııalyq jelilerdi ashý kerek», degen bolatyn. Shy­nynda, ty­ńaıt­qysh ónimderiniń deni Reseıden ǵana emes, Qytaı, Germanııa, О́z­bekstannan jet­kiziledi. Biraq orystardyń tyńaıtqyshyna suranys basym. О́ıtkeni quramynda ósim­dik­tiń evolıýsııalyq tabıǵı jol­men jerden nár alatyn múmkindigin qosymsha qorektendiretin dárýmender jetkilikti. Jal­py, Reseı men Belarýstiń tyńaıtqysh shyǵa­ratyn kásiporyndary KSRO kezindegi tájirıbeni saqtap qalýymen erekshelenedi.

Sarapshylar óz kúshimizben egis alqap­tarynyń onnan birin ǵana saýyqtyra ala­tyny­myzdy aıtady. Qalǵany – shet­eldik­terdiń enshisinde. Import ónimniń sapasyna «jarnamasy» kepildik bere alady eken. Elimizde «Qazfosfat», «QazAzot» sııaq­ty tyńaıtqysh óndiretin agrokompanııa­lar ónim­derin shetelderge eks­port­taıdy. Baǵasy qymbat bolǵandyqtan, ishki naryqta suranysqa tómen.

– Qazaqstannyń jer kólemi ártúrli deńgeıde degradasııaǵa ushyraǵan, topyraǵy basqa elderge qaraǵanda antropogendik qysymdarǵa tózimsiz, názik ári tozýǵa beıim. Der kezinde ty­ńaıtqysh sebilmegendikten, qorektik zattar birte-birte azaıa berýi zań­dylyq. Topyraqtyń ta­bıǵı qunary sońǵy jyldary tómendep ketti. Eger osy qar­­qynmen jalǵasa berse, aldaǵy ýaqyt­ta qum shaınap qalýymyz ábden múmkin. Agrarly el bola tura, osyndaı olqy­lyq­tarǵa jol berip otyrǵanymyz óki­nishti, – deıdi Q.Andas.

Sheteldik tyńaıtqyshtardyń ereksheligi ne?

Keıde eginshiler ónim sa­pasyz­dyǵyn kún raıynan da kórindi. Áıtse de bul oryn­syz bolady. Topyraqqa qajet­ti qorek­ti zattardyń jetispeý­shiligin saldarynan dán­di daqyl jyldaǵydaı ónim bere ber­meıdi. Máselen, jer kólemi bizden tórt ese shaǵyn Fransııa mıne­raldy tyńaıt­qyshtarǵa ónimdilikti arttyrýdyń agro­­hımııalyq tıim­di tásili retin­de qaraıdy. Olar 1 kılo ty­ńaıt­­qysh berip bıdaıdyń óni­min – 7,5, kúrishti – 8,6, júge­rini – 9,8 kıloǵa arttyrady. Osyny es­tigen qazaq­standyq dıqan­shy­lar sheteldiń tyńaıt­qyshyn paı­dalanýǵa qumar. Áıtse de, má­sele sonda ǵana bolyp turǵan joq.

– Otandyq tyńaıtqyshtarǵa kóbirek qarjy bólinse, shetelden alatyn tyńaıt­qyshtardy yǵystyryp shyǵaratyn edi. Bul aldymen jerdiń buzylýyna jol bermese, ekinshiden otandyq tyńaıtqysh óndirisiniń damýyna sep bolady. О́nim túrleriniń kóbeıýine de áser eter edi. Eń bas­tysy, ǵa­lym­­dardyń jobalaryn zaýyt zerthanalarynda synap kórýge múmkindik týady. Odan qalsa ishki naryqta syrttan kelgen ónimderdiń ústem bolyp ketýine jol bermeıdi, – deıdi ekonomıst Dıas Babash.

Qazaqstanda sýarmaly aýmaq­tardan alatyn ónim kólemi sheteldermen salys­tyrǵanda edáýir tómen. Muny eskergen ǵalymdar topyraqty emdeýdiń jańa tásilin jasaý kerektigin aıtady. Endi, sol tásildi tabý úshin taǵy da sheteldiń jańa tehnologııasyna ıek artpaq. Aıtalyq, Bela­rýs elinde 1 gektar jerge 270 kıloǵa deıin tyńaıtqysh sebiletin bolsa, bizdegi kórsetkish 3-5 kılo shamasynda. Ýkraına, Kanada elderi de topyraqqa erekshe kútim jasaıdy, tozdyrmaýǵa tyrysady. Reseıde aýyl sharýashylyǵyna arnal­ǵan jerlerdi basqarýdyń ózindik zańy bar. Serbııada zań boıynsha árbir jer ıe­lenýshi jerdi kútip, onyń qunaryn arttyrýǵa mindetti. Eger jerdi óńdep, odan ónim almasa, eń bolmaǵanda shóbin shaýyp, órt qaýipsizdigin saqtamasa, jyl saıyn qunary arnaıy zerthanada tekserilmese, ol jer úkimetke qaıtarylady. Al Qazaqstanda topyraqqa qatysty máselelerdiń áli tońy jibimeı tur.

Biz bul jerde topyraqtyń quramyn saqtaý úshin tyńaıtqysh qoldanbaý kerek degendi aıtqaly otyrǵan joqpyz. Tek óz jerimizge úılesimdi tyńaıtqyshty jer­gilikti tájirıbe arqyly jetki­likti mólsherde óndirýge tal­pynǵan jón. Mamandardyń pikiri osyndaı. Sonda ǵana uly dalany erteńgi urpaqqa uıalmaı enshige qaldyra alamyz. Bolmasa, qum basqan dala, shańy shyqqan alqap, qunary taýsylǵan topyraq qalýy ábden múmkin.