Uly náýbet: qasireti men taǵylymy

– Alash balasynyń sabaq alatyn, sabaq bolǵanda da ashy sa­baq bolatyn tustary az emes, – d­eıdi tarıh ǵylymdarynyń dok­­­tory Qadirjan Ábýev, – onyń barlyǵy ótken tarıhymyz­da tunyp tur. Biz keshegi Ke­ńes zamanynda eriksiz tilimizdi tis­tep, bul taqyrypty ashyp aıta almaı keldik. Sondyqtan kóp­te­gen jastar beıhabar bolyp ósti. Ras, saıası qýǵyn-súrgindi kórgen kóne­k­óz qarııalardyń syby­rlap aıt­qan syrynan syr uqqan­dar da az emes. Qazaqtyń basyna tón­gen qasiret «jyǵylǵanǵa ju­dyryq» degendeı birneshe ret qaı­­talanyp kelip otyrdy. Náý­bet­tiń alǵashqy jan túrshiktirer zobalańy 1921-1922 jyldary oryn alǵanyn bilemiz. Al 1930-1931 jyldary keıbir derekterge qara­ǵanda bir mıllıonnan astam adam alapat ashtyqtan qyrylǵan. Bul jaıly tarıhı derekterdi Ombynyń, Sankt-Peterbýrgtiń m­u­ra­ǵat­tarynan kezdestirýge bo­la­dy.

Arqanyń tósin jaılaǵan arda qazaq tórtkúl dúnıeniń tórt bu­ry­­shyna tarydaı shashylyp, sa­ry qaryn jas balanyń qamy úshin at jalyna qonyp údere kóshti. Bul tóńirek jergilikti jerde «ish jaq» dep atalatyn Omby, Túmenge qonys aýdardy. Munda qalǵany aıdaldy, atyl­dy, asyldy. 1937 jyly ábden kúshine enip, qorqynysh lebi bet qaratpaı turǵan saıası qýǵyn-súrgin kezinde, al­ǵashqy bette 110 myń adam atyl­dy. Ol kezde qazaqtyń sany 6 mıllıon shamasynda bolatyn. Keı­bir tarıhı derekterde 25 myń adamnyń «úshtiktiń» úki­mimen ólim jazasyna kesil­gen­digi aıtylady jáne osy myń­da­ǵan adam­dar halqymyzdyń ishin­degi qa­laý­lysy, súttiń beti­ne shy­ǵa­tyn qaımaǵy edi. By­laı­sha aıt­­qan­da, ulttyń sapaly qu­ra­myn qu­raıtyn, óz zama­ny­nyń ozyq oıly, bilimdi tulǵa­lary. Olar shyn máninde óz ulty­nyń bo­la­sha­ǵy úshin basyn qur­ban­dyqqa shal­ǵandar.

– Shyntýaıtynda, biz Eýropa halqy sııaqty qalyptasa qoıǵan joq edik. Olar júrip ótken jolmen júrgen joqpyz. Alash balasy qynadaı qyrylyp jatqanda qa­nattas jaıylǵan, qońsy otyr­ǵan ózge jurttyń bizge jany ashysa ashyǵan shyǵar, biraq ara túsý­ge qaýqary joq edi, – deıdi ob­lys­tyq muraǵattyń mura­ǵat­shy­sy Talapker Ýálıev.

Birneshe jylǵa jalǵasqan ashar­shylyq pen saıası qýǵyn-súr­ginnen keıin Alash balasy oısyraı azaıyp, kemip qaldy. Eger tarıh­tyń osy bir tar soqpaǵynan aman ótkende, qazirgi qazaqtyń sany qansha bolar edi. Sany ǵana emes, ultymyzdyń ozyq oıly, ta­lantty urpaǵynan taraǵan qan­­shama jetkinshek jer basyp júr­mes pe edi. Tek soǵan jet­kiz­be­di ǵoı.

Keńes ókimetiniń astyrtyn saıasaty kúshti boldy. Ol júıe ult­tyq ıntellıgensııany shópteı qyrqa shaýyp, tipti tamyryna deıin otap qurtyp otyrdy. О́ıt­keni ózgeshe oı, tyń pikir aıtyp, el uıytqysy sanalatyn, ult bo­lashaǵyn oılaıtyn arys­tarymyzdan qutylýǵa tyrysty. Búgingi kúni biz sol el úshin qur­ban bolǵan, janyn qıǵan arys­tarymyzdy laıyqty baǵa­laı alyp júrmiz be? Olardyń esimderin keıingi jas urpaqtyń jadynda qalaıtyndaı etip, asyl murattaryn, izgi armanda­ryn óne­ge, mysalǵa aınaldyra aldyq pa? Shyn máninde eli men jerin, Otanyn súıe bilýdiń naqty mysa­ly osy emes pe. Oblys orta­ly­ǵynda Alash úshin qurban bolǵan Ahmet Baıtursynovtyń kóshesi qandaı dep bir adam oılandy ma eken? Qamys pen qýraı basqan, joly tozyp bit­ken sholaq kóshe. Tipti onyń qaı jerde ornalasqanyn qala turǵyndarynyń kópshiligi bile bermeıdi. Arýaǵynan uıat tipti. Esesine Kókshetaý qalasynda bar bolǵany jol-jónekeı qyryq mınýt qana bolǵan Valerıan Kýı­byshevtyń kóshesin qarańyz. Mine, osyndaı soraqylyqty o­ı­l­­a­ǵanda janyń túrshigedi. Sonda bizdiń namysymyz qaı­da? Tipti kúni keshege deıin «Myrzajan» dep álpeshtep, Mırzoıandy da qurmettedik-aý. Tarıhtyń aqtań­daq­tary ashylǵan kezde qap túbin­de jatpaıtyn ashy shyndyq menmundalap bas kóterdi. Qazir­gi kúni sol Mırzoıannyń Qazaq­stan­da «halyq jaýlaryn» kóbirek tabý úshin qosymsha jospar sura­ǵa­ny belgili bolyp otyr. Biz osy qýǵyn-súrginniń qasiretin bezbendep, naqty saıası baǵasyn bere almaı kelemiz.

Oblystyq prokýratýranyń derekterine qaraǵanda, táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldarynda aqta­lý jónin­de­gi qujat alý úshin óti­nish berýshiler qatary óte kóp bolǵan eken. Qazir azaıypty. Onyń ózindik sebepteri bar. Kóp adamdar aqtaldy, endi birazy jastary kelip qaıtys boldy jáne shetelderge ketip jatqandar bar. Burnaǵy jyldary aqtalý máse­le­simen aryzdanyp kelgender 80 adam. Negizinen aqtalý týraly ótinishpen keletinder – polıaktar, cheshender men ıngýshtar, nemister, taǵy da basqa keńes zamanynda Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarylǵan ulttardyń ókil­deri. Munyń sebebi nede? Biz­diń­she, munyń birneshe sebebi bar. Aldymen saıası qýǵyn-súrgin qurbany atanyp, aqtalý úshin jer aýdarylǵany nemese túrmege qamaǵany týraly qujat kóshirmesi bolýy qajet. Al qazaqtardy jer aýdarǵanda Sibirge, ıaǵnı basqa óńirlerge jiber­di jáne olardyń balalary aǵaıyn-týystyń qolynda qal­ǵandyqtan, qamqorshysyz bol­mady. Taǵy bir sebep, sol qıyn-qystaý zamanda «halyq jaýy­nyń» balasy, ne týysy atanbas úshin tekterin ózgertip alatyndar da az bolǵan joq. 30-jyldardyń basyndaǵy ashar­shylyqtan qanshama qazaq qaıtys boldy, qanshasy basqa jaq­qa jer aýyp ketti. О́kinishke qa­raı, sol ýaqytta bul týraly qu­­jattama júrgizilmegen jáne eshqan­daı málimetter saq­tal­ma­ǵan. Ash­tyqtan qansha adam qaza tapqany áli kúnge deıin naqty belgisiz bolyp qalyp otyr.

Búginde soǵys ardagerlerin este saq­taý úshin shyǵarylyp jat­qan «Zerde» kitaby sııaqty, saıası­ qýǵyn-súrgin jáne ashar­shy­lyq qurbandaryn este saqtaýǵa arnalǵan, olardyń aty-jóni men qysqasha ómirderegi berilgen kóp tomdyq jınaq shyǵarsaq qa­laı bolar edi. О́kinishke qaraı, búgingi kúni mıllıondaǵan adamdy sharpyǵan ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq tarıhymyzda jalpylama óli sıfrlarmen ǵana berilip júr. Jazyqsyz sotty bolyp atylǵan, jer aýda­rylǵan tulǵalarymyz ben ashtyq­tan qaza tapqandardyń aty-jón­de­ri, kim ekendikteri jaıynda áli kúnge deıin tolyqqandy má­li­metter joq. Al myńdaǵan, mıl­­lıondaǵan qarapaıym adam­dardyń esimderin de, ómir­de­rek­te­rin de bilmeımiz. Munyń ózi arnaıy zertteýdi, kóp eńbektenýdi, mu­raǵattardy aqtarýdy qajet etedi.

Irgedegi Omby men Qorǵannyń (Reseı), áridegi úlken qalalardyń muraǵattaryn aqtarsa, qanshama má­limetter tunyp tur-aý. Mine, osy­nyń barlyǵy jınalyp kelgende Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrginniń anyq, naqty beınesin kórsetip berer edi.

– Búgingi kúni Alash ardaq­ty­la­ry armandaǵan táýelsizdikke qol jet­kizdik. Endi ótken ótti, ony qaı­ta qazbalaýdyń qa­­­je­­ti joq deýge bolar edi, dese de, tarıhty bilmeı alǵa jyl­­jý­dyń múmkin emestigin, ótken qatelikterden sabaq alý qajettigin, azattyq úshin alys­qan ardaqtylarymyzdy el esinde saqtaý kerektigin esten shyǵar­ma­ǵa­nymyz jón. Alash kósemderiniń esimderi áli kúnge deıin tolyq ardaqtaldy dep aıta almaımyz, – deıdi Talapker Ýálıev, – quzyrly organǵa 4 mıllıondaı aryz jazylǵan eken. Son­dyqtan mundaı jaǵdaı endi eshqashan qaıtalanbasyn desek, onda adamdardy jansyz tetikke emes, oıly, sezimdi, óz kózqarasy bar bilimdi de bilikti jeke tulǵaǵa aınaldyrýǵa baǵdar ustaýymyz qajet. Máselen, olardyń bári jeke tulǵalar boldy. О́z oılary, kózqarastary bar, sol tustaǵy keńestik birtekti qalypqa syımaıtyn azamattar edi. Mine, son­dyq­tan da, olar kommýnıstik júıe­niń halyqqa ıgilik emes, ba­qyt­syzdyq ákeletinin bilip qar­sy shyqty. Olar Qazaq eliniń táýelsiz álemdik qoǵamdastyqta óz orny bar, órkenıetti memleket bolýyn ańsady.

Atbasardyń shetinde ashar­shy­lyq kezinde qaza tapqandardyń zıraty bar. Syrty qorshalmaǵan, aıaqasty bolyp jatyr. Osyndaı asharshylyq qurbandarynyń qorymdary jer-jerde kezdesedi. Solardy anyqtap, syrtyn qorshap, asharshylyq qurbandary jatyr dep eskertkish taqta ornatsa durys bolar edi.

Aqmola oblysy