Náýbet syzy
Stalındik qýǵyn-súrginniń bastapqy jyldarynda ǵana sol kezdegi Qazaqstan aýmaǵynan 103 000 adam túrme azabyn tartyp, 25 000 adam atylǵan eken. Bul málim bolǵan derekterdiń bir parasy ǵana. Al náýbet kezeńiniń 1928 jyly bastalyp, 1953 jylǵa deıin jalǵasqanyn esepke alǵanda qanshama jazyqsyz jannyń memlekettik turǵydaǵy tıranııanyń qurbany bolǵanyn aıtý tipten aýyr. Tarıhshylar Keńes Odaǵyn I.Stalın bılegen kezeńde 40 mln keńes azamaty zardap shekkenin tilge tıek etedi. Osy tusta qazaq dalasy azaptaý men jazalaý mekenine aınalǵan. El aýmaǵyndaǵy birneshe lagerde 5 mln adam jazasyn ótegeni jaıynda málimet bar.
Adamdarǵa qarsy uıymdasqan repressııa memlekettik basqarýdyń eń joǵary shegindegi laýazym ıesiniń buıryǵymen bastalǵan. 1937 jyldyń 30 shildesinde KSRO halyq komıssary Nıkolaı Ejov qanquıly qupııa buıryqqa qol qoıǵan. Arhıv derekterinde «№447 buıryq» degen ataýmen saqtalǵan bul qujat burynǵy Odaq aýmaǵynda qyzyl terrordyń zańdy túrde iske qosylǵanyn aıǵaqtaıdy. Osy buıryqqa sáıkes Qazaqstannan da jazalanýǵa tıisti adamdardyń sany naqtylanǵan eken. Máskeýden jetken nusqaýda aımaqtaǵy repressııa naýqanyn 4 aı merzim ishinde aıaqtap, 2500 adamdy atý jazasyna kesip, 5000 adamdy sottaý týraly tapsyrma bolǵan. Alaıda bul jazalaý 15 aı boıy úzdiksiz júrip, «úshtiktiń» sheshimimen atýǵa úkim shyǵarylǵandar sany 25 000 adamǵa jetip, bas bostandyǵynan aıyrylǵandar úlesi 120 000 adamnan asqan. Al bul terror kezinde búkil Keńes Odaǵynyń aýmaǵynda 1 770 000 adam túrmege qamalyp, 390 000 adam ólim jazasyna kesilgen eken.
Negizi Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrgin budan erte bastalǵan bolatyn. Kámpeskeden keıingi jer aýdarý naýqany qoldan jasalǵan ashtyqqa ulasyp, Uly dala onsyz da qara jamylyp turǵan edi. Stalın 1928 jyly Qazaqstandaǵy zııaly qaýym ókilderiniń negizgi úlesin qurap otyrǵan Alash zııalylaryn ustap, sottaýǵa pármen berdi. Nátıjesinde, ult ádebıeti men mádenıetiniń qaımaǵyna aınalǵan elıta ókilderiniń tutas bir býyny joıyldy. Repressııa zobalańy da aldymen eldiń kózi ashyq, oqyǵan azamattaryn qýdalaýdan bastalǵan-dy.
Ilııas izi
...О́tken jyly Jetisý topyraǵy qazaq poezııasynyń Qulageri atanǵan dúldúl aqyn, ult qaıratkeri Ilııas Jansúgirovtiń 125 jyldyǵyn atap ótti. Aıtpaǵymyz, aqyn toıynyń qalaı ótkeni týraly emes, qalamgerdiń qasiretke toly kezeńdegi qurbandyqqa shalynǵany týrasynda bolmaq. Ilııas Jansúgirovti NKVD 1937 jyly ustaǵan. Ol kezde aqyn Almatyda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵyn basqaryp turypty. Qazaqtyń saltyna qanyq, dástúrine berik Ilııas jaz aıynda Alataýdyń etegine kıiz úı tiktirip, demalys mezgilin sonda ótkizedi eken. Jendetter qaıratkerdi sondaı alańsyz jatqan shaqta tutqyndaǵan ǵoı. Onyń jumys kabıneti men úıindegi barlyq qaǵaz, qujaty tárkilengen. Iаǵnı qýdalaýshylar Ilııasty ustap, qamaýǵa alýdan bólek, onyń búkil shyǵarmashylyq eńbegin tárkilep, órtep jibermek bolǵan. Sol arqyly Jansúgirov esimin ult tarıhynan birjola óshirýdi maqsat tutty ma eken... Ilııastyń Jazýshylar odaǵy otyrǵan úıden tabylǵan qoljazbasy men kitaptaryn arbaǵa tıep áketip bara jatqan jerinen sol kezdegi jas jazýshy Saparǵalı Begalın onyń bir jınaǵyn tyǵyp úlgergen eken. Bul jaıynda jazýshy óz estelikterinde aıtady. Aqyn kitabyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, Ilııas aqtalǵannan keıin ony Fatıma Ǵabıtovanyń qolyna tapsyrǵan. Bul – «Qulager» poemasynyń tolyq jınaǵy edi. Bul jaıynda Ilııas Jansúgirovtiń uly Saıat ta óz esteliginde «Ákem ustalatyn kezinde Jazýshylar odaǵyn basqarǵan. Qazaqtyń saltymen jaz shyǵa taýdyń bókterinde kıiz úı tigip, sonda dem alady eken. Sol jaqtan ustap áketken. Qaladaǵy úıin tintip, qujattaryn, shyǵarmalaryn tárkilegen. Keıbir shyǵarmalarynyń qaıda ekeni áli kúnge belgisiz...», dep jazady.
Al ilııastanýshy ǵalym, Jetisý ýnıversıtetiniń professory Muratbek Imanǵazınov Ilııas Jansúgirov pen onyń zamandastarynyń ustalyp, atylýyna sol tusta Qazaqstandy basqarǵan L.Mırzoıannyń Stalınge jazǵan qupııa haty sebep bolǵanyn aıtady. Mırzoıan ol hatynda el ishinde áli de bóten pıǵyldy adamdardyń kóp ekenin, jat elementterden qutylý úshin sottaý men atý jazasyn qoldanýǵa berilgen lımıtti kóbeıtýdi ótinip suraǵan kórinedi. Nátıjesinde, qyzyl terror qaıta kúshine minip, suraqsyz sottap, sebepsiz atý naýqany qyzyp bergen.
– Bul zulmat jalǵyz Ilııastyń basyna túsken zobalań emes edi. Osy kezde qazaq ıntellıgensııasynyń úlken shoǵyrynyń basyna qara bult qaıta úıirildi. О́ıtkeni alashshyl azamattardyń birazy bul kezde jazasyn ótep, aqtalyp, el ishine oralǵan bolatyn. Olar óner men mádenıetke, bilim berý isine úles qosyp jatty. Mırzoıannyń hatynan keıin qamaýǵa alynǵan zııalylar birden atý jazasyna kesilgen, – deıdi ilııastanýshy Muratbek Imanǵazınov.
Jalpy, repressııa bastalǵan 1937-1938 jyldary el qyzmetinde júrgen oqyǵan azamattardyń tutas toby tizim boıynsha qýdalanyp, jer aýdarylǵan, sottalǵan jáne atylǵan eken. Olardyń qatarynda Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Temirbek Júrgenov, Álibek Qońyratbaev, Smaǵul Sádýaqasov, Ahmet Birimjanov, Nyǵmet Nurmaqov, Sultanbek Qojanov, Názir Tórequlov, Ydyrys Mustambaev, Bilál Súleev, Myrzaǵazy Esbolov, Abdolla Asylbekov, Ábdirahman Aısarın, Seıitqalı Meńdeshev, Jalaý Myńbaev, Halel Ǵabbasov sııaqty tulǵalar ustalyp, ólim jazasyna kesilgen bolatyn.
Mýzeı muńy
Almatyda qamaýǵa alynyp, keıinnen «úshtiktiń» úkimimen atylǵan azamattar qazirgi Almaty oblysynyń Talǵar aýdanyna qarasty Jańalyq aýylynyń mańyna jerlengen. Ásili, «jerlengen» degen jaı sóz ǵana. О́ıtkeni aýyl mańynda qazba jumystaryn júrgizgender áli kúnge deıin adamnyń qańqa súıekterin taýyp alady eken. Bul sol kezde júzdep, myńdap atylǵan saıası qurbandardyń múrdesin kólikke tıep, Jańalyqqa jete bere kóringen shuńqyrǵa aýdaryp, kóme salǵanyn aıǵaqtaıdy. Keıbir derekterde 4 myńnan astam jazyqsyz jannyń júzin Jańalyqtyń topyraǵy jasyrǵany jaıynda aıtylady. Qalaı bolǵanda da Almatydan 40 shaqyrym qashyqtyqtaǵy aýyldyń mańy 1938 jyldary «úshtiktiń» sheshimimen atylǵan adamdardy jerleıtin orynǵa aınalǵany aqıqat. Elimizde 1988 jyldan bastap saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystary bastalǵanda bul mańǵa kómilgen jazyqsyz jandardy eske alý isi de qolǵa alynǵan bolatyn. Al táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «Ádilet» qoǵamynyń muryndyq bolýymen Jańalyq aýylynda memorıaldy eskertkish kesheni turǵyzylyp, repressııa qurbandaryna mýzeı ashý maqsaty turdy. Sol saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan mýzeı araǵa 20 jyldan astam ýaqyt salyp, 2018 jyly qoldanysqa berilgen bolatyn.
Almaty oblysy ákimdiginiń qoldaýymen bastalyp, bir jyl ishinde irge kótergen mýzeıdiń jalpy aýmaǵy 535 sharshy metr mýzeıdiń ekspozısııalyq zalynda ult qaıratkerleri týraly materıaldar qoıylyp, osy jerde jerlengen 4 myńnan asa saıası-qýǵyn súrgin qurbandarynyń aty-jónderi tas taqtaǵa oıylyp jazylǵan. Atalǵan tizimniń syrtynda ǵylymı izdestirý jumystary nátıjesinde qýǵynǵa ushyraǵan taǵy 3000 adamnyń deregi tabylǵan eken.
Jańalyq aýyly náýbet jyldary oqqa ushqan adamdardyń ortaq molasyna aınalǵan qasiretti oryn retinde erekshe nazarda bolýy kerek. Al saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnap ashylǵan sol mýzeıde zarly jyldarda japa shekken adamdardyń muńly úni qulaqqa keletindeı...
Almaty oblysy
