Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty qujattardyń biraz bóligi Ulttyq qaýipsizdik komıtetinen Ishki ister departamentterine berilgeni belgili. Departamentterdegi arhıvterde áli de zerttelmegen, ashylmaǵan qujattar az emes. Ǵalymdarǵa, zertteýshilerge sol qujattardy qaraý kezinde jeńildikter qarastyrylsa, kedergiler jasalmasa durys bolar edi. Áıtpese Ishki ister departamenti qujattardy qaraýǵa jalpy ruqsat bergenimen, ishindegi keıbir betterdi ashtyrmaıdy. Qyzmetkerleri janyńda qarap turady. Ár qujattyń qupııalylyǵyn saqtaý ýaqyty bar desek te, 1937 jyldan beri qansha ýaqyt ótti ǵoı. Endi qaraýǵa bolatyn shyǵar. Ishki ister departamentine Ulttyq qaýipsizdik komıtetinen kelgen qujattardyń ózi tolyq emes, keıbir betteri alynyp tastalǵan.
О́zim oblystyq departamenttiń arhıvinde bolyp, Ulan, Katonqaraǵaı jáne Zaısan aýdandarynan «Halyq jaýy» retinde aıyptalǵan adamdarǵa qatysty qujattarmen tanysyp shyqtym. Máselen, Ulan aýdanynyń ózinen bir aıdyń ishinde ǵana 28 adam, Katonqaraǵaıdan eki aıdyń ishinde 61 kisi sottalǵan. Úsh aýdandy qosa alǵanda bir-eki aıdyń kóleminde 150-ge jýyq adam qýǵyndalǵan. Bul áli de zertteýdi qajet etetin másele. Saıası qýǵyn-súrgindi tek qazaqtar ǵana emes, ózge etnos ókilderiniń zııaly qaýymy da kórgen. Olar da jer aýdarylǵan, sottalǵan, atylǵan. Osynyń bárin anyqtaý – ǵalymdar men zertteýshilerdiń mindeti.
Qazaqstanǵa qatysty qanshama qujat shetelderde jatqanyn da esten shyǵarmaǵan jón. Osydan birneshe jyl buryn Magadanda (Reseı) bolǵanda bul jaqqa KSRO boıynsha 1 mln, 200 myń adam, onyń ishinde 21 myń qazaq jazasyn óteýge keldi degen derekterdi oqydym. Bul 21 myńnyń 2 myńy áli aqtalmaǵan.
Osy máseleni sol ýaqytta Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisine jazdym. Bul qujattardy qaraýǵa kez kelgen adamǵa ruqsat bermeıdi. Úkimettik deńgeıde kelisim kerek. Sondyqtan Prezıdent pármenimen qurylatyn memlekettik komıssııa osy máselelerdi nazarǵa alady dep senemiz.
Aldııar ÁÝBÁKIROV,
muraǵatshy, ólketanýshy
Shyǵys Qazaqstan oblysy
