Baılamy bekem bátýaly sóz

Jaqynda Q.Toqaevtyń «Komsomol­s­kaıa pravda» gazetine bergen suhbatynda basqany bylaı qoıǵanda, qazaqstandyq qoǵamda, dáliregi, óz aramyzda jıi talqy­lanyp júrgen suraqtarǵa naqty ári tushymdy jaýap berildi. Bul Prezı­denttiń atalǵan suhbatynyń el ishinde keńinen talqylanýyna septigin tıgizip qana qoımaı, qoǵamymyzdy ortaq múddege uıystyryp, halqymyzdyń keleshekke degen senimin nyǵaıta túskeni anyq. Endi «Osy suhbatta nendeı máseleler qozǵaldy, qandaı kózqarastar aıtyldy?» degen saýal tóńireginde áńgime órbitsek.

Sonymen...

Qazaqstan Prezıdenti qoıylǵan su­raqqa oraı, elimizdiń azamattary úshin kórshiles Reseı eń jaqyn memleket bolyp qala beretinine ekpin berdi. Q.Toqaev­tyń aıtýynsha, eki memlekettiń halyq­tary arasynda ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan ózara senim men túsinistik bar. Qos taraptyń kóptegen azamatyn týys­tyq, dostyq jáne kásibı baılanys­tar biriktiredi. Bizdiń qoǵam Reseıdi stra­te­gııalyq seriktes jáne odaqtas dep qabyl­daıdy.

Sonymen qatar «Elimizdiń Reseı men Belarýs sııaqty odaqtas memlekettiń quramyna kirýi múmkin be, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qandaı da bir «Shyǵys Eýroodaǵyna» aınaldyrý maqsaty bar ma, elderimiz arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń, birlesken joba­lar­dyń qaısysynyń keleshegi zor dep oılaısyz?» degen mazmundaǵy suraqtarǵa jaýap berý arqyly Prezıdent Q.Toqaev osy másele tóńireginde aıtylyp júrgen túrli jaǵymsyz, ózeýregen pikirlerge sátti toıtarys bere bildi. Bul sózimizge Prezı­denttiń: «Qazaqstan Reseımen jáne Be­larýspen ekijaqty formatta da, ınte­grasııalyq birlestikter (EAEO, UQShU, TMD) aıasynda da tyǵyz jumys júrgizip keledi. Reseı men Belarýs sııaqty odaqtas memlekettiń quramyna qosylý bizdiń josparymyzda joq. Joǵaryda atalǵan uıymdar aıasynda ıntegrasııany odan ári damytý basym baǵytymyz bolyp qala beredi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń áleýetin tek ekonomıkalyq odaq turǵysynda kúsheıtýge múddelimiz», degen jaýaby dálel.

Q.Toqaevtyń sózine qaraǵanda, EAEO-ny jahandyq aýqymdaǵy tıimdi qurylymǵa aınaldyrý baǵytyndaǵy jumystar júıeli túrde júrgizilýde, 2025 jylǵa qaraı ortaq energetıkalyq jáne qarjylyq naryq qalyptasady. Ásirese sıfrlyq yqpaldastyq pers­pektıvaly baǵyt bolmaq. Prezıdent, sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde keıde tipti, eń joǵary deńgeıde qyzý pikirtalastar bolatynyn, biraq bul talqylaýlar qurylymdy neǵurlym tabysty, bedeldi etýge degen ortaq talpynysty bildiretinin jetkizdi.

Keıbir sarapshylardyń Qazaqstanda «qos bılik paıda boldy» dep bura tarta aıtyp júrgen pikirleri aqparattyq keńistikte aragidik bolsa da qylań berip qalatyny belgili. Prezıdent bul negizsiz, qoǵamdyq kóńil kúıge keri áserin tıgizýi múmkin pikirge qatysty da óziniń kózqarasyn ashyq bildirdi. Osy oraıda Q.Toqaev Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev – qazirgi Qazaqstannyń negizin qalaýshy, aýqymy keń tarıhı tulǵa ekenin aıta kelip, «Biz úshin onyń tarıhı jáne saıası murasyn saqtap qalý mańyzdy. Bul Qazaqstannyń memlekettiligin nyǵaıtý úshin asa qajet. Sondyqtan, meniń saılaýaldy baǵdarlamamnyń alǵashqy tarmaǵy sabaqtastyq dep ataldy. Qazirgi kúrdeli jaǵdaıda N.Nazarbaev meniń daǵdarystan jedel shyǵý, jańa ekonomıka quryp, azamattarǵa materıaldyq kómek berý jónindegi baǵytyma naqty qoldaý kórsetti. Eshqandaı qos bılik joq. Bul týraly Nursultan Ábishulynyń ózi de birneshe ret aıtty jáne qoǵamdy qazirgi Prezıdenttiń aınalasyna birigýge shaqyrdy», dedi.

Suhbat barysynda elimizdegi qo­ǵamdyq, onyń ishinde etnosaralyq kelisim tóńireginde de sóz qozǵaldy. Naqtylaı aıtqanda, «Qazirgi kezde Qazaqstanda qansha orys turady jáne olardyń quqyqtary qanshalyqty qorǵalǵan?» degen saýal qoıyldy. Buǵan baılanysty Prezıdent shyn máninde, qazaqstandyqtar etnostyq shyǵý tegine qaramastan, ózderin birtutas halyq sanaıtynyn, Qazaqstanda «az ulttar» degen túsinik joq ekenin, elimizde jalpy halyq sany boıynsha orystardyń úlesi shamamen 19% quraıtynyn jetkize kelip, «Elimizde turatyn orystar bizdiń halqymyzdyń ajyramas bóligi sanalady jáne barlyq quqyqtarǵa ıe. Jaqynda sheteldik analıtıkalyq materıaldardyń birinen «Qazaqstandaǵy orys dıasporasy» degen sózdi kózim shalyp qaldy. Shyndyqqa qaıshy keletin mundaı sózderdi múldem qoldanbaý týraly ózimizdiń ıdeologtar men sarapshylarǵa eskerttim. Orystar – bizdiń halqymyzdyń bir bóligi. Olar Qazaqstannyń qalyptasýyna, damýyna zor úles qosty. Ony umytýǵa bolmaıdy», dedi. Prezıdent, sondaı-aq G.Potanın, P.Zenkov, E.Brýsılovskıı, A.Zataevıch, A.Baraev, S.Lýganskıı, I.Shýhov, I.Panfılov, I.Pavlov, N.Makıevskıı syndy tulǵalardyń esimderi elimizdiń tarıhynda altyn árippen jazylyp qalǵanyn, G.Golovkın, A.Vınokýrov, O.Rypakova sekildi qanshama ataqty sportshylarymyz álemniń sport arenalarynda Qazaqstannyń namysyn qorǵap, abyroıyn asqaqtatyp júrgenin atap ótti.

Al elimizde jer-sý ataýlaryn ózgertýge qatysty qoıylǵan suraqqa oraı Prezıdent birqatar eldi mekender men kóshelerdiń baıyrǵy ataýlary qaıtarylyp jatqanyn, Keńes dáýirinen qalǵan «Teplovoznaıa», «Prıkanalnaıa» sekildi jergilikti turǵyndar arasynda tanymal emes, úndespeıtin ataýlar, toponımder tarıh qoınaýyna jiberilgenin aıtty. Osy oraıda Memleket basshysy: «Árbir ataýdy ózgertý aldynda túsindirý jumystary júrgizilip, tarıhı negizdeme, azamattardyń saýalnamalar men jınalystarda aıtqan pikirleri eskeriledi. Bılik oryssha ataýlardyń bárin alyp tastaýdy maqsat etpeıdi. Jaqynda ǵana Qaraǵandyda Grıgorıı Potanın men Aleksandr Zataevıch atyndaǵy kósheler paıda boldy», dedi.

Suhbat alýshy tarap elimizde bılik organdaryna qyzmetke turýda slavıan jurtshylyǵy ókilderiniń qandaı da bir qıyndyqtarǵa tap bolatyny sekildi tendensııalardyń bar ekenin meńzedi. Buǵan Q.Toqaev naqty ári qysqa jaýap berdi: «Memlekettik qyzmetke turǵysy keletinderdi kemsitý týraly pikirmen de kelise almaımyn. Búginde slavıan jáne ózge de etnostyq top ókilderi úkimettik mekemelerde, Parlamentte jáne máslıhattarda qyzmet etip otyr. Orystar shaǵyn jáne orta bıznesti, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa eleýli úles qosýda. Konstıtýsııa boıynsha orys tili memlekettik organdarda resmı túrde qoldanylady».

Suhbat kezinde elimizde latyn álipbıine kóshý prosesi júrip jat­qanyna, oǵan Qazaqstanmen kópjyl­dyq ortaq tarıhy, mádenı-rýhanı jaqyn­dyǵy bar Reseıde belgili bir deńgeıde alańdaýshylyq týyndap otyr­ǵany jóninde de suraq qoıyldy. Bul saýalǵa qatysty Prezıdent: «Bul úderisti bizdiń Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev «Rýhanı jańǵyrý» tujyrymdamasy aıasynda kóterdi. Ol la­tyn qarpine kóshýdiń tek qazaq tiline qatysty ekenin, orys tiliniń jaǵ­daıyna áser etpeıtinin birneshe ret málimdedi. Jańa tehnologııalardyń jedel engizilýine baılanysty jahandyq aqpa­rattyq keńistik te qarqyndy túrde ózgerip keledi. Negizgi aqparattar latyn grafıkasyna negizdelgendikten, bizdiń balalarymyz jańa jaǵdaıǵa beıimdelýi kerek. Qazaq álipbıin jańǵyrtý qazaq tiliniń kommýnıkasııalyq múmkindikterin arttyrý nıetinen týyndaǵan», dedi. Qasym-Jomart Toqaevtyń sózine qaraǵanda, biz Ortalyq Azııa memleketteriniń tájirıbesin eskere otyryp, latyn qarpine birtindep kóshemiz. Qoldan jedeldetýge jol berilmeıdi. «Sebebi, munda kırıllısadan latynǵa jaı ǵana kóshý emes, qazaq tiliniń orfografııasyn qaıta qurý jóninde aıtylyp otyr. Odan bólek, qazaq ádebıetiniń klassıkteriniń barlyq mańyzdy eńbekteri kırıllısada jazylǵanyn, kóptegen qazaq urpaqtarynyń kırıll álipbıinde bilim alǵanyn jáne qazir de oqyp jatqanyn esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Asyǵys qadam jasaý mundaı úlken iske zııanyn tıgizip, shalys bastyrýy múmkin. Sondyqtan bul máseleni aqylǵa salyp, parasattylyqpen sheshý kerek», dedi Prezıdent.

Al Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýdyń keleshegine baılanysty suraqqa oraı Prezıdent qazirgi ýaqytta eki memleket arasyndaǵy qarym-qatynastar uzaq merzimdi strategııalyq seriktestik deńgeıine jetkenin atap kórsetti. «Qytaı – Qazaqstannyń mańyzdy ekonomıkalyq seriktesi. 2019 jyly ekijaqty taýar aınalymy 14,5 mıl­lıard dollarǵa jetti. COVID-2019 pandemııasymen kúrestegi yntymaqtastyq pen kórsetilgen ózara kómekti seriktestik tarıhyndaǵy jarqyn sát dep aıtýǵa bolady. Qazaqstan Ýhanǵa medısınalyq gýmanıtarlyq kómek jiberdi. Telefon arqyly sóıleskenimizde Tóraǵa Sı Szınpın «Dos basyńa is túskende tanylady» degen maqaldyń dál osyndaı sátte ózekti ekenin aıtty. Koronavırýs tolqyny Qazaqstanǵa kelgende Qytaı tarapy da dereý gýmanıtarlyq kómek kórsetip, Qazaqstanǵa bilikti mamandar tobyn jiberdi», dedi Q.Toqaev.

«Qazaqstanda AQSh-tyń áskerı bazasynyń paıda bolýy múmkin be?» degen saýalǵa Prezıdent tarapynan: «Qazaqstanda AQSh-tyń áskerı bazasyn salý talqylanyp jatqan joq jáne bul másele kún tártibinde turǵan joq», degen jaýap berildi. Prezıdenttiń aıtýyn­sha, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyq túrli strategııalyq salalarda tabysty damyp keledi. Qos tarap qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý máseleleri boıynsha udaıy baılanysta.

Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı-rýhanı ustanymdary men baǵyt-baǵdaryna qyzyǵýshylyq tanytatyndar men elimizdiń búgini men erteńine sergek qaraıtyndardyń az emes ekeni belgili. Onyń ústine Prezıdent Q.Toqaevtyń kez kelgen máselede oıyn batyl bildiretini, ózine qoıylǵan túrli saýaldarǵa naqty ári búkpesiz ashyq ja­ýap beretini halyqtyń aqparat keńistiginde jarııalanǵan oı-pikirlerine erekshe nazar aýdarýyna belgili bir deńgeıde yqpal etetini sózsiz. Memleket basshysynyń  reseılik «Komosmolskaıa pravda» gazetine bergen suhbatynyń  biz biletin bar shyndyǵy osyndaı. Osy oıy­myzdy oqyrmanmen bóliskendi jón kórdik.