Alash jurtynyń tilegin tý ǵyp kótergen, namys qyp qaıraǵan, qysylǵanda qaı qazaq bolmasyn esimin medet kórgen, XVIII ǵasyrda jońǵar ezgisinde jutylýǵa shaq qalǵanda azattyq týyn kótergen han Abylaıdyń esimi eldiń júregine ala bóten jaqyn. Onyń batyldyǵy, qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı qaısarlyǵy, danalyǵy, sergek te sezimtal kóregendigi týraly el arasyna keń taraǵan ǵajaıyp ańyz-áńgimeler, shytyrman hıkaıalar, tamasha jyr-dastandar az emes.
Alash jurtynyń tilegin tý ǵyp kótergen, namys qyp qaıraǵan, qysylǵanda qaı qazaq bolmasyn esimin medet kórgen, XVIII ǵasyrda jońǵar ezgisinde jutylýǵa shaq qalǵanda azattyq týyn kótergen han Abylaıdyń esimi eldiń júregine ala bóten jaqyn. Onyń batyldyǵy, qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı qaısarlyǵy, danalyǵy, sergek te sezimtal kóregendigi týraly el arasyna keń taraǵan ǵajaıyp ańyz-áńgimeler, shytyrman hıkaıalar, tamasha jyr-dastandar az emes.
«...О́zge el ókilderine qazaq handary ishinen neǵurlym áıgilisi de, halyq ádebıetinde kórkem beınesi jarqyn madaqtalǵany da Abylaı ekeni kámil... Ol jónindegi kóne sózderdiń kóptigi sonshalyq Abylaınama dep atarlyq mol týyndylar shoǵyry jasalǵan. Orys halqynyń tarıhynda bylına – jyrlardyń eń kóbi ertedegi «kún dıdarly knıaz» Vladımır dáýirine arnalǵan desek, qazaqtyń tarıhı-etıkalyq óleń-jyrlarynyń asa kórnekti bóligi de Abylaı jáne onyń aınalasyndaǵy batyrlarǵa, bılerge, sheshenderge baǵyshtalǵan...» dep, jazdy belgili ádebıet zertteýshisi, professor Rahmanqul Berdibaev (Abylaı han. Almaty. «Jazýshy» 1993, 4-bet).
Tátiǵara jyraýdyń «Kebeje qaryn, keń qursaq» dep bastalatyn jyrynda Sın ımperııasy men Abylaı jasaqtary arasynda bolǵan shabýyl sıpattalady.
«Kebeje qaryn, keń qursaq
Artyq týǵan Abylaı
Kótere kór bul isti:
Kóp qytaıdyń jylqysy,
Turymtaıdaı qunysty,
Jaý jaǵadan alǵanda,
It etekten alǵanda,
Er Abylaı qoryqqan joq,
Ásheıin eńkeıe bere jylysty.
Básentıin Oljabaı,
Ony da men er kórdim,
Oq jiberip urysty».
Abylaı bastaǵan qazaq áskerleri san jaǵynan kúshi basym qytaı-mánjúr áskerlerimen taban tirep urys sala almaı, shegine soǵysady. Sarbazdardyń eńsesi túskenin kórgen Tátiǵara jyraý olardyń jaýyngerlik rýhyn kóterip, namysyn qaıraý úshin, osy jyrdy taban astynda sýyryp salyp, jyrlaǵan.
Bul jyrdy kezinde qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov orys tiline qara sózben aýdarǵan.
Jyrdaǵy oqıǵa 1756 jyly bolǵan. «Dana ámirshi, kóregen dıplomat Abylaı shyǵystan shyqqan jańa jurttyń topan sýyndaı qaýipti ekenin birden tanıdy, ony toqtatý úshin qajyr-qaıratpen qosa, aqyl-parasat, ádis-aıla keregin, birer kúndik emes, uzaq zamanǵa eseptelgen júıeli saıasat qajetin jaqsy biledi. Sondyqtan da Jońǵarııadaǵy Sın basqynshylyǵyna qarsy kúreske dem beredi. Qazaq ordasynyń áskerı kúshin toptap, jankeshti urysqa ázirlenedi. Aqyry, 1756 jyly jazda Mánjý-Sın áskeri Hadaha jáne Dardana deıtin qolbasylarynyń basshylyǵymen ońtústik jáne teristik taraptan, eki lek bolyp, qazaq dalasyna qaraı qaptaı tógilgende, Abylaı úsh alashtan quralǵan qalyń qoldy bastap, qarsy shyǵady.
1756 -1757 jyldardaǵy qazaq-qytaı soǵysynyń tarıhy áli jazylǵan joq. Bul bizdiń qaharman halqymyzdyń erlik shejiresindegi ózgeshe bir taraý. Sońǵy kezde tabylǵan naqty tarıhı qujattarǵa qaraǵanda, jaz boıǵy qantógis – alma-kezek shabýyl, ıtjyǵys kúres ústinde ótedi. Qazaqtarmen birge Ámirsana bastaǵan qalmaq sherigi de qaıtpaı soǵysady.
Abylaı basshylyq etken alash áskeri áýeli Jetisýda Qalmaq-Tolaǵaı taýynyń eteginde, odan soń Aıagóz boıynda Sın áskerlerine aýyr soqqylar beredi. (Muhtar Maǵaýın. Qazaq tarıhynyń álippesi. Almaty «Qazaqstan» 1995, 117-b).
Úmbeteı jyraýdyń Bógenbaıǵa qatysty eki uzaq jyry saqtalǵan. Munyń birinshisi – Bógenbaıdy joqtaý da, ekinshisi – Bógenbaı ólimin Abylaı hanǵa estirtý. Joqtaý jyrynda:
«Qoltyǵy ala buǵynyń
Páıkesindeı Bógenbaı,
Jalań qııa jerlerden
Jazbaı túsip túlki alǵan,
Bilegi jýan búrkittiń
Tegeýrindeı Bógenbaı», – dep, batyrdy azalaıdy, kóziniń jasyn kól qylady, batyrdyń halqyna jasaǵan jaqsylyqtaryn aıtyp, madaqtaıdy. Ekinshi jyr estirtý túrinde keledi. Úmbeteı aldymen Abylaı ómirin, halyq basyndaǵy aýyr jaılardy tolǵap, odan soń qýanyshty kúnder, jeńisti joryqtar, batyrlardyń kórsetken erlikterin madaqtaıdy. Abylaıdyń óz basynyń erlikteri sanamalanady.
«Jıyrma jasyń tolǵanda,
Qalmaqpen soǵys bolǵanda
Alǵashqy baqty tapqanda
Sharyshtyń basyn qaqqanda,
Qanjyǵańa bas baılap,
«Jaý qashty», dep aıǵaılap,
«Abylaılap shapqanda...».
«Úmbeteı shyǵarmasy jyraý keńinen tolǵaǵan sebepti ádepki salt óleńniń kóleminen shyǵyp ketken. Jyrdan sol kezde bolǵan tarıhı oqıǵalardyń birazynyń elesin kóremiz. Jyrdyń bas jaǵynda Abylaıdyń jaıy, onyń «Saryarqany jerim dep, qalyń qazaq elim dep» Úrkenishten kelgendigi, alǵashynda Tóle bıdiń túıesin baǵyp júrgendigi, er jetip buǵanasy qatqan soń, oırattarmen kúres dáýirinde kózge túskendigi aıtylady.
...Sol sııaqty, Abylaıdyń Tashkentte qalmaq tutqynynda bolýynyń jaıy sóz etiledi. Qazaqtardyń syrt jaýlarǵa qarsy jasalǵan sátti joryqtarynyń keıbiri eske alynady. Sol zamandaǵy dushpandy muqatqan qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, Sary, Baıan, Saǵymbaı sııaqty batyrlardyń erligi madaqtalady. Munyń bári bizge el jadynda saqtalǵan tarıhı áńgimeler men poemalardan da belgili.
Osylarǵa qaraǵanda, Úmbeteıdiń Abylaı jáne XVIII ǵasyr batyrlary jaıyndaǵy jyrlardy týǵyzýshylardyń biri bolǵandyǵy kórinedi» (Muhtar Maǵaýın. Ǵasyrlar bederi. A., 1991, 79-80-b.b).
1760 jyldardyń aıaǵynda Orta júz ben Uly júzdiń batys bóliginiń Abylaıdyń qol astyna qaraýyna oraı onyń yqpaly burynǵydan da góri arta túsedi. Munan keıin ol 1770 jyly qalyń qol jıyp Talas pen Shý boıynyń qyrǵyzdaryn táýeldi etedi. Amanatqa adamdaryn alady. Qazaq hany qyrǵyzdardyń qaıta kúsheıip ketýinen qaýiptenip, olardyń birsypyrasyn Orta júz qonystanǵan Qazaqstannyń soltústigine aparyp qonystandyrady.
Úmbeteı jyrlaýyndaǵy qyrǵyzdar men qazaqtar arasyndaǵy eki aıqas – Baraq qolynyń jeńilisi men Abylaı jasaqtaǵan kóp áskerdiń 1770 jylǵy jeńisi jaıly ekendigi kúmánsiz. Al, jalpy sol kezeń oqıǵasy aýyz ádebıetinde biraz iz qaldyrǵan. (Valıhanov.Ch.Ch. Sobranıe sochınenıı v pıatı tomah. T. 1. Alma - Ata, 1961. S. 172-180; Kazahskıı folklor v sobranıı G.N.Potanına. Alma - Ata: Naýka, 1972. S. 263-264).
Abylaı han beınesin óz týyndylaryna ózek etken kóptegen aqyn, jyrshy, jyraýlardyń bastaýynda turǵan Buqar jyraýdyń jyr-tolǵaýlarynyń orny erekshe ekendigin aıtqymyz keledi. Abylaı hanǵa arnalǵan Buqar jyraý jyrlarynyń tamasha da áserli kórkemdik qundylyqtaryn áńgime etpegen kúnniń ózinde óz dáýiriniń, zamanynyń tarıhı shyndyǵynyń tamyryna boılaǵan realıstik qýatty tereń boıaýlar Buqar jyraý jyrlarynyń qujattyq mánin aıryqsha kóterip tur. Kóp jaǵdaılarda bizdiń tarıhshy zertteýshilerimiz XVIII ǵasyr tarıhyna qatysty zertteýlerde ózge el saıahatshy, zertteýshileriniń jazba derekterine súıenip kelgeni shyndyq. Sońǵy on jyldyqtyń kóleminde ǵana tarıhshy mamandarymyz Buqar jyraý dastandarynyń tarıhı negizderine kóńil aýdara bastady.
Úndi tarıhyn aǵylshyndardyń kózimen emes, úndilerdiń kózimen qaıta jazý kerek – degen Djavaharlal Nerýdiń ulaǵatty sózderin eske alsaq, bizge de óz tól tarıhymyzdy, sol tarıhtyń kýágeri bolarlyq, qaınar bastaýlarǵa, sol dáýirdiń tiri aıǵaqtary aqyn-jyraýlar muralaryna ǵylymı zerdemen kóz júgirtip, saralap-ólsheıtin mezgil jetken sııaqty. Osy turǵydan kelgende Abylaı hannyń jarqyn tulǵasyn bar qaıshylyqty bolmysyn, ol ómir súrgen zamannyń almaǵaıyp tynysyn jan-jaqty kórkem bederleı alǵan Buqar jyraý muralarynyń tarıhılyq sıpaty ǵylymı turǵydan kelgende búgingi kúnderi ólsheýsiz óse túsetini daýsyz.
Ásirese, bir ortalyqqa baǵynatyn kúshti qazaq handyǵyn qurý ıdeıasy jolynda tabandy memleket qaıratkeri bola bilgen Abylaı hannyń shynaıy tarıhı bolmysyn, onyń adamı ishki jan dúnıesin, pendeshilik osal jaqtary men týǵan halqynyń bolashaǵy úshin qaıtpaıtyn qaısar rýhyn dıalektıkalyq turǵyda tarazylaýda Buqar sózderiniń máni erekshe.
Buqar jyr-dastandaryna eń alǵash ǵylymı mán bergen Shoqan Ýálıhanov bolatyn. Bertin kezdegi ǵylymı eńbekterde mundaı jaǵdaı múlde az ne bolmasa kezdespeıdi. Kóp jaǵdaıda Buqar jyraý muralarynyń tarıhı qatparlaryna qazaq ádebıetiniń tarıhyn zertteýshi ádebıetshi ǵalymdar ǵana kóńil bólip keldi. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, akademık Manash Qozybaev bastaǵan tarıhshy ǵalymdar Buqar jyraý jyrlaryndaǵy tarıhı shyndyq qatparlaryna ǵylymı zerdemen úńile bastady. Bul úrdis bolashaqta da jalǵasa berýge tıis.
Buqar jyrlarynan kóptegen tarıhı oqıǵalardyń izin kórýge bolady. Jońǵar memleketin joıǵannan keıin Sın ımperııasy endigi shekarasyn qazaq jerine suǵyna kirip keńeıtpekshi bolady. Osy maqsatta Sın ımperatory Chjao Hoı men Fý De generaldar basqarǵan 90 myń ásker qytaı sherikteri qazaq jerine jyljyǵan. Mundaı shabýyldar jıilep basqynshylyq saıasat tolastamaıdy. Osy kezde Abylaı han Bógenbaı batyrdy bas etip, Qytaı áskerine qarsy shabýylǵa shyǵady. Bógenbaıdyń qoly Sın áskerin talqandap Turfanǵa deıin yǵystyrady. Osy tarıhı oqıǵany Buqar:
Súıeýge arqa jaraıdy,
Mynaý kórshi orysyń.
Sátsizdeý bop tynyp tur,
Boǵdyhanmen soǵysyń.
Turfandy shapty Bógenbaı,
Jaratamyn sol isin.
Batyr ańǵyrt desek te,
Kórsetkendeı el kúshin, – dep súısine jyrlaıdy.
Tarıhı oqıǵalardy negiz etken, Abylaıdyń jeke basyn dáriptegen Buqardyń «Kúpshek sandy kúreńdi», «Qaldanmenen urysyp», «Basyńa bitken kúnińiz» atty úsh jyry bar. Bul tarıhı jyrlar 1771 jyly Altaıǵa qonys aýdarǵan Edil boıy qalmaqtaryna qatysty «Shańdy joryq» oqıǵasyna baılanysty shyǵarylǵan. Buqar jyraý bul jaıly Abylaıǵa qaratyp aıtatyn úsh shyǵarmasynda da sóz etedi. Mysaly:
Qyryq san qara qalmaqty,
Jarlyǵyna qaratqan...
Labashy degen bir eldi
Antymenen ýlatqan.
Eranshy men Serendi,
Tozǵyndatyp shýlatqan...
Jasyl kólge máslıhatqa keltirip, – deıtin joldardyń basqa jurt emes, Edil qalmaqtary jaıly syr shertetini haq. Endi osy joldardyń astaryna úńilip kóreıik.
Reseı memleketi XVIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Edil boıynda otarlaý saıasatyn júzege asyra bastady. Patsha úkimetiniń tek orys dvorıandarynyń ǵana emes, kópesterdiń de múddesin kózdegen bul qadamy qalmaqtarǵa qolaıly tımeıdi. 1731-1732 jyldary Don kazaktarynyń myńnan astam otbasy Edil men Ili (Ilovleı) ózenderiniń aralyǵyna kep qonystanady. (Ocherkı ıstorıı Kalmyskoı ASSR. Dooktıabrskıı perıod. M., Naýka, 1967. S. 196). Kóp uzamaı Jaıyq boıynda da kazak stanısalary boı kóterip, qalmaqtar qonystanǵan ólkeniń soltústigine nemister kelip ornyqty. Munyń ózi qalmaq feodaldarynyń qonystaryn biraz taryltady. Soǵan tózim ete almaǵan torǵaýyt hany Ýbashı 1766 jyldary Astrahan gýbernatory N.A.Beketovke kep osy jaıdy eki dúrkin málimdep, shaǵym etedi. Osydan keıin patsha ókimeti daýly aýdandardy kartaǵa túsirip, qalmaqtar qonysynyń shekarasyn mejeleýge bekinedi (Palmov. N.N. Etıýdy po ıstorıı prıvoljskıh kalmykov. Ch. V. Astrahan. 1932. S. 3-4). Bul sharalar, biraq, tezdetip júzege asa qoımaıdy. Sóıtip, Edil qalmaqtary 1771 jyldyń 5 qańtarynda Altaıǵa qaraı bet túzeıdi (Ocherkı ıstorıı Kalmyskoı ASSR. Dooktıabrskıı perıod. M., Naýka, 1967. S. 200-202). Muny kórgen orys memleketi olardy keri qaıtarý úshin Orsk bekinisinen general-maıor Traýrenberg bastaǵan ásker shyǵarady. Bul ásker Nuraly, Qaıyp, Esim, Piráli, t.b. qazaq bıleýshileriniń sarbazdarymen keı tusta birige otyryp, keı jerde óz betterimen qashqandardyń sońynan biraz jerge deıin qýyp baryp, keri oralady (Rychkov.N. Dnevnye zapısı pýteshestvııa kapıtana N.Rychkova v kırgız-kaısaskoı stepı v 1771 godý. SPb, 1772. S. 319.). Qashqan halyq keri qaıtpaǵanmen sol jolda ata jaýlarynyń qarsylyǵyna kezigip kóp shyǵynǵa ushyraıdy. Ásirese, qalmaqtar úshin qıyn tıgen kez – olardyń Moıynty ózenine jetken mezgilinde bolǵan sııaqty. О́ıtkeni, osy jerde Ýbashı jurtyn Abylaı, Nuraly, Orys, Ádil qoly qorshaýǵa alady. Jońǵarııaǵa barar jol kesiledi. Amaly quryǵan torǵaýyt hany Abylaıǵa elshiler jiberip, bodandyq suraıdy. О́z qolyndaǵy bir myńnan astam tutqyndardy qaıtaratyndyǵyn málimdep, kóship-qonyp júrý úshin qonys suraıdy. Osynyń nátıjesinde eki jaq kelisimge kep, qalmaqtarǵa tutqyndardy qaıtarý úshin úsh kúndik mursat beriledi. Biraq, qalmaqtar úshinshi kúnniń túninde kútpegen jerden qazaqtarǵa tap beredi de, qarsylastaryn biraz qaımyqtyryp alyp, Balqashtyń batys betimen ilgeri qaraı bet túzeıdi. Áıtse de olar sol joly orasan kóp adamdary men maldarynan aıyrylady. (Ocherkı ıstorıı Kalmyskoı ASSR. Dooktıabrskıı perıod. M., Naýka, 1967. S. 217-218).
Demek, Buqar jyraý bul jerde «Jarlyǵyna qaratqan... Antymenen ýlatqan» degen sózder arqyly tarıhı faktini dál kórsetip otyr. Bir qaraǵanda torǵaýytty tize búktirip, ámirin júrgizgen bıleýshi degen sóz artyqtaý sııaqty kóringenmen túptep kelgende onyń joǵarydaǵydaı tarıhı negizi bar. Al, jyraýdyń «qyryq san qara qalmaq» degen málimetine, ıakı sol joly Edilden Altaıǵa qonys aýdarǵan Ýbashı jurtynyń sanyna kelsek, bunyń óziniń osy máselege qalam tartqan avtorlarda árqıly kórsetilip júrgenin aıta ketken jón. Máselen, N.Rychkov pen A.Maksheev olardy otyz myń úı, ıakı júz jıyrma myńdaı adam edi dep jazady. (Rychkov.N. Dnevnye zapısı pýteshestvııa kapıtana N.Rychkova v kırgız-kaısaskoı stepı v 1771 godý. SPb, 1772. S. 55; Maksheev.A. Istorıcheskıı obzor Týrkestana ı nastýpatelnogo dvıjenııa v nego rýsskıh. SPb. 1890. S. 107.) Al, Iakınf Bıchýrın sol kezdegi Ýbashı hannyń qaramaǵynda 580 myń tútin bar edi. Belgili sherýde olardyń úsh júz myńdaıy opat bolyp, eki júz seksen myńdaı adamy ǵana Altaıǵa jetti. Malynyń úshten ekisi jolda qyryldy dep kórsetedi (Iakınf. Opısanıe Chjýngarıı ı Vostochnogo Týrkestana v drevnem ı nyneshnem sostoıanıı. SPb, 1829. S. 186-189, 192-193.)
Iаǵnı, bul sońǵy málimet Buqar jyraýdaǵy «Qyryq san» tirkesin, ıakı tórt júz myńdyq adamdy bes júz seksen myńǵa jetkizip, kóterińkirep kórsetedi.
Soǵan qaraǵanda jyraý bul týraly da bir shamadan soqqan dep esepteýge bolady. Árıne, Buqar Abylaı qasyndaǵy adam bolǵanmen onyń qolynda torǵaýyttardyń dál sany bolmaǵany anyq. Jyraýdyń sol sózdi tutqynǵa túsken qalmaqtardyń ózderi jaıly bergen málimetteri arqyly ǵana aıtýy múmkin. Áıtpese, qazaqtyń aýyzeki sózinde kóp aıtylatyn qyryq san sózin jyraý muqaǵan jaýynyń sanyn biraz ósirińkirep kórsetý úshin paıdalanýy da ǵajap emes.
Osy 1771 jylǵy «shańdy joryqta» Abylaıdyń kóptegen batyrlary erlik kórsetip, jaýdyń qutyn qashyrǵandyǵy aıtylady. Jyraý olardyń esimderin bylaısha tizbeleıdi:
Qaldanmenen urysyp,
Jeti kúndeı turysyp,
Sondaǵy joldas adamdar:
Qarakereı Qabanbaı,
Qanjyǵaly Bógenbaı,
Shaqshaquly Jánibek,
Sirgeli qara Tileýke,
Qaraqalpaq Qylyshbek,
Tekeden shyqqan Sataı, Bólek,
Shapyrashty Naýryzbaı,
Qaýmen, Dálet, Jápek batyr qasynda,
Baq dáýleti basynda.
Seńkibaı men Shoıbek bar,
Tańsyq Qoja, Mámbet bar,
Qasqaraýdan Moldabaı,
Qatardan jaqsy qaldyrmaı,
Esenqul batyr ishinde,
Dýkeı batyr jıylyp,
Abylaı saldy jarlyqty.
Abylaıdy aqsúıekteri men batyrlaryna barlyq oljany úlestirýshi qylyp kórsetedi. Sonymen birge, osy jolǵy dúnıe-múlik bólisýde Abylaıdyń ózine enshi bop tıgen qalmaq qyzynan Qasym týǵandyǵyn habarlaıdy. Abylaıdyń sol ulyna qutty bolsyn aıta barǵandar atynan Buqar jyraý, sondaǵy qandy joryqty, ondaǵy Abylaı qasynda bolǵan Qabanbaı, Bógenbaı, Jánibek, Tileýke, Qylyshbek, Sataı, Bólek, Naýryzbaı, Qaýmen, Dálet, Jápek, Seńkibaı, Shoıbek, Tańsyq, Qoja, Mámbet, Moldabaı, Esenqul batyrlardyń esimderin ataı kelip, Qasymnyń sheshesiniń sonda qolǵa túsken tutqyn qyz «bóliske túsken oljanyń» eń negizgisi, basy ekenin ańǵartady. Odan ári jyraý:
– Basyńa bitken kúnińiz,
Qutty bolsyn ulyńyz,
Han Abylaı atandyń,
Dúnıeden shyqpaı minińiz.
Altyn taqtyń ústinde,
Úsh júzdiń basyn quradyń.
Jetim menen jesirge,
Eshbir jaman qylmadyń.
Ádiletpen júrdińiz,
Ádepti eske kirdińiz.
Armanyń bar ma, han ıem?
Mártebeli tóbege,
Jaýyńdy alyp jaıladyń,
Jeti kún kirip urysqa,
О́limge basty baıladyń.
Aıtar sózim osy - dúr,
Aqylyń bar han ediń,
Munyń túbin oılaǵyn, – dep, mine, endi sol perzentińizdiń baýy berik bolsyn, sol joly «jeti kún kirip urysqa» jaýyńnyń janyn jahannamǵa ketirgen seniń «armanyń bar ma han ıem?» – deıdi.
Buqar jyraýdyń Abylaıǵa aıtqan ósıet sózderiniń eń úlkeni el birligi. Qazaqtardyń jer betinen joǵalyp ketpeı irgeli el bolýy úshin, dushpandary yǵatyndaı aıbarly kúsh bolýy úshin de memlekettik saıasattyń eń bastysy, mańyzdysy eldiń «altybaqan alaýyz» bolmaı, «ishteı irimeı» tutasa uıysýy úshin de el birliginiń qajet ekenin únemi jyrlaýdan áste tynbaǵan.
Kishi qara qalmaq búlerde
Bozylardyń bıligi,
Bult burqan bolysty,
Ýaǵydadan jylysty,
Býyrshyndaı tizdesti,
Jamandyqty izdesti
Birin-biri kúndesti.
Jaýlaǵan hanyn qara ońbas,
Han qısaısa bári ońbas,
Hanyn qalmaq jaýlaǵan
Súıtken qalmaq ońbaǵan.
Jyraý oırat jurtynyń búliner, bulǵaq bastalar tusynda olardyń bıligine «bult burqannyń» kelgenin aıtady. Bul jońǵar bıligine Lama-Dorjyny óltirip taqqa otyrǵan Davası (Dabashy) men Ámirsana ekeýiniń arasyndaǵy bılik úshin qyrqystyń bastalǵan kezi. Dabashy men Ámirsana Syban Raptannyń Tıbet bıleýshisine uzatylǵan qyzynan týǵan jıenderi, Tıbet hanzadalary edi. Jońǵar dástúri boıynsha jıender de uldan týǵan han tuqymdarymen birdeı taqqa murager bola beretin. Qaldan Serenniń bul jıenderi Tıbet dalaı lamasynyń tárbıesin kórgen dinı bilim men tárbıe alǵan, dinı ataq, laýazymdarǵa ıe bolatyn. Buqardyń aıtyp otyrǵan «bult burqany» osyndaı dinı laýazym bolar dep topshylaımyz. Sebebi «burqan» sózi ejelgi túrki, qazaq tilderinde «býdda» uǵymyn beredi. Ár nárseden bilimi mol, kópti kórgen Buqar sózi osyny meńzese kerek.
Davası men Ámirsananyń bılik úshin qyrqysýy qalmaq jurtyn toz-toz qylady. Bul oraıda jyraý oırat bıleýshileri Davası men Ámirsananyń taq úshin talasyp, qaraqan bastarynyń qamy úshin el qamyn, onyń birliginiń qajet ekenin uqpaı aqyr sońynda Sın, manjýr ezýshileriniń jemine aınalǵan jan shoshyrlyq tragedııasyn hannyń da, halyqtyń da únemi esine salyp otyrady.
Orta Azııa handarynyń ishinde óziniń dıplomatııalyq sheberligimen, aqyldy tereń saıasatymen Abylaı han óz tustastarynan, erekshelene kózge túsedi. Reseı men Qytaı sekildi eki alyptyń arasynda jutylyp ketpeı, ekeýiniń de kóńilin tabatyn aqyldy saıasat júrgizip, halqynyń bolashaǵyn oılaý óte qıyn is edi. Orystyń zertteýshi ǵalymy Levshın Abylaı týraly: «Abylaı tájirıbeli, aqyl-aılasy jaǵynan bolsyn, sondaı-aq, óziniń Reseı patshalyǵymen, Qytaıdyń Boǵdyhanymen júrgizgen tapqyr da, sheber qarym-qatynastary jaǵynan bolsyn óz tustaryndaǵylardyń bárinen de basym edi. Ol ustamdy, dosyna qaıyrymdy, jaýyna qatal, qaharly kisi edi. Sondyqtan jurtty ózine tarta, erte biletin edi», – dep minezdeme beredi. (Levshın.A. Opısanıe kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı. SPb, 1832).
Buqar jyraý da Abylaıdyń kemeńger el bıleýshisi retindegi qasıet - bolmysyn:
Han Abylaı atandyń,
Dúnıeden shyqpaı minińiz.
Altyn taqtyń ústinde,
Úsh júzdiń basyn quradyń.
Jetim menen jesirge,
Eshbir jaman qylmadyń.
Ádiletpen júrdińiz,
Ádepti iske kirdińiz – dep, joǵary baǵalaıdy.
Sóz sońynda aıtarymyz XVIII ǵasyrdaǵy qazaq jyraýlary óz shyǵarmalarynda, tolǵaý-jyrlarynda alash jurtynyń qamy úshin er Edigedeı arpalysyp ótken qazaqtyń áýlıe hany Abylaıdyń keıingi urpaqtyń jadynan shyqpas óshpes tulǵasyn, jarqyn beınesin máńgi somdap ketti.
Sábıt JÁMBEK,
fılologııa ǵylymdarynyń
kandıdaty, dosent,
Tólegen KAJYBAI,
jazýshy.
Kókshetaý.
