QAZAQSTANNYŃ BASTY MAQSATTARYNYŃ BIRI – IаDROLYQ QAÝIPSIZDIK

Qazaqstandy qandaı el desek, eń birinshiden, beıbitshiliksúıgish, sheteldermen yntymaqtastyq qa­rym-qatynas jasaýdy kózdeıtin memleket dep aıtar edim. Osydan shamaly ýaqyt buryn Shveı­sa­rııaǵa saparmen baryp qaıtqan EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵa­sy, elimizdiń Memlekettik hat­shy­sy – Syrtqy ister mınıstri Qa­nat Saýdabaev Qazaqstannyń osy ustanymdardan aınymaı­tyn­­dy­ǵyn dáleldep qana qoı­maı, soǵan Uıymǵa múshe elder ókilderiniń kózderin jetkize túsip te keldi. Al 2 sáýir kúni Reseıdiń “Iz­vestııa” gazetinde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýip­sizdik” atty kólemdi maqa­lasy jaryq kórdi. Bul maqala “Egemen Qazaqstan” gazetiniń 3 sáýirdegi sanynda tolyq berildi. Elbasynyń ashyq pikirge sha­qyr­ǵan, adamzatty mazalap otyrǵan óte kúrdeli másele jóninde jaz­ǵan oılary ózektiligimen erek­she­lenedi. Osy oraıda atom qarýyna qarsy, qaýipsizdikti qorǵaý maq­satynda elimizdiń atqaryp jatqan ıgilikti isteri jaıly, onyń ishinde Parlament qabyldaǵan mańyzdy zańdar jaıly oılarym­dy ortaǵa salýdy jón kórdim. HH ǵasyrdyń orta tusynda alyp elderdiń jappaı qyryp-joıatyn atomdyq qarýǵa jedel qol jetkizýdi maqsat tutyp, adam­zat balasyna alapat qaýip tón­dir­geni tarıhtan belgili. AQSh pen KSRO  synaq aımaqtaryndaǵy beıbit turǵyndardyń jaǵdaıyna qa­ramastan myńdaǵan jarylys­tar jasady. Ondaı apattyń zar­da­byn kóp shekken elderdiń biri – Qazaqstan. Shóbi shuraıly, sýly da nýly mekenderimiz jary­lystyń ýyna bókti. 1949 jyly ashylǵan Semeı synaq polıgony óńirge orasan zor zardabyn tı­giz­di. 1988 jyly halyqtyń muńy, kó­keıindegi ashy sheri aqyn Ulyq­bek Esdáýlet sózin jazǵan, sazger Tólegen Muhamedjanovtyń “Zaman-aı” ánimen, asa daryndy ánshimiz Roza Rymbaevanyń oryn­daýynda árbir jannyń júregine jetti. 1980-shi jyldardyń sońy men 1990-shy jyldardyń ba­syn­da halyq na­razylyǵy álem jurtshylyǵynyń nazaryn ózine aýdardy. Aqyn Oljas Súleı­me­nov jetekshilik etken “Semeı-Nevada” qozǵalysy sol tusta beıbit sherý uıym­dastyryp, eldiń tilegin alysqa jetkizdi. Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń qajyr­ly eń­beginiń, qaıratkerliginiń ar­qasynda Semeı synaq polıgony birjola jabyldy. Iаǵnı, 1991 jyl­ǵy 29 tamyzda Elbasy “Se­meı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly” tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Sol kezde tek  semeı­likter ǵana emes, barsha qazaq­stan­dyqtar shyn júregimen qýan­dy. 29 tamyz Qazaqstannyń bas­tamasymen búgingi tańda Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy áreketterdiń ha­lyqaralyq kúni bolyp ja­rııalandy. Bul týraly BUU Bas Assambleıasynyń qarary qabyl­dan­ǵany belgili. Atom qarýy bir elder úshin ózgeni qorqytyp, úrkitý quraly bolsa, endi bir elderge saıası-eko­nomıkalyq baılanys jasaý úshin úlken zııanyn tıgizip otyr. Iаdrolyq qarýdan aıyrylyp qal­ǵysy kelmeıtin elder de bar. Qazir jańa ǵasyrda ómir súrip otyr­myz. Jańa úshinshi myńjyl­dyq bas­taldy. Bul adamzattyń ór­kenıetke bet alǵan ǵasyry ekenin áli de túsingisi kelmeıtin jandar­dyń bar ekeni jasyryn emes. Qazaqstan – ótken ǵasyrda-aq ıadrolyq qarýdan óz erkimen  bas tartqan álemdegi tuńǵysh memleket. 1993 jyly jeltoqsanda mundaı batyl qadamǵa barǵan Qazaqstan­dy álem jurtshylyǵy tanydy. Bizdiń el 18 jyldan astam ýaqyt boıy ár isimen, árbir saıası qa­da­my­men beıbitshilikti qoldaıty­nyn dáleldep keledi. Osy baǵyt­taǵy kóptegen halyqaralyq keli­sim­derge qol qoıyldy. Sondaı ma­ńyzdy qujattardyń biri jýyr­da el Parlamentinde talqyǵa tústi. 2009 jyldyń sońyna taman Parlament Májilisine Úkimet­ten atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýǵa qatysty tórt halyqaralyq qujatty bekitý­di kózdeıtin zań jobalary kelip tústi. Olar: “Iаdrolyq avarııa jaǵdaıyndaǵy nemese radıasııalyq avarııa jaǵdaıyndaǵy kómek tý­raly konvensııany ratıfıkasııalaý týraly”, “Iаdrolyq avarııa týraly jedel habarlaý jónindegi konven­sııany ratıfıkasııalaý týraly” jáne “Paıdalanylǵan otynmen jumys isteý qaýipsizdigi týraly jáne radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý qaýipsizdigi týraly biriktirilgen konvensııany ratı­fı­kasııalaý týraly” zań jobalary. Palata sheshimine sáıkes Máji­listiń  Halyqaralyq ister, qor­ǵa­nys jáne qaýipsizdik komıteti osy jobalardy jumysqa alyp, tal­qyǵa shyǵarýǵa jedel daıyndady (ózim osy zań jobalary boıynsha jumys tobynyń jetekshisi bolyp taǵaıyndaldym). Palatanyń bar­lyq salalyq komıtetteri oń qo­ry­tyndysyn berdi. Jańa jyldyń alǵashqy kúnderinde ótken Má­jil­is­tiń jalpy otyrysynda bul jo­ba­lar tutasymen kún tártibine engizilip, talqyǵa salyndy. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2007 jáne 2008 jyldardaǵy Qazaqstan halqyna joldaýlaryn júzege asyrý úshin qazir elimizde atom energetı­ka­synyń negizin qurý, ıadrolyq ener­getıka salasyn damytý baǵy­tynda belsendi jumystar júr­gizilip jatyr. Osyǵan oraı atal­ǵan konvensııalardy zań túrinde bekitýdiń mańyzy zor. Jeke alsaq, onyń ishinde “Iаdro­lyq qaýipsizdik týraly kon­vensııa” ıadrolyq qondyrǵylar qaýipsizdigine tikeleı arnalǵan alǵashqy halyqaralyq quqyqtyq qujat bolyp tabylady. Ol Vena qa­lasynda 1994 jylǵy 17 maý­sym­­da qabyldanǵan. Qazirgi kezde osy konvensııaǵa qatysýshy mem­leketterdiń sany 65-ke jetti. Qa­zaq­stan konvensııaǵa qatysýshy retinde 1996 jylǵy 20 qyrkúıekte qol qoıdy. Konvensııa ıadrolyq qaýip­siz­diktiń joǵary deńgeıine qol jet­kizýge, jekelegen adamdardy, tutas qoǵamdy jáne qorshaǵan ortany mundaı qondyrǵylardan shyǵatyn ıondaýshy sáýlelerdiń zııandy áserinen qorǵaý úshin radıasııa­lyq qaýipten qorǵaýdyń tıimdi quraldaryn jasaýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq, radıologııalyq salda­ry bar apattardy boldyrmaýdy kózdeıdi. Al “Iаdrolyq avarııa týraly jedel habarlaý jónindegi konven­sııa” ıadrolyq avarııalardy bol­dyr­­maýǵa jáne eger olar bolǵan jaǵ­daı­da olardyń transshe­kara­lyq ra­dıasııalyq saldaryn ba­ryn­sha azaı­tý maqsatynda mem­le­ketterdiń ıadrolyq apattar týraly tıisti aqpa­rattardy jedel berýine baǵyt­talǵanyn basa aıta ketken jón. Bizge tabys etilgen málimet­ter­ge súıensek, ıadrolyq apat­tar­dyń zardaptary kóbinese trans­she­karalyq sıpatta bolady eken. Sondyqtan ıadrolyq apat týraly tıimdi habarlaý júıesin qurý onyń keleńsiz saldaryn azaıtý­dyń negizgi faktorlarynyń biri bolyp taby­lady. Osy konven­sııa­ny ratıfı­ka­sııalaý elimizdiń ıadro­lyq avarııalar týraly jedel habarlaýdyń halyq­aralyq júıe­sine birigýine, ózge el aýmaǵynda osyndaı apat bolǵan jaǵdaıda elimizdiń halqyn jáne qorshaǵan ortany qorǵaýda jedel jáne tıim­di sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi. Sol sekildi “Iаdrolyq avarııa jaǵdaıyndaǵy nemese radıasııalyq avarııa jaǵdaıyndaǵy kómek týra­ly konvensııa” ataýy aıtyp tur­ǵan­daı, ıadrolyq apat nemese ra­dıasııalyq apatty jaǵdaı oryn alǵanda olardyń zardaptaryn azaıtý úshin jáne radıoaktıvti shyǵaryndylar áserinen ómirdi, múlikti jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa kidirissiz kómek berýge jár­demdesý maqsatynda halyqara­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Osy konvensııany Qazaqstan­nyń zań túrinde bekitýi halyqara­lyq standarttarǵa sáıkes keletin ıadrolyq jáne radıasııalyq ava­rııa­larǵa oraı áreket etýdiń tıimdi júıesin uıymdastyrý úshin jáne osyndaı apattardyń zardaptaryn joıý kezinde, qajet bolǵanda, ha­lyqaralyq kómekti tartýǵa jaǵdaı týǵyzatyny atap kórsetilgen. Al paıdalanylǵan otynmen ju­mys isteý qaýipsizdigi týraly jáne radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý qaýipsizdigi týraly biriktiril­gen konvensııaǵa Qazaqstan 1997 jyly qyrkúıek aıynda qol qoı­ǵan. Konvensııanyń negizgi maq­saty ulttyq sharalardy jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty, onyń ishinde tıisti jaǵdaılarda qaýipsizdik salasyndaǵy tehnıka­lyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý jo­lymen búkil álemde paıdala­nyl­ǵan otynmen jáne radıoak­tıv­ti qaldyqtarmen jumys isteý qaýipsizdiginiń joǵary deńgeıine qol jetkizý jáne ony qoldaý bo­lyp tabylady. Osy konvensııany ratıfıka­sııa­laý Qazaqstannyń paıdala­nyl­ǵan otynmen jáne radıoak­tıvti qaldyqtarmen jumys isteý­diń halyqaralyq standarttarǵa sáı­kes qaýipsiz júıesin jasaý nıe­tin aıǵaqtaıdy. Sol arqyly Qazaqstannyń atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný sala­syn­daǵy halyqaralyq yntymaq­tastyǵyn odan ári damytýǵa yq­pal etetin bolady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmalaryn oryndaý úshin elimizdiń tıisti mı­nıstrligi Kanadamen, Fransııa­men, Japonııamen jáne Úndis­tan­men atom energııasyn beıbit maq­satta paıdalaný salasyndaǵy úki­met­aralyq kelisimderge qol qoıýǵa ázirlik jumystaryn júrgizýde. Atalǵan halyqaralyq konven­sııa­lardy zańdyq túrde bekitý ıadro­lyq qyzmet qaýipsizdigi júıe­siniń tıimdi jumys isteýine qajet halyqaralyq standarttarǵa sáıkes negizgi quqyqtyq quraldar en­gizý­ge, sonyń arqasynda atom ener­gııasymen baılanysty qyzmetti júzege asyrýda halyqty jáne qorshaǵan ortany qorǵaý deńgeıin kóterýge múmkindik jasaıdy. Sonymen qatar, bul qujattardy bekitý elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtý jónin­degi sharalardy jaqtaıtyndyǵyn kórsetedi jáne osy saladaǵy saıası baǵytynyń ózgermeıtindigin rastaıdy. Sondaı-aq, ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy Qa­zaqstannyń zańnamasyn halyq­aralyq normalarmen úılestirýge, atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný baǵytynda elimizdiń halyqaralyq yntymaqtas­ty­ǵy­nyń odan ári damýyna múmkindik beredi. Májilis depýtattary talqy­laý­dan keıin atalǵan zań joba­laryn tolyqtaı maquldaý jóninde ortaq sheshimge keldi. Bizden keıin osy qujattardy qolǵa alǵan Se­nattaǵy áriptesterimiz de atalǵan konvensııalardy bekitýdi kózdeı­tin zańdardy qabyldasa, Mem­le­ket basshysy osy mańyzdy qujat­tarǵa 3 aqpan kúni qol qoıdy. Bıyl Qazaqstan EQYU-ǵa tór­­aǵalyq etý mindetin atqaryp ja­tyr. Elbasy óz úndeýinde mem­leketimizdiń basty muratyn jarııa etti. Munda da elimiz álemge beı­bit­shiliksúıgish ustanymdaryn, ómir­sheń bastamala­ryn, myzǵymas bir­lik­ke alyp keletin senim, úlgi bo­larlyq dástúr, ashyq únqatysý ala­ńyn ornatý jáne dinaralyq tóz­imdilik baǵyttaryn uran retinde usynyp otyr. Barsha halqymyz qazir ty­nysh­tyq ornatýdaǵy Qazaq­stan­nyń úlgisi álemge keńinen tany­lyp, elimizdegi yntymaq óz ja­ra­symyn taba bergeı degen tilektiń ústinde. Saýyrbaı ESJANOV, Májilistiń  Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi.