Jemisti bir jyl

Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent bolyp saılanǵaly bir jyl kóleminde ne istelindi, ne ózgerdi, qandaı tabystarǵa qol jetti. Osy máseleni oı eleginen ótkizsek, eń aldymen oıǵa ora­latyny ol – elimizdegi bıliktiń Kon­st­ıt­ý­sııaǵa saı demokratııalyq jolmen aýys­ý­y. Bul el tarıhyndaǵy erekshe saıası oqıǵa boldy. О́tken bir jylda koronavırýs indeti men kómirsýtegi shıkizaty baǵasynyń quldyraýyna qaramastan elimizde
qyr­ýar is atqaryldy.

Birinshiden, Prezıdenttiń bastamasymen Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy. Saıası arenada seń qozǵaldy. Prezıdentimizdiń usynysymen qoǵamdy demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan zań­dar qabyldanyp, mıtıngiler tek habarlama berý arqyly ótkiziletin boldy, saıası partııalardy qurý men tirkeý talaby edəýir jeńildetildi. Osylardyń barlyǵy kóppartııalyq júıeni odan əri nyǵaıtýǵa septigin tıgizetini sózsiz. Saılaý týraly zańǵa ózgerister engizilip, partııalardyń saılaý tiziminde əıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq mindetti kvota belgilendi. Bul əıelder men jas­tar­ǵa elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómi­­rine belsene qatysý úshin qosymsha múm­kindik beredi. Prezıdenttiń ózi par­la­menttik oppozısııa bolý kerektigi týra­ly usynys engizip, osy týraly zań jobasy qabyldandy. Azamattardyń ótinish-tilekterin jedel qarastyrý úshin «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy usynylyp, ol barlyq deńgeıde iske asa bastady. Qoǵamda saıa­sı pikir alýandyǵy qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Osynyń bári kópshiliktiń kóńilinde bılikke degen senimdi oıata bas­tady. Demokratııalyq damý jolyndaǵy mundaı naqty qadamdar saıası júıemizdi əri qaraı damytýǵa óz úlesin qosatyny sózsiz.

Q.Toqaev óziniń Elbasy jasap bergen saıası basqarý men sabaqtastyqty jalǵastyrý, ədilettilik, alǵa basý, damý jolymen júrý syndy ustanymdaryna berik ekenin dáleldep keledi. Bılikti qolyna alǵan kúnnen bastap, ol bul ustanymynan aınyǵan emes.

Qazaqstan Prezıdenti óziniń basty ustanymy ádilettilik ekenin aıta kelip, «Ony joǵaltyp alý adamzat úshin de, ult úshin de ózin ózi joǵaltyp alýmen birdeı. Ádilettilik saltanat qurmaǵan qoǵamda tek qaıshylyq, qıynshylyq, qul­dyraý ústemdik etetini belgili. Son­dyqtan ádiletsizdikpen memleket, qoǵam, ár adam kún saıyn birigip kúre­sýi­miz kerek. Halqymyz aıtqandaı, «Ádi­let joly – aýyr jol», biraq aýyr bolsa da odan basqa týra jol joq». Bul óz keze­ginde Qazaqstannyń báse­kege qa­bi­let­­ti el retinde alǵa damýy­na, óz múd­de­­mizdi qorǵaýǵa, óz maq­sa­ty­myz­ǵa je­tý­ge jol ashady. Myna zaman jal­qaý­­lyq pen masyldyqty, jaı­ba­sar­lyq­­ty kótermeıdi. Bizdiń elimiz úshin eń bas­ty maqsat – halqymyzdyń ál-aýqa­ty­nyń artýy. Bizdiń ekonomıkalyq je­tis­tikterimizdi ár qazaqstandyq sezinýi tıis. Oǵan qol jetkizý úshin biz úzdiksiz damyp, únemi órlep, órkendeýimiz kerek», dedi.

Memleket basshysy adam qu­qy­ǵyn qorǵaýǵa barynsha kóńil bólip, əıel­der men balalarǵa qatysty zor­lyq-zom­by­lyq, adam saýdasy syndy qyl­mys­tarǵa qarsy zańnamalardy qa­tań­datty, aldyn alý sharalaryn kúsheıtti.

Memleket basshysy ərqashan qoǵam úshin ózek­ti oqı­ǵa­lar­dyń ortasynan taby­lyp, əleý­mettik jeliniń belsendi qol­da­ný­shysy retinde, qoǵamdy tolǵan­dy­ra­tyn jaǵdaılarǵa qatysty óziniń pikirin bildirip, baǵasyn berip, bılik ókilderiniń nazaryn aýdaryp otyrady. Memlekettiń basqarý júıe­sine en­gi­zil­gen osyndaı jańalyqtar jańa saıa­sı mədenıettiń qalyptasýyna jol ashyp otyr. О́tken jylǵy Arys­ta­ǵy jarylysta da, Qordaıdaǵy qaq­ty­ǵys pen Maqtaaraldaǵy topan sý tas­­qynynda da Prezıdent halyqpen bir­ge bolyp, apat zardaptaryn tez arada qalpyna keltirýdi óz baqy­la­ýyna aldy. Halyqtyń ál-aýqatyn kóte­rý maqsatynda, Qasym-Jomart Toqaev­tyń bastamasymen jaǵdaıy tómen aza­mat­tarǵa birqatar jeńildikter jasa­ly­nýda. Eń aldymen tabysy tómen bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysy men stýdentterdiń shəkirtaqylary kóte­rildi. Odan keıin tabysy tómen aza­mat­tardyń nesıe qaryzdaryn memleket óz moınyna aldy. Jaǵdaıy tómen júz myńdaǵan azamattyń nesıelerin keshirý, beriletin nesıeniń paıyzyn azaıtý arqyly onyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý, kópbalaly analarǵa beriletin járdemaqyny kóbeıtý jáne ári qaraı jetildire túsý, baspanamen qamtamasyz etýdiń halyqqa qolaıly joldaryn qarastyrý, mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbektilerine salyq jeńildikterin engizý, olardy tekserýge úsh jylǵa moratorıı jarııalaý sııaqty taǵy basqa jeńildikter iske asyryla bas­tady. Mem­leket basshysynyń elimizde ynty­maq­ty, saıası turaqtylyq pen halyq dostyǵyn nyǵaıtý jolynda atqaryp jatqan qyzmeti buqaranyń memleketke degen senimin arttyryp, qoǵamnyń bılikke degen kózqarasyn ózgertýde.

Q.Toqaevtyń Prezıdenttik qyzmeti álem­degi kómirsýtegi shıkizaty baǵa­sy­nyń 2-3 esege quldyraýy men koro­na­vı­rýstyq pandemııaǵa baılanysty elimiz­de­gi qalyptasqan aýyr jaǵdaılarǵa týra keldi. Osyndaı qıyn kezeńde Prezıdent búkil eldi indetke qarsy kúresý úshin judyryqtaı jumyldyra bildi. Elimizde Tótenshe jaǵdaı rejimi der kezinde jarııalanyp, pandemııaǵa qarsy is-sharalar ýaqtyly jáne sapaly atqarylýyna baılanysty indettiń jappaı taralýyna jol berilgen joq. Muny DDU, halyqaralyq sarapshylar joǵary ba­ǵa­­laýda. Indet áli tolyǵymen joıylyp ketken joq. Pandemııa halyqtyń den­saýlyǵyna əli de qaýipti. Indetti túbegeıli joıý úshin biz ári qaraı da óz ómirimiz úshin, bala-shaǵamyz, ata-ana­myz, elimiz úshin jaǵdaıdyń talabyn tereń túsinip, saqtanyp, tártipke ba­ǵy­nyp, qarapaıym gıgıenalyq saýat­ty­lyq tanytýǵa tıispiz. Sonda ǵana biz bul indetti eńseremiz.

Qıynshylyqtarǵa qaramastan memleket azamattarǵa, shaǵyn jəne orta bıznes ókilderine qoldaý kórsetip keledi. Pre­zıdentimizdiń pármenimen daǵ­da­rys­qa qarsy sharalar úshin 6 trıllıon teń­ge­ge jýyq qarjy bólindi. Eń birinshi, ju­mys­syz qalǵan adamdarǵa 42 500 teńge mól­sherinde tólem jasaldy. Bul kómek 4,2 mıllıon adamdy qamtydy. 1 mıllıondaı muqtaj otbasy azyq-túlikpen jəne qa­jetti zattarmen qamtamasyz etilýde. Qıyndyqqa tap bolǵan kásipkerler úshin salyqtar men basqa da mindetti tólemderdi tóleý merzimi uzartyldy. 700 myńnan asa kompanııa men kəsipkerler úshin salyq júktemesi azaıtyldy. Sol arqyly olar 1 trıllıon teńgege jýyq qarjy únemdeýge múmkindik aldy. Aýyl shar­ýashylyǵyna kóktemgi egis naý­qa­­nyn uıymshyldyqpen ótkizý jáne ónim óndirýdi molaıtyp, azyq-túlik qaýip­siz­digin nyǵaıtý úshin 200 mlrd teńge qarjy bólindi.

Jańa ekonomıkalyq ahýal jaǵ­da­ıyn­da ekonomıkalyq ósýdi qalpyna kel­tirý úshin Memleket basshysynyń Jar­lyǵymen Ekonomıkalyq ósýdi qal­py­na keltirý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Daǵdarys kezindegi jəne odan keıin de damýdyń eń basym baǵyttary halyqty áleýmettik qor­ǵaý, jumyssyzdyqpen kúresý, ekono­mı­kany, onyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, halyqtyń ómiri men densaýlyǵyn, azamattardyń taby­syn arttyrý bolyp aıqyndaldy. Ásirese bú­gingi jaǵdaı bilim jəne ǵylym júıe­sin, medısına salasyn túbegeıli refor­ma­laýdy talap etip otyr. Ulttyq qo­­ǵam­dyq senim keńesiniń úshinshi oty­ry­sy negizinen, osy máselelerge ar­nal­­dy. Jıynda Memleket basshy­sy densaýlyq saqtaý men bilim berý sa­lasyn odan ári reformalaý bo­ıynsha naqty ustanymdaryn jarııa etti. О́mir kórsetkendeı, endi bul baǵyttyń mańyzy arta túsedi. Tipti ekonomıkanyń ózi soǵan təýeldi bolmaq. Sondyqtan bilim men ǵylymdy, medısına salasyn damytýǵa úlken basymdyq beriledi. Aldaǵy 5 jylda bilim salasyna bólinetin qarajat 6 ese, ǵylymǵa bólinetin qarjy 7 ese ósetin bolady. Al dərigerlerdiń eńbekaqysy kezeń-kezeńmen ósip, olardyń aılyǵy 2023 jylǵa qaraı ekonomıkadaǵy ortasha jalaqydan eki jarym ese artyq bolýy kózdelip otyr.

Sonymen birge memlekettik basqarý júıesin jańartý úshin ornyqqan jumys təsili retinde Úkimettiń, əkimdikterdiń túrli jıyndaryn qashyqtan ótkizý, es­kir­gen, qajetsiz, ýaqyt pen qarajatty shyǵyn­daıtyn sharalardy joıyp, keńes alý, anyqtama alý, ótinish berý sııaqty rə­simderdi onlaın rejimine tolyq kóshi­rý talap etildi.

Elimizde jetistiktermen birge, kemshi­lik­ter de jeterlik. Ásirese búgingi tań­da­ǵy qalyptasqan qıyn jaǵdaıda olardy birer jyldyń ishinde sheship tastaý múmkin de emes. Biraq baǵyt – durys. Biz búgingi tańdaǵy elimizde atqarylyp jatqan oń ózgeristerdiń baıandy bolaryna tolyq senemiz.

Memleket basshysy halyqaralyq arenada da elimizdiń múddesin qorǵaı alatyn iri saıasatker ekenin kórsete bildi. Jýyrda ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń onlaın otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev 2025 jylǵa deıingi eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń strategııalyq damý baǵyttary týraly qujatty qabyldaý ıdeıasyn qoldaı otyryp, strategııanyń keıbir bólimderin qaıta talqylap, əli de py­syqtaı túsý kerek ekenine toqtaldy. EAEO-ǵa múshe elder arasyndaǵy eki­­jaqty yntymaqtastyqtyń kóp­qyr­ly ekenin, onyń ekonomıkalyq, əleý­met­tik, gýmanıtarlyq qatynastardy qam­tıtynyn, sondyqtan atalǵan məse­le­ler­di besjaqty formatta Eýrazııalyq eko­nomıkalyq komıssııany (EEK) qa­tys­ty­ra otyryp qarastyrý, onyń naqty iske asýyn qıyndatatynyn atap ótti. Densaýlyq saqtaý, bilim jəne ǵylym sa­l­alaryn EEK quzyretine tolyq kó­lem­­de berý, EAEO-ny qurý týraly kelisimniń mənine qaıshy keletinin, odaqqa múshe memleketterdiń qyzmet kórsetý, ózara saýda məseleleri bo­ıynsha úshinshi elmen ótkizetin ekijaqty kelissózderine komıssııanyń qatysý quqyǵyna kelispeıtinin, EEK-tiń óki­let­tigin keńeıtý məselelerine muqııat bolýǵa shaqyryp, dəl qazirgi jaǵdaıda EAEO-men yntymaqtastyqtyń basym baǵyty ekonomıkany qaıta qalpyna keltirý boıynsha qurylýy kerek eke­nin, odaqtyń shyǵyny kóp jekelegen sheshimderin oryndaý, atap aıtqanda, qazirgi daǵdarys jaǵdaıynda keıbir taýar túrlerin mindetti túrde tańbalaý asa qajet emes ekenin aıtyp, elimizdiń múddelerin eskeretin usynystar berdi.

Q.Toqaev ótken bir jyl ishinde uly­la­ry­myzdy ulyqtap, eldik, ulttyq qun­dy­lyqtardy əlemge áıgiledi. Ol uly oıshyl babamyz əl-Farabı men danysh­pan Abaıdyń mereıtoılaryn, Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn joǵary dárejede atap ótý arqyly tarıhymyzdy jastardyń sanasyna sińirýge, uly tulǵalarymyzdy keńinen dáripteýge, qazaqty álemge tanytýǵa erekshe mańyz berý kerektigine toqtaldy.

Ulttyq múdde, ulttyq qundylyqtar týraly Prezıdent Q.Toqaev bılik basyna kelgennen keıin: «Jańa syn-synaqqa tótep berý úshin, eń aldymen, ulttyq qundylyqtardy qorǵaı bilgen jón. Ana tilimizdi, salt-dəstúrimizdi, ulttyq sana-sezimdi, qoǵamdaǵy tatýlyq pen kelisimdi, bereke-birlikti saqtaı almasaq, keler urpaq bizdi keshirmeıdi. Əsirese memlekettik tildiń məselesi óte mańyzdy. Til – ulttyń tuǵyry, urpaqtyń ǵumyry», dep ıdeologııa sala­­syndaǵy aldymyzdaǵy basty min­det­terdi aıqyndap berdi. Memleket bas­shysynyń mektepterdegi úsh tildilik máselesine toqtalyp, shet tilderi bas­ta­ýysh synyptardan keıin oqytylýy ke­rek degen usynysyn halqymyz qýana qarsy aldy.

Qazaqstan halqynyń qoldaýyna tolyq ıe bolǵan, Prezıdenttiń bul tarıhı bastamalary, Úkimet pen barlyq deńgeıdegi atqarýshy organdarǵa, barlyq memlekettik qyzmetkerler men barsha qazaqstandyqtarǵa úlgi, ónege, nusqaý bolyp qabyldanyp, batyl is-áreketter, naqty sheshimder retinde iske asýy tıis. Prezıdent aıtaryn aıtty, baǵyt-baǵdaryn berdi. Biz Táýelsizdiktiń eń basty sharty – til ekenin, tili joq ult – ólgen ult ekenin túsinýimiz kerek. Muny túsiný úshin bárimizge azamattyq pen týǵan elge, jerge, tilge degen adaldyq qajet. Kóp jylǵy uly derjavalyq saıa­sat tilimizdi tuqyrtty. О́z tilimizde kúmil­jip, ózge tilde saırap turamyz. Dál osyndaı jaǵdaıda qazaq tiliniń damýyna kim kepil? Árıne, sol ulttyń ózi. Bú­ginde elimizde qazaq tilin biletinder sany 77 paıyzdan asty. Solaı bola tura elimizdegi memlekettik qyzmetshilerdiń basym kópshiligi orys tilinde sóıleıdi. Halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp ju­mys isteıtin qatardaǵy qyzmetshiler, mem­le­kettik tildi bilmese, olar elmen qalaı jumys istemek? Memleket bas­shy­synyń «Halyqqa únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy qalaı júzege asyrylady? Osyny túsinetin ýaqyt jetti. Tek túsinip qana qoımaı, ár­qaısysymyz barynsha úles qosýymyz kerek. Bir-birimizben, balalarymyzben qazaqsha sóılesip, urpaǵymyzdy ulttyq qun­dylyqtar negizinde tárbıeleýimiz qajet.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halqymyz úshin, memle­ket múddesi úshin jasap jatqan qyz­me­ti, qolǵa alǵan tarıhı bastamala­ry jalpyhalyqtyq qoldaýǵa laıyqty. Sondyqtan barshamyz Prezıdent tóńi­re­gine toptasyp, birigip, Memleket bas­­shy­synyń bastamalaryn, ıgi iste­rin ­qoldap, ony iske asyrýǵa atsa­lys­qa­ny­myz abzal.

Qýanysh AITAHANOV,

qoǵam qaıratkeri

NUR-SULTAN