Bıýdjettiń árbir tıyny qatań qadaǵalanady

Jalpy otyrystyń kún tártibindegi negizgi másele boıynsha aldymen Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev baıandama jasady. Ol 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy qalypty ekonomıkalyq ósý jaǵdaıynda júzege asyrylǵanyn, IJО́-niń ósý qarqyny 4,5%-dy quraǵanyn atap ótti.

– Negizgi salalarda óndiristiń ulǵaıýy, ishki suranystyń keńeıýi jáne qyzmet kórsetý sektorlarynyń damýy, ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznes úlesiniń ulǵaıýy, sondaı-aq ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý ekonomıka ósýiniń negiz­gi faktorlary boldy. 2019 jyly negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń kólemi 8,5%-ǵa ósti. Salalar arasynda ınvestısııalardyń eleýli ósýi aýyl sharýashylyǵynda – 41,1%, ónerkásipte – 15%, jyljymaıtyn múlikpen operasııada 14,7% baıqaldy. Úkimet ju­my­synyń basymdyqtary – jumyspen qam­ta­masyz etý, kópbalaly otbasylar men jas­tar­dy qoldaý jónindegi sharalardy keńeıtý jáne kúsheıtý, – dedi mınıstr.

Onyń aıtýynsha, esepti jyly Prezı­dent tapsyrmasyn oryndaý barysynda halyq­tyń áleýmettik osal top­tary­nyń ekinshi deńgeıli bankterdegi jáne mıkro­qarjy uıymdaryndaǵy 716 myń kepilsiz tutyný qaryzy óteldi. Negizgi boryshty tóleý shartymen ósimaqylar men aıyppuldardy esepten shyǵarý boıynsha salyqtyq raqymshylyqty 56 myńǵa jýyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisi men 750 myńnan astam jeke tulǵa paıdalandy.

Osyndaı ekonomıkalyq ahýalda respýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýy myna­daı kórsetkishtermen sıpattalady: respýblı­kalyq bıýdjetke túsetin túsimder 100,4% atqa­ry­la otyryp, 10,6 trln teńgeni qurady; shyǵys­tar 99,9%-ǵa ıgerilip, 12 trln teńgeni qurady; áleýmettik shyǵystar 2018 jylmen salystyrǵanda 22%-ǵa ulǵaıyp, 5,2 trln teńgege jetti. Bul – respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy kóleminiń 43%-y. Bıýdjet tapshylyǵy 1,3 trln teńge bolyp, IJО́-ge shaqqanda 1,9%-dy qurady. Qazaqstannyń boryshy qaýipsiz deńgeıde qalyp otyr.

– Kirister boıynsha jospar transfert­ter­di esepke almaǵanda 100,6%-ǵa oryndal­dy, bıýdjetke 7,1 trln teńge tústi. 2019 jyl­ǵy 1 qańtardan bastap elektrondy túr­degi shot-faktýralardy mindetti túrde jazyp berý ishte óndiriletin taýarlarǵa salyna­tyn qosylǵan qun salyǵy boıynsha túsim­der­diń 1,5 esege ósýin qamtamasyz etti. О́z keze­ginde korporatıvtik tabys salyǵy bo­ıyn­sha túsimder 17%-ǵa ósti. Salyq­tyq jáne keden­dik ákim­shilendirýdi sıfr­lan­dyrý boıyn­sha júr­gizilgen jumys qashyqtyq­tan ba­qy­laýdyń tıim­diligin 36%-ǵa jáne salyqtyq tekserýler­diń tıimdiligin 70%-ǵa arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul rette salyqtyq tekserýler sany 30%-ǵa tómendedi, – dedi E.Jamaýbaev.

Onyń sózine qaraǵanda, EAEO-ǵa múshe memlekettermen memlekettik shekarada elge taýarlar ákelý monıtorıngi kúsheıdi. QHR-men ekijaqty statıstıka boıynsha alshaqtyq 53%-dan 48%-ǵa deıin tómendedi. Jalpy alǵanda, ákimshilendirý sharalaryn kúsheıtý esebinen 900 mlrd teńgeden asa túsimder qamtamasyz etildi.

Buǵan qosa mınıstr esepti qaraý kezinde kiris bóliginiń atqarylýy jóninde eskertýler jasalǵanyn aıtyp, sol boıynsha qysqasha túsindirme berdi. Birinshi, zańdy tulǵalardan alynatyn korporatıvtik tabys salyǵy úlesiniń tómendeýine toqtaldy. Korporatıvtik tabys salyǵy túsimderiniń joǵary qarqynyna qaramastan, onyń úlesiniń tómendeýi, negizinen qosylǵan qun salyǵy úlesiniń 11 paıyzdyq pýnktke artýymen túsindiriledi. Ekinshisi, tólemderge avans berý esebinen respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóliginiń atqarylýy týraly eskertýge qatysty. Bul másele ádisnamalyq sıpatqa ıe jáne Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderin (AQSh, Fransııa, Lıýksembýrg) qosa alǵanda, halyqaralyq praktıkaǵa sáıkes keledi. Avanstyq tólem mehanızmi iri jáne orta bıznes sýbektileriniń ózderine de qolaıly. Úshinshi, 2019 jyly ishki jalpy ónimge shaqqandaǵy shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet salyq túsimderiniń 17,9%-dan 17,6%-ǵa deıin tómendegeni atalyp ótti. Bul jaǵ­daıǵa munaıdyń álemdik baǵasynyń 10%-ǵa arzandaýy tikeleı sebep boldy. Al bıýdjet shyǵystary esebinen ótken jyly 344 bıýd­jettik baǵdarlamany qarjylandyrý ar­qyly 53 strategııalyq baǵyt júzege asyryldy. Strategııalyq josparlardyń 264 ındıkatoryna qol jetkizildi. 13 memlekettik baǵdarlama qarjylandyryldy.

Budan keıin depýtattar respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraıymy Natalıa Go­dýnova­nyń esebin tyńdady. Ol 2019 jyl­ǵy bıýdjet berilgen parametrler sheginde atqa­ryl­ǵanyn, oǵan jetkilikti qolaıly makro­ekonomıkalyq jaǵdaı da, Úkimet qabyl­daǵan sharalar da yqpal etkenin málimdedi.

– Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Jahandyq básekege qabilettilik reıtınginde Qazaqstannyń makroekonomıkalyq turaqty­lyǵy boıynsha pozısııalary (60 orynǵa) jaqsardy. Munaı táýeldiliginiń tómendeý úrdisine qol jetkizilgen joq. 10 jyl boıy óńdeý sektorynyń úlesi 11%-dan aspaı otyr. Eksport qurylymynda mıneraldy ónim­der 70%-dan asyp tústi. Halyqtyń naqty taby­sy 5,5%-ǵa ósti. Alaıda halyqtyń shyǵys­tarynda azyq-túlik taýarlarynyń úlesi 50%-ǵa deıin artty. Damyǵan elderde bul kór­setkish shamamen 10%-dy quraıdy. Tipti Reseı men Belarýste bul sandar shyǵystary­nyń úshten bir bóliginen de aspaıdy. Bul neni bil­diredi? Halyqtyń tabysy jartylaı tamaqqa jumsalady jáne halyqtyń óz jınaq­taryn ulǵaıtý múmkindigi joq. О́mir súrý deńgeıin jaqsartý negizinen kredıt berý esebinen qamtamasyz etiledi. 2019 jyly tutyný kre­dıtteriniń ósýi halyq­tyń nomınaldy tabysynyń 15%-ǵa jýyq artýynan asyp tústi. Al tym kóp kredıt alý áleýmettik problemalar úshin alǵysharttar jasaıdy, – dedi Natalıa Godýnova.

Onyń aıtýynsha, memleket tarapynan kórsetilgen aıtarlyqtaı qoldaýǵa qara­mastan, sońǵy 5 jylda el ekonomıkasyndaǵy bank sektorynyń róli tómendegeni baıqa­lady. Aktıvteri IJО́-ge shaqqanda 40%-ǵa deıin tómendedi. Al bul 2015 jyly 60%-dan joǵary bolǵan. El bankteriniń nesıe qorjyny IJО́-ge shaqqanda shamamen eki esege qysqardy. Problemalyq qaryzdar ósýde.

Buǵan qosa Natalıa Godýnova bıýdjettiń kiris bóliginde jaǵdaı ózgermegenin aıta kele, bıýdjettiń atqarylýyn uıymdastyrýdy qaıta qaraý óte mańyzdy ekenin, bul prosess barynsha transparentti jáne sıfrlanǵan bolýy tıis ekenin atap ótti.

Kún tártibindegi máseleni talqylaý kezin­de depýtattardyń suraǵyna oraı Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Álı­han Smaıylov Bıýdjet kodeksine túzetý­ler engiziletinin aıtty.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın bólingen jáne jumsalǵan bıýdjet qarjysy halqy­myzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵytta­lyp, naqty áleýmettik-ekonomıkalyq másele­lerdi sheshýi kerek ekenin atap ótti.

Alqaly jıyn barysynda Ulttyq qordan bólinetin qarajat máselesi qaraldy. Atap aıtqanda, depýtattar Ulttyq qordan maqsatty transfertke baılanysty joǵary oqý oryndarynda josparlanǵan kovorkıng aımaǵyn ashý máselesin kóterdi. Májilis depýtattarynyń aıtýynsha, 2019 jyly bul maqsattarǵa 663 mln teńge bólingen. Alaıda bul qarajattardyń ıgerilmeýi 100 paıyzdy qurady. Úkimet esebinde munyń sebebi qarjylandyrýdyń basqa kózderin paıdalaný múmkindigine baılanysty osy qarajatqa suranystyń bolmaýymen túsindiriledi. Osy jaıynda Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın Ulttyq qor­dyń qarjysyn shashýǵa bolmaıtynyn, onyń árbir tıyny qatań baqylaýda bolyp, ol qarjylardy erekshe jaǵdaılarǵa ǵana paıdalaný qajet ekenin aıtty.

– Jyl saıyn Úkimettiń jáne Esep komı­­te­tiniń qortyndysyn tyńdaý – bizdiń jumy­sy­myzdaǵy eń mańyzdy, eń jaýapty baǵyt­tar­dyń biri. Osyǵan baılanysty búgin bıýd­je­ttiń oryndalý suraqtaryn jan-jaqty talqy­ladyq. Jalpy aıtqanda, Elbasymyz Nur­sul­tan Nazarbaev jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bergen tapsyrma bo­ıynsha Úkimet birqatar nátıjelerge qol jet­kizip otyr. Árıne memlekettik bıýdjettiń tıim­di bolýy – tek qana bólingen jáne ıgeril­gen qarajatqa baılanysty emes. Ol qarjy­lar­dyń barlyǵy naqty ekonomıkalyq-áleý­mettik máselelerdi sheship, halqymyzdyń ómir sapasyn arttyrýǵa yqpal etýi kerek. Bul – Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaq­stan halqyna Joldaýynda da alǵa qoı­ǵan negizgi mindetterdiń biri. Sondyqtan bıýd­jettiń árbir tıyny qaıda jáne qandaı maq­sat­qa jumsalǵany aldaǵy ýaqytta da depý­tattyq korpýstyń baqylaýynda bolady. Osy baǵytta búgin kóptegen suraq qoıyldy. Usynys-pikirler de az bolǵan joq. Olardyń barlyǵy, aldaǵy jumysta basty nazarda bolady dep senemiz, – dedi Májilis Tóraǵasy.

Sonymen qatar jalpy otyrysta «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» kodekske jáne «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» kodeksin qoldanysqa engizý týraly» zańyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy maqul­dandy. Bul qujattyń sheńberinde baza­lyq salalardaǵy otandyq kompanııalarǵa ózderi­niń aǵymdaǵy ótimdiligin arttyrý, tótenshe jaǵdaı rejiminen keıin ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý úshin qarajatty bosatý baǵyttarynda túzetýler usynylady.

Ekinshi oqylymda birqatar basqa da zań jobasy qoldaý tapty.