Koronavırýs • 15 Maýsym, 2020

Koronavırýstyń aǵzaǵa áseri qandaı?

794 ret kórsetildi

Koronavırýstyń adam aǵzasyna áseri týraly toqtamdy pikirmen túıindelý ońaıǵa soqpaıyn dep tur. Sarapshylar "vırýs adam aǵzasyn qansha kún boıy bılep – tósteıdi" degen másele trend bolyp tur.  Ázirge zertteý nátıjeleri toqtamdy pikirge kelýge mursha  berer emes. Alǵashqy kezde  onyń áseri tolqyn-tolqyn tárizdi bolady, qurbandar sany soǵan qarap anyqtalady degen bolatyn. Bul pikirge Italııadaǵy, sonan soń AQSh-taǵy ólim-jitimniń kóp bolýy sebep bolǵan. Sońǵy  zertteýlerde  maýsymaralyq ózgeristerge baılanysty indettiń de áseri ózgerip otyratyny baıqalyp qaldy.  Álemdik statıstıka 15 maýsymǵa deıin  8 mıllıondaı  adam dertti juqtyrdy dep otyr. Qaıtys bolǵandardyń sany – 433 930. Bul derekterdi  Johns Hopkins University jarııalap otyr, - dep habarlaıdy Egemen.kz.

Barlyq kórsetkishter boıynsha birinshi orynda Qurama Shtattar tur. Aýrýdyń eń kóp rastalǵan jaǵdaılary (2 092 850), jazylyp shyqqandar (561 816) jáne ınfeksııa saldarynan ólim (115 721). AQSh-ta  ólim sany boıynsha Nıý-Iork shtaty (30 825 jaǵdaı) kósh bastap tur.

Brazılııa juqtyrǵandardyń sany boıynsha ekinshi orynda. Munda jalpy juqtyrýdyń 867 624 jaǵdaıy tirkeldi. Sarapshylar  Brazılııada ázirshe jappaı tekserý júrgizilmegenin aıtady, sol sebepti naqty statıstıka budan da kóp bolýy múmkin.   

Reseı juqtyrǵandardyń sany boıynsha úshinshi bolyp qalyp otyr. Bul elde 5 28 267 adam indet juqtyrdy. Onyń ishinde 279 536 pasıent emdelip shyqty, 6 938 adam qaıtys boldy.

Bul antı-reıtıngtiń (vırýs juqtyrǵandar sany boıynsha) alǵashqy ondyǵyna kelesi elder kiredi: Úndistan (320 922 jaǵdaı), Ulybrıtanııa (297 342), Ispanııa (243 928), Italııa (236 989), Perý (225 132), Fransııa (194 153) jáne Germanııa (187 518). 

Qaterli derttiń qurbandary da, derttengen adamdardyń sany ýaqyt ótken saıyn kóbeıip barady. Medısınanyń jańalyǵy qaterli derttiń ósý qarqynyna ilese almaı keledi. Adamzattyń qaýpin qoıýlatyp otyrǵan faktor da – osy. Brıtandyq zertteýshilerdiń málimetteri boıynsha aýrýdyń bastapqy belgileri 30 nemese odan da kóp kún ishinde paıda bolýy, joǵalyp ketýi jáne qaıta paıda bolýy múmkin,  bul DDU mamandary kórsetken resmı eki aptalyq kezeńnen edáýir uzaq.

Demek, sarapshylardyń bir toby koronavırýs adam aǵzasynda uzaq ýaqyt qalyp qoıady, ımmýnıtet álsiregende ol qaıta bas kóterýi múmkin ekenin anyqtasa da  aýrýdy juqtyryp, jazylyp shyqqandardyń jan jaǵyna qanshalyqty qaýip tóndiretini jaıly  toqtamdy pikirge kele almaı jatyr.

Science jýrnaly koronavırýstyń adam aǵzasyna áseri týraly "adamzat óziniń tarıhynda mundaı dertti bastan keship kórmegen"  dep jazǵan.

Memleketter ınfeksııany toqtatý úshin jetkilikti shara qabyldady, DDU ekonomıkasy nashar damyǵan elderde kómek qolyn sozdy.  Biraq tosynnan kelgen derttiń adam aǵzasyna áserin áli tolyq zerttep bitken joqpyz. Belgilisi – densaýlyǵynda aqaý bar azamattar alǵashqylardyń biri ajal tyrnaǵyna ilingeni.     

Medısına alǵashqy sátterde muny SARS nemese qus tumaýy sııaqty jalpy respıratorlyq aýrý dep qabyldady. Biraq keıinnen   SARS-CoV-2 –niń  ókpege, mıǵa, nazofarınske, kózge, júrekke, qan tamyrlaryna, baýyrǵa, búırekke jáne ishekke áser etýi múmkin degen boljamdar shyndyqqa aınala bastady.

Júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjeleri boıynsha, koronavırýs kóptegen belgilermen birge júretini belgili boldy. Munyń saldary keıde ólim jaǵdaıymen aıaqtalatynyn kórip júrmiz. Dárigerler  indetten aıyǵyp shyqqandardyń ózinde dert belgisi 3 apta boıy ketpeıdi, bul merzimde ol jan-jaǵy úshin qaýipti ekenin aıtyp jatyr.   

Taǵy bir mańyzdy suraq týyndaıdy. SARS-CoV-2 vırýsy adam aǵzasynda  qandaı formada saqtalatyny kúni búginge deıin jumbaq. Keıbir zertteýler ony  obyrdyń jasýshalarymen salystyra bastady.  Sebebi  obyr jasýshasy adamnyń ımmýnıteti álsiregende nemese strestik jaǵdaıda kúsh alyp, ózge aǵzalarǵa des bermeı ketetini málim bolatyn. Sol sebepti  DDU kem degende 2022 jylǵa deıin saqtyq sharalaryn qoldanyp, ara qashyqtyqty saqtaǵan durys dep otyr.      

Dárigerler koronavırýspen aýyrǵan naýqastardyń ártúrli múshelerine keltirilgen zııandy baǵalaýǵa tyrysqanda, olar  ókpe, júrek, búırek nemese qan aýrýlarynan zardap shegetin adamdardyń aıyǵyp shyǵýy óte kúrdeli jaǵdaıda ótetinin baıqaǵan. Biraq dertti qozdyrýshy jendet-jasýshanyń qaı aǵzanyń qaltarysynda buǵyp qalatyny áli kúnge deıin jumbaq. Sebebi  aǵzaǵa atalǵan vırýs túsken boıda búırek, ókpe, júrek  jumystary qalypty rejimnen jańylyp qalatyny baıqalǵan. Basqasha aıtqanda KOVID aldynda barlyq aǵza álsiz, olardyń birlesip toıtarys berý múmkindigi tipti álsiz. Dárigerler muny gıpersıtokınemııaǵa nemese sıtokındik daýylǵa, ımmýndyq jasýshalardyń baqylaýsyz aktıvtenýine ákeletin, deneniń qabyný oshaǵynyń tinderiniń buzylýyna ákeletin qaýipti reaksııasy dep sanaıdy. Mundaı reaksııa koronavırýspen aýyratyn keıbir naýqastarda baıqaldy.

Atap aıtqanda, júrek bulshyqetiniń qabynýy (mıokardıt) paıda bolady, ol elektr ımpýlstaryna kedergi keltiredi, artemııaǵa ákeledi jáne qan aınalymyn buzady, tynys alýdyń qysqarýyna ákeledi.

Júrek-tamyr júıesiniń asqynýlary koronavırýs úshin erekshe emes. Kóptegen vırýstyq aýrýlar mıokardıtti týdyrýy múmkin. Pasıentterdiń kópshiligi saýyǵyp ketse de, keıbir jaǵdaılarda júrek bulshyqetiniń zaqymdanýy qalpyna kelmeıdi.

Sonymen qatar, Kovıd-19 qannyń ózine teris áser etedi. Nıderlandyda 184 pasıenttiń 38% -ynda qan uıýynyń joǵarylaýy anyqtaldy. Bul rette  eń aldymen ókpege áser etedi, biraq keıbir pasıentterde ınfeksııa búırekke de taralady. 

Sonymen qatar, jedel búırek jetkiliksizdigi (ARF) bar pasıentterde ólim qaýpi koronavırýspen aýyratyn qarapaıym emdelýshilerge qaraǵanda 5 ese joǵary boldy. Ázirge ǵalymdar  vırýstyń neırondarǵa - júıke jasýshalaryna qalaı áser etetinine nazar aýdarady. Sondaı-aq, dám men ıis joǵalýy, qabyný prosesteri (osylaısha ımmýndyq júıemiz vırýsqa jaýap beredi) jáne keıbir pasıentter sezingen otteginiń jetispeýshiligi týraly aıtylady.

Kognıtıvti buzylýlar ıntensıvti terapııadaǵy pasıenttermen baılanysty bolýy múmkin, buny adamnyń gallıýsınasııasy bolǵan kezde aqyl-oıdyń ýaqytsha buldyraýy nemese delırıı dep ataıdy, alaıda, bul kóbinese egde jastaǵy adamdarda baıqalady.

Dert týdyrǵan  belgiler ýaqyt óte kele joıylyp ketse de, olardyń keıbireýi saqtalýy múmkin. Dárigerlerdiń aıtýynsha, koronavırýspen aýyratyn naýqastarda kognıtıvti fýnksııalardyń qalpyna kelýi jasyna, aýrýǵa beıimdiligine (ıaǵnı, naýqasta eki nemese odan da kóp aýrýlardyń bolýy nemese buzylýlardyń birge bolýy) jáne aýrýdyń aǵymynyń aýyrlyǵyna baılanysty. London koroldik kolledjiniń ońaltý medısınasynyń professory Lınn Terner-Stoks atap ótkendeı, vırýs tipti jeńil dárejede aýyrǵan naýqastardyń mıyna da áser etýi múmkin.

Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory Ed Býllmordyń pikirinshe, SARS-CoV-2 "naýqastyń psıhıkalyq jaǵdaıynyń ózindik ózgerýine" ákeletin "neırotoksıkalyq aýrýdy" týdyrady dep senýge tolyq negiz bar.

London koroldik kolledjiniń ońaltý medısınasynyń professory Lınn Terner-Stoks atap ótkendeı, vırýs tipti jeńil dárejede aýyrǵan naýqastardyń mıyna da áser etýi múmkin. Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory Ed Býllmordyń pikirinshe, SARS-CoV-2 "naýqastyń psıhıkalyq jaǵdaıynyń  ózgerýine" ákeletin "neırotoksıkalyq aýrýdy" týdyrady.   "Biz bul neırotoksıkalyqty qozdyryp jiberetin kúsh neden kúsh alyp turǵanyn naqty bilmeımiz. Vırýs mıǵa zaqym keltirýi de múmkin. Onyń keri áseri araǵa jyldar salyp baıqalatyn bolady. Sondyqtan koronavırýs aldaǵy birer jylda bizdiń ómir súrý saltymyzǵa tikeleı áser etetin faktorlarǵa aınalýy, kúndelikti turmysymyzdy sonyń betalysyna qarap beıimdeýge týraly keletinimiz ábden múmkin. Bizde tańdaý múmkindigi joq. Barynsha saqtyq sharalaryn saqtaımyz nemese salǵyrttyqqa salynyp, qurbandardyń qataryn kóbeıtemiz. Bári ózimizge baılanysty", - dedi Ed Býllmor.

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Aqtaý ákimine sógis jarııalandy

Aımaqtar • Búgin, 18:45

Almatyda eki kóshe jartylaı jabylady

Aımaqtar • Búgin, 16:48

Bıyl mektep formasy ózgermeıdi

Bilim • Búgin, 16:14

Dollar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 15:54

Jetisý oblysynyń TJD basshysy taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:08

Aralda jol apatynan bir adam kóz jumdy

Oqıǵa • Búgin, 11:35

Uqsas jańalyqtar