Ǵylym • 16 Maýsym, 2020

Indetke qarsy otandyq ǵylymı jobalaryn usyndy

291 ret kórsetildi

Búgingi tańda búkil álem ǵalym­dardyń aýzyna, naqtyraq aıtsaq qolyna qarap otyr. Ár el álemdi dúrliktirgen pandemııada ózderiniń ǵalymdarynan úmit kútetini bel­gili. Osy oraıda bizdiń qoǵamda da «Otandyq ǵalymdar koronavırýsty aýyzdyqtaýǵa qandaı qadam jasap jatyr?» degen suraq týatyny anyq. Biz bul suraqqa ǵalymdardyń tyń jobalaryn kórsetken ǵylymı baıqaýda jaýap taptyq.

Baıqaýdan baǵy ashylsa..

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Ǵy­lym qory» karantın kezinde eli­mizdegi ǵalym­dar arasynda «Stop-ko­ro­navırýs» atty baıqaý uıym­das­tyrdy. Elimizdiń ár óńirinen qatys­qan avtorlar onlaın rejimde ótken ǵylymı baıqaýǵa óz jobalaryn usy­nyp, tikeleı efırde jumystaryn qor­ǵady. Bul karantındik talaptardy saqtaýmen qatar jobalardy baǵalaý úrdisiniń obektıvtiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etti deýge bolady. О́ıtkeni atalǵan baıqaýǵa qalyptasqan ǵalymdar ǵana emes, doktoranttar, stýdentter, kásipkerler, startaperler, sondaı-aq barlyq nıet bildirgen qazaqstandyqtar da koronavırýsqa qarsy kúresýge baǵyt­talǵan ıdeıalaryn usyndy.

Qoǵam arasynda otandyq ǵalymdar­dyń áleýetine senimsizdikpen, bolma­sa syn kózben qaraıtyndar kóp. Shy­nynda bizdiń ǵalymdar qaýqarsyz ba? Pandemııanyń aldyn alýǵa, tipti toq­tatýǵa múddeli mamandar men ǵa­lym­dardyń belsendiligine, básekege qabilettiligine qarap olaı demes edik. Máselen, «Stop-Koronavırýs» ashyq ári onlaın-baıqaýyna belgilengen 10 kúnniń ishinde ár oblystan 141 ótinim kelip túsken. Aıta keteıik, baı­qaýǵa jeke tulǵalarmen qatar 12 jo­ǵary oqý orny,14 ǵylymı zertteý ınstıtýty, sondaı-aq túrli uıymdardyń ókil­deri qatysty. Aldyn ala irikteýden keıin máseleni ashý, sheshý joldary men mehanızmderi; jańalyǵy men bi­regeıliginiń bolýy syndy  krıterıılerge saı keletin 39 ótinim qorǵaý kezeńine jiberildi. Baıqaý jóninde «Ǵylym qory» AQ Tóraǵasynyń orynbasary Baqytjan Sárkeev: «Iriktelgen jobalar juqpaly aýrýlardyń aldyn alý salasynda memleket pen bıznes úshin tartymdy, nazar aýdarýǵa laıyqty she­shimder usynyp otyr. Bul baıqaý – eń aldymen qoǵamdyq bastama. Munda aqshalaı yntalandyrý nemese tikeleı qarjylandyrý joq. «Ǵylym qory» zertteýshiler men ǵalymdarǵa tez arada kommersııalandyrý úshin óziniń ǵylymı áleýeti men ázirlemelerin usynýǵa múm­kindik berdi», dedi. Osydan-aq ǵalym­darymyzdyń otandyq ǵylymǵa, óz ká­sibine degen janashyrlyqtan týǵan jan­keshtiligin anyq kórýge bolady. О́ıt­keni jobalaryna grant bólmese de, ıdeıalaryna ınvestor tartýǵa kepildik bermese de ashyq alańda eńbekterin usynyp otyr. Bul qadam – negizinen ju­mysyn áli patenttep úlgermegen zert­teýshiler úshin úlken táýekel. Sebebi ınternet zamanynda ıdeıa urlaý kánigi «kásipke» aınalyp bara jatqandaı. Ǵalymdardyń osyndaı eńbegin eskerip, jobalaryn jan-jaqty nasıhattaýdy jón kórdik. О́ıtkeni zertteýleriniń baı­qaýdan baǵy ashylyp, ǵylymǵa qarjy quıýdy qalaıtyn kásipkerlerdiń kózine iliktirýge atsalyssaq degen nıettemiz.

 

Jeýge jaramdy dári

Sonymen baıqaýda qorǵalǵan erekshe joba­lardyń biri – COVID-19-ǵa qarsy nýtrı­sevtıkterdiń áleýetti formýlasyn daıyndaý (080-2020-SK). Joba jetekshisi Janar Jeńis zertteý ónimi­niń tabıǵı zattardan quralǵan dárýmen sekil­di adamnyń vırýsqa qarsy ımmýnıtetin kóteretin kúshke ıe ekenin aıtady. «Osy formýlaǵa sáıkes buǵan deıin Gon­kongta, Saýd Arabııasynan shyqqan koronavırýstyń túrlerine quramyndaǵy qosylystardyń belsendiligi bar ósim­dikter anyqtalǵan. Men solardyń basyn biriktirip, oǵan T jasýshasynyń qosylysyn qostym. Ádette bul jasýshadan juqpaly aýrýlarǵa qarsy vaksına jasaıdy. О́ıtkeni T jasýshasynyń qosylysy aǵzanyń ınfeksııaǵa tótep berý qabiletin arttyrady. Bizdiń ónimniń basty artyqshylyǵy, adam ony kádimgi tamaq sekildi jeı alady. Sebebi zerthanamyzda ázirlengen botanıkalyq formýla jeýge jaramdy 3 túrli ósimdikten jasalǵan», deıdi J.Jeńis. Avtordyń aıtýynsha, ónimi ınfeksııaǵa qarsy turý qabiletin arttyryp qana qoımaı, aǵzadaǵy qan aınalymyn jaqsartady, quramyndaǵy ártúrli proteınder qýat­­tandyrady, qan azdyqty joıýǵa jár­demdesedi. О́nimdi jeýge bolatyn, zııan­­­syz dári, ósimdik preparaty deýge bolady.

Japonııa, Koreıa men Qytaıda jumys istep kelgen keıipkerimiz buǵan deıin shetelderdegi 10 jylǵa jýyq eńbek jolynda ósimdikterdi zerttep, túrli dárilik shaılar men qospalardy ázirlegen.

«Qazaqstanda tehnologııalyq tur­ǵyda iske asyrýǵa kedergi joq. Koro­na­vırýsqa qarsy qýatty, ýlylyǵy tómen dárilik ári taǵamdyq ósimdikter qos­pasynan turatyn botanıkalyq for­mýla jasalady. Tabıǵı dárilik jáne taǵamdyq ósimdikterden jalpy tunba alý, ekstraksııalaý arqyly bıologııalyq belsendi keshenderdi (BBK) bólip alý, alynǵan BBK-niń antı­mıkrobty (in vitro) belsendiligin baǵa­laý qajet. Bul – emdelýshilerge qys­qa joldy qamtamasyz etetin dárilik ósimdikterden jasalǵan qaýipsiz ónim. Dárilik ósimdikterden daıyndalǵan preparattar qazirgi jaǵdaıda júrgizilip jatqan emdeý ádisterine qaraǵanda shy­ǵyny az, ekonomıkalyq turǵydan tıimdi. Bul preparat COVID-19-ǵa bel­gili qarsylyqqa qabiletti, sonymen birge  ımmýndyq júıeni arttyrý arqyly  qorǵanys jolyn qamtamasyz etedi. Vırýsqa qarsy áleýetti tera­pııa­lyq belsendiligi bar dárilik pre­parattyń molekýlasy  anyqtalady, qurylymy ońtaılandyrylady jáne in vitro eksperımentteriniń kómegimen fýnksııasy tekseriledi, sodan keıin janýarlarǵa klınıkalyq synaqtar júr­giziledi», deıdi ǵalym. 20 jyldyq eńbek ótili bar J.Jeńis qazir ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti «Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynyń» dırektory, 80-nen asa ǵylymı eńbektiń avtory. 3 memlekettik jáne 3 halyqaralyq jobaǵa qatysqan keıipkerimiz atalǵan jumysyn júzege asyrýǵa Mıssısıpı ýnıversıtetiniń professory men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymy men doktoranttaryn tartyp otyr.

 

Jabaıy aqjelken vırýsty joıa alady

«Stop-koronavırýs» baıqaýynyń fına­lısi Marıta Turǵanbaıqyzy leptonın negi­zinde keń spektrli jańa otan­dyq vırýsqa qarsy preparatty, jabaıy aqjelken (halyq arasynda jabaıy sábiz degen ataýmen tanymal) lomatium Dissectum ósimdiginiń tamyrlarynda bolatyn bıologııalyq belsendi zatty jasaý jónindegi jobaǵa jetekshilik etedi.

Sheteldik 5 ýnıversıtette Lomatium dissectum jaqsy zerttelgen. Sol zert­teýlerdi júrgizgen ǵalymdar atalǵan ósimdiktiń tamyrynda bar efır maı­larynyń vırýsqa qarsy jáne antı­bıotıktik qabiletke ıe ıngredıentten turatynyn, sondaı-aq bakterııaǵa qarsy jáne antıgrıbtik qasıetteri bar ekenin anyqtady. Lomatium dissectum syǵyndysynyń vırýsostatıkalyq áseri aǵzadaǵy barlyq vırýstardyń, bakterııalar men zeńniń ósýin toqtata alatynyn bildiredi. Bul aǵzanyń tabıǵı ımmýndyq júıesi zııandy mıkrobtar arqyly densaýlyqqa paıdaly mıkroorganızmderge zaqym keltirmeı tıimdi kúresýge múmkindik beredi. Lomatium dissectum ınfeksııalardy joıý jáne tabıǵı ımmýndyq júıeni qalpyna keltirý jaǵynan da tıimdi.

M.Turǵynbaıqyzy bastaǵan ǵalym­dar osy negizde jańa vırýsqa qarsy preparatty sın­tezdeýge kiristi.

Joba artyqshylyqtarynyń biri – shıkizat bazasynyń bolýy, ıaǵnı preparatqa qajetti ósimdikter Qazaq­stan aýmaǵynda ósedi. Sol sebepti óndi­ris­tiń barlyq kezeńin elimizde jú­zege asyrýǵa bolady. Quramynda qosym­sha fıtohımııalyq zertteýler júr­gizý, vırýsqa jáne bakterııaǵa qarsy bel­sendilikti zertteý, ony in vitro jáne in viva testilerimen rastaý qajet.

Otandyq ǵalymdardyń ıdeıasyna AQSh-taǵy ǵylymı ujymdar da qyzy­ǵýshylyq tanytyp jatyr. Negizi jobany farmasevtıkalyq kompanııalar, jeke ınvestorlar da qarjylyq turǵydan qoldaýǵa múddeli.

«Eger farmasevtıkalyq bıznes pen memleket tarapynan qyzyǵýshylyq bolsa, joba Qazaqstanda tolyǵymen iske asyrylýy múmkin. Biz zertteletin ósimdik pen ázirlenip jatqan jańa preparat úlken perspektıvaǵa ıe ekenine senimdimiz. О́ıtkeni búginde adamzat ómirine engen SARS-CoV2 jańa vırýsymen kúresý ózekti máselege aınalyp otyr. Atalǵan vırýs bizdiń ómirimizde bolady, joǵalmaıdy jáne bul barlyq aýrýmen adamzattyń kúresi sııaqty jalǵasady. Al emdeýdiń tıimdiligi dárilik preparattarǵa baılanysty», deıdi ıdeıa avtory ári joba jetekshisi Marıta Turǵynbaıqyzy. Ol búginde farmasevtıka ǵylymynyń kandıdaty jáne Nazarbaev Ýnıversıteti University Medical Center korporatıvtik qorynyń ıadrolyq medısınany damytý sektorynyń meńgerýshisi bolyp eńbek etedi. Joba jetekshisiniń janynda ǵy­lymı-tehnıkalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha tájirıbesi bar 4 maman bar. Ol mundaı toppen naqty nátıjege qol jetkize alatynyna senedi.

Aıta keteıik, baıqaý qorytyndysy boıynsha iriktelgen jobalar Úkimettiń, sondaı-aq múddeli ınvestorlardyń qaraýyna jiberiledi.

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da turǵyndar evakýasııalandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Tasqyn qaýpi áýeden zertteldi

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Almatyda taý baýraıy otqa orandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Qazaqstandyq vaksına qashan daıyn bolady?

Qazaqstan • 09 Sáýir, 2021

Almatyda karantın kúsheıtile me?

Koronavırýs • 09 Sáýir, 2021

Uqsas jańalyqtar