Barlaý... Barlaýshylar... Syrtqy barlaý. Bul sózder qazir eshkimge de tańsyq emes, biraq barlaý isi qashanda qupııalyǵymen, astyrtyn aqparattarymen jáne óte qaýiptiligimen kópshilikti qyzyqtyratyndyǵy da, tartatyndyǵy aqıqat. О́ıtkeni, olardyń qıyndyqpen qol jetkizgen aqparattary bir memlekettiń taǵdyryn sheshýi múmkin. Sondyqtan da bolsa kerek, álemniń bar eli barlaý isine óte saqtyqpen jáne úlken jaýaptylyqpen qaraıdy. Al mundaı kúrmeýi kóp kúrdeli joldan ótken árbir barlaýshynyń ómiri tunyp turǵan qupııa tarıh ekeni de anyq. Osy oraıda biz Syrtqy barlaý qyzmetiniń qadirli ardageri, búginde jasy seksenniń seńgirine shyqqan Toqtarhan Kúzembaevtiń atqarǵan isterine toqtalyp ótkendi jón kórdik.
Barlaý... Barlaýshylar... Syrtqy barlaý. Bul sózder qazir eshkimge de tańsyq emes, biraq barlaý isi qashanda qupııalyǵymen, astyrtyn aqparattarymen jáne óte qaýiptiligimen kópshilikti qyzyqtyratyndyǵy da, tartatyndyǵy aqıqat. О́ıtkeni, olardyń qıyndyqpen qol jetkizgen aqparattary bir memlekettiń taǵdyryn sheshýi múmkin. Sondyqtan da bolsa kerek, álemniń bar eli barlaý isine óte saqtyqpen jáne úlken jaýaptylyqpen qaraıdy. Al mundaı kúrmeýi kóp kúrdeli joldan ótken árbir barlaýshynyń ómiri tunyp turǵan qupııa tarıh ekeni de anyq. Osy oraıda biz Syrtqy barlaý qyzmetiniń qadirli ardageri, búginde jasy seksenniń seńgirine shyqqan Toqtarhan Kúzembaevtiń atqarǵan isterine toqtalyp ótkendi jón kórdik.
Árıne, mundaı barlaýshylardyń qyzmettik isteri týraly kóp aıtýǵa bolady, biraq naqty barlaýshynyń qysyltaıańda júrip, basynan keshirgen, ıaǵnı ortalyqtyń tapsyrmasyn oryndaý úshin atqarǵan is-árketteri týraly jazý qıyn. Sebebi, ondaı málimetter qustyń sútindeı óte tapshy. Biz bul arada olardyń asa qundylyǵyna toqtalyp otyrmyz. О́ıtkeni, barlaýshy degenimiz tek tyńshy ǵana emes, qupııa tapsyrmany oryndaýda asa mańyzdy málimetterdi súzip alyp jáne kez kelgen tyǵyryqtan kórinbeı de, bilinbeı de shyǵa alatyn eles sekildi.
Ol sonaý 1933 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdanynda dúnıege keldi. 1957 jyly О́skemen pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin aıaqtaǵan soń, Selınograd oblysy, Atbasar qalasyndaǵy qazaq orta mektebinde ustazdyq qyzmet atqardy. Sóıtip, ustazdyq qyzmet etip júrgende, onyń boıyndaǵy erekshe qasıetterdi baıqaǵan tıisti organ ókilderi Toqtarhandy memlekettik qaýipsizdik isine senimdi tartýǵa bolatyndyǵyn tekserip, bildi. Sodan ol 1960 jyly arnaıy nusqamalar boıynsha memlekettik qaýipsizdik organyna qabyldanyp, KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıteti (MQK) joǵary mektebi janyndaǵy eki jyldyq oqýǵa jiberiledi.
Atalǵan oqýdy oıdaǵydaı támamdaǵan soń, bizdiń elimizge ashyq arnalar arqyly keletin sheteldiktermen jumys isteıtin basqarma bólimderiniń birine jedel ýákil bolyp taǵaıyndaldy. Bul salada Toqtarhan aǵa óziniń alǵyrlyǵy men tyndyrymdy qyzmetker ekenin birden tanytyp, úzdik jumystarymen kózge tústi. Eńbegi janyp, Qazaq KSR MQK basshylyǵy tarapynan alǵys alyp, túrli syılyqtarmen marapattaldy. Sóıtip júrgende ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynda qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerleri úshin abyroıly sanalatyn Qazaq KSR MQK Birinshi basqarmasyna (Syrtqy barlaý) qyzmetke alynady.
Bul jerde ol taǵy da túrli daıyndyqtardan ótedi. Ábden kemeline kelip, aǵylshyn tilin jetik meńgerýiniń arqasynda sheteldiktermen jumys isteýdiń qyr-syryn tolyq ıgerdi. Sóıtip joǵaryda aıtqanymyzdaı, Sırııaǵa jiberiledi. Al ol kezde bul el kúrdeli jaǵdaıda edi. Arab-Izraıl soǵysynyń júrip jatqan kezi. Sol ýaqytta AQSh tarapynan qoldaý alǵan Izraıl áskeri Sırııa men Lıvanǵa qarsy qarýly arandatýshylyq urys qımyldaryn belsendi júrgizdi. Basyp alǵan aýmaqtan áskerı bólimshelerin dereý shyǵarýy qajettiligine baılanysty KSRO Izraılge jiti eskertý jasaǵanymen de olar birqatar arab elderine qarýly shabýyldaryn jalǵastyra berdi. 1972 jyldyń kúz aılarynan bastap, Golan bıiktikteri men shekaralarda kúnbe-kún shaıqastar oryn alyp turdy.
Sırııa eli de bul kezde qarýly kúshterdi jınaqtaý jáne áskerı bólimshelerdi daıyndaýǵa baǵyttalǵan ázirlik jumystaryn júrgizip jatty. Osy áskerı soǵys kezinde AQSh óziniń Taıaý Shyǵystaǵy odaqtasy, ıaǵnı Izraılge zamanaýı qarýlardy tabystasa, olarǵa jaýap retinde KSRO Sırııaǵa jedel túrde naqty kómek berip otyrdy. Mine, osyndaı almaǵaıyp zamanda T.Kúzembaev KSRO Bas áskerı keńesshi tobynda qyzmet atqaryp, eldegi áskerı-saıası ahýal tóńireginde ortalyqqa kúndelikti aqparattyq materıaldardy joldaýmen aınalysty. Sol kezdegi qıyn-qystaý kezeńge qaramastan Sırııadaǵy barlaýshylardyń, onyń ishinde Qazaqstannan barǵan Toqtarhan Kúzembaev tarapynan júrgizilgen agentýralyq-jedel jáne aqparattyq jumystaryn KSRO MQK basshylyǵy oń baǵalady. Sóıtip, Sırııa saparynan soń oǵan birden podpolkovnık áskerı sheni berildi.
Sırııadan keıin elge oralyp, tájirıbesi men bilimin odan ári jetildire túsken T.Kúzembaev bir kúni taǵy da beıtanys el Aýǵanstanǵa attandy. Mazasyz kúnder qaıtadan bastaldy. Biraq barlaýshynyń mindeti biliktilik pen qaısarlyq, eptilik pen alǵyrlyq desek, onyń jeke jáne iskerlik qasıetteri osy uzaq issaparlar kezinde aıqyn ańǵaryla tústi. Ol Lagman provınsııasynda jergilikti qaýipsizdik organdaryn qurýǵa jáne praktıkalyq turǵyda olardyń qyzmetterin uıymdastyrýǵa belsene aralasty. Osyndaı onyń naqty kómeginiń arqasynda fransýz áskerı barlaýynyń agenti áshkere boldy. Sóıtip qaısar barlaýshy T.Kúzembaev ta bul qaýipti de qaterli sapar tapsyrmasyn oıdaǵydaı oryndap, elge oraldy.
Munyń dáleli retinde Aýǵanstanda kórsetken erligi men batyldyǵy úshin oǵan merziminen buryn polkovnık sheni berildi. Sonymen qatar, ol eren eńbegi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Gramotasymen jáne «Aýǵan halqynan ınternasıonalıst-jaýyngerge» medalimen marapattaldy. Osylaısha, T.Kúzembaev birqatar sheteldik issaparlardan oljaly oralǵan soń, Qazaq KSR MQK Birinshi basqarmasynda jaýapty laýazymdy qyzmetter atqaryp, 1988 jyly qurmetti zeınetkerlik demalysyna shyqty.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
