Álem ekonomıkasyn bes jyldan beri qursaýlap alǵan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly damyǵan ekonomıkalarynyń ózin tyǵyryqqa tirep, eseńgiretip tastady. Mine, osyndaı syndarly kezeńde Memleket basshysynyń tıimdi bastamalarynyń nátıjesinde daǵdarys jaǵdaıynda Qazaqstan ekonomıkasy ózgelermen salystyrǵanda oq boıy ozyq shyqty. Degenmen, álemdik daǵdarys saldary elimizdiń ekonomıkasyna salqynyn tıgizbeı qalǵan joq. Syrttan keletin ınvestısııalar azaıdy, el ekonomıkasyn qarjylandyrý kózderi shekteldi. Elimiz boıynsha qabyldanǵan ÚIID baǵdarlamasy sııaqty aýqymdy baǵdarlamalardy qarjylandyrýdyń senimdi júıesin jasaý qajettigi týyndady. Osyǵan baılanysty ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Elbasynyń Jarlyǵymen «Báıterek» ulttyq basqarý holdıngi» AQ qurylǵan bolatyn. Búgin biz osy holdıngtiń atqaratyn jumysy men alda turǵan mindetteriniń mejesin bilý maqsatynda «Báıterek» UBH» aksıonerlik qoǵamynyń basqarýshy dırektory Aıbatyr JUMAǴULOVTY áńgimege tartqan edik.
Álem ekonomıkasyn bes jyldan beri qursaýlap alǵan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly damyǵan ekonomıkalarynyń ózin tyǵyryqqa tirep, eseńgiretip tastady. Mine, osyndaı syndarly kezeńde Memleket basshysynyń tıimdi bastamalarynyń nátıjesinde daǵdarys jaǵdaıynda Qazaqstan ekonomıkasy ózgelermen salystyrǵanda oq boıy ozyq shyqty. Degenmen, álemdik daǵdarys saldary elimizdiń ekonomıkasyna salqynyn tıgizbeı qalǵan joq. Syrttan keletin ınvestısııalar azaıdy, el ekonomıkasyn qarjylandyrý kózderi shekteldi. Elimiz boıynsha qabyldanǵan ÚIID baǵdarlamasy sııaqty aýqymdy baǵdarlamalardy qarjylandyrýdyń senimdi júıesin jasaý qajettigi týyndady. Osyǵan baılanysty ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Elbasynyń Jarlyǵymen «Báıterek» ulttyq basqarý holdıngi» AQ qurylǵan bolatyn. Búgin biz osy holdıngtiń atqaratyn jumysy men alda turǵan mindetteriniń mejesin bilý maqsatynda «Báıterek» UBH» aksıonerlik qoǵamynyń basqarýshy dırektory Aıbatyr JUMAǴULOVTY áńgimege tartqan edik.
– Aıbatyr Nyshanbaıuly, 2010 jylǵy 22 mamyrda Elbasynyń Jarlyǵymen «Báıterek» UBH» AQ quryldy. Bul holdıngtiń qurylýynyń negizgi maqsaty nede? Oǵan júktelgen mindetterdiń máni qandaı?
– О́zderińizge belgili, 2007 jyldardan beri jalǵasqan qarjy daǵdarysynda kóptegen iri kompanııalar, onyń ishinde dúnıe júziniń birqatar iri qarjy uıymdary daǵdarysqa ushyrady. Jahandyq daǵdarys jaǵdaıynda damyǵan elder ǵana emes, damýshy elderdiń de qarjy júıesinde úlken problemalar oryn aldy. Qazaqstan da bul úrdisten qaǵys qalǵan joq. Daǵdarys saldarynan Qazaqstan ekonomıkasyna keletin ınvestısııalar kúrt tómendedi. Máselen, álemdik qarjy daǵdarysynyń saldarynan Qazaqstanda negizgi aktıvterge tartylǵan ınvestısııalardyń ósimi 2007 jylǵy 25,1 paıyzdan daǵdarystan keıingi kezeńdegi 2,2 paıyzǵa deıin tómendedi. Korporatıvtik salany nesıeleý IJО́-ge shaqqanda 36 paıyzdan 23 paıyzǵa deıin tómendedi. Bank salasyndaǵy «nashar» nesıeler daǵdarysqa deıingi kezeńdegi 1,3 paıyzdan daǵdarystan keıingi kezeńde 30 paıyzǵa jýyq ósti.
Naq osyndaı jaǵdaıda elimizdiń damý ınstıtýttarynyń rólin arttyrý qajet boldy. Ýaqyt tynysyn tap basatyn Elbasy Nursultan Nazarbaev taǵy da talapshyldyq tanytyp, ekonomıkany alǵa bastyrýdyń máselesi retinde damý ınstıtýttaryn bir ortalyqqa biriktirý jóninde ońtaıly sheshim qabyldady. Osy oraıda damý ınstıtýttarynyń rólin arttyrýdyń tıimdiligi qandaı degen oryndy suraq týyndaıdy. Máselen, belgili bir jobany qarjylandyrý Qazaqstan Damý banki tarapynan júzege assa, al osy jobanyń tóńiregindegi orta jáne shaǵyn kásiporyndarǵa «Damý» qorynyń tarapynan demeý beriledi, al onyń ónimderin satý, eksportqa shyǵarý máselelerin «KazEksportGarant» AQ júzege asyratyn bolady. Bul bir ǵana shaǵyn mysal, sondyqtan da osy kompanııalardyń bir komandada jumys isteýi búgingi tańda ekonomıkalyq damýǵa úlken serpin beredi.
– Búginde holdıngtiń quramyna berilip otyrǵan kompanııalar qandaı, buryn olar qandaı quramda bolyp edi?
– Qazir holdıngtiń menshigine jáne senimdi basqarý quramyna «Qazaqstan Damý banki» AQ, «Qazaqstan Investısııalyq qory» AQ, «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ, «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ, «KazEksportGarant» AQ, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ, «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ, «Qazaqstan ıpotekalyq nesıelerdi kepildendirý qory», «Kazyna Capital Management» AQ, «Stresti aktıvter qory» AQ kiredi. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen qurylyp otyrǵan «Báıterek» UBH» AQ quramyna toptastyrylǵan kompanııalardyń birqatary buryn «Samuryq Qazyna» UÁQ» AQ quramynda bolǵan. Al endi birqatary Úkimettiń, mınıstrlikterdiń tikeleı basshylyǵynda bolǵan kompanııalar.
Holdıng qurylǵannan keıin biz onyń quramyna berilgen bul kompanııalardyń qarjylyq júıesin saraptamadan ótkizdik. Ekinshi kezekte, olardyń atqaratyn qyzmetteriniń dárejesin jan-jaqty suryptadyq. Osyndaı jan-jaqty saraptamalar jasaý nátıjesinde bul kompanııalardyń birin-biri qaıtalaıtyn nemese bir-birine uqsas qarjylandyrý mehanızmderi ortalyqtandyrylyp, kerisinshe, jetispeıtin mehanızmderi tolyqtyrylyp, endi bul qyzmet tetikteri bir-birin qaıtalamaıtyndaı, bir-birine septigin tıgizetindeı etip qaıta quryldy.
– Damý ınstıtýttarynyń qarjylyq kózi qandaı? Memleket qarjysynan basqa jeke menshik ınvestısııalar bar ma?
– Bul suraqqa men ózim qadaǵalaıtyn qurylys salasy kompanııalarynyń mysaly boıynsha jaýap bereıin. Turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrý máselesi týraly aıtatyn bolsaq, ony «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ jáne «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ qarjylandyrady. Munda memlekettik qarjydan basqa jeke tulǵalar men qarjy ınstıtýttarynyń qarjylary da paıdalanylady. Máselen, «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-tyń qarjy kózderiniń negizi turǵyndardyń jınaǵan depozıti bolyp tabylady. Al «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ-tyń qarjy kózderi retinde qor rynogy qoldanylady. Qarjy kóziniń negizi – «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ shyǵaratyn oblıgasııalar bolyp tabylady. Bul oblıgasııalardyń basqalardan ereksheligi, bankten alǵan ıpotekalyq nesıelerge sol oblıgasııalar kepil retinde qoldanylady. Sol sebepti olardyń syıaqy paıyzy da tómen bolady. Turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrýdyń bul bir kózi bolsa, ekinshisi – «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasyna memleket tarapynan bólinip jatqan qomaqty qarjy.
– «Elimizdiń ındýstrııalandyrý baǵdarlamalaryn qarjylandyrý modelin jetildirý» jobasy degen máseleni túsindirip ótseńiz. ÚIID baǵdarlamasyn qarjylandyrýdyń bolashaǵy qandaı bolmaq?
– Elimizdegi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń alǵashqy kezeńi 2014 jylmen aıaqtalady. Endi elimizde ındýstrııalandyrýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi kezeńi bastalady. ÚIID baǵdarlamasynyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyǵyn qarjylandyrý mindeti bizdiń «Báıterek» UBH» aksıonerlik qoǵamyna júktelip otyr. Holdıng qurylǵannan bergi ýaqytta keshendi jumystar júzege asyrylýda. Qyrkúıek aıynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn qarjylandyrý modelin jetildirý» jónindegi basqarý komıteti holdıngtiń aldaǵy jumystarynyń negizgi baǵyttaryn belgilep berdi.
Bul baǵyttardy saralaıtyn bolsaq, birinshi, Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty salalaryn qarjylandyrýdyń aldaǵy bes jyl ishindegi suranysyn aıqyndaý; ekinshi, Qazaqstan qarjy salasynda oryn alǵan problemalardy anyqtaý jáne qarjy salasynyń tıimdiligin arttyrý jónindegi usynystardy belgileý; úshinshi, elimizdiń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etý úshin qajetti áleýetti qarjy kózderin aıqyndaý; tórtinshi, Qazaqstan qarjy júıesiniń bolashaq modelindegi «Báıterek» UBH» AQ quramyna kiretin damý ınstıtýttarynyń rólin anyqtaý. Osy máselege baılanysty ekonomıkany qarjylandyrý kózderi anyqtalýda. Eń bastysy, bul rette memleket qarjysyna qarap qalmaı, shetel ınvestısııalaryn tartý qarjy ınstıtýttary men memleket jáne jeke menshik áriptestigi máselelerine de basa nazar aýdarý qajet.
Qazir biz qarjy jetispeıdi degen máseleni kóp aıtamyz. Al aqıqatynda qarjy quıylatyn tıimdi jobalar da jetispeıdi. Tıimdi de paıdaly jobalar bolsa jekemenshik kapıtal kóptep tartylar edi. Ekonomıkaǵa jasalǵan saraptaýlardan belgili bolǵanyndaı, jekemenshik qarjy negizinen turǵyn úı qurylysyna, jalpy jyljymaıtyn múlikke jumsalady eken. Eger basqa baǵyttardyń tıimdiligin kórsete bilsek, jyljymaıtyn múlikke jumsalatyn qarjy ekonomıkanyń basqa salalarynda da jumsalar edi.
– Páterlerdi jalǵa berý, qoljetimdi turǵyn úı baǵdarlamalary sheńberinde atqarylyp jatqan jumys aýqymy qandaı? Halyqtyń áleýmettik múddesine jaýap beretin qoljetimdi turǵyn úı qurylysyn salý baǵdarlamasyn qarjylandyrý kózderi týraly ne aıtar edińiz?
– Búgingi tańda «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ-qa memleket tarapynan bólingen qarjy bar. Sol qarjy kóleminde «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy sheńberindegi úıler salynýda. Bul turǵyn úıdegi páterler óz kezeginde jalǵa beriledi. Páterge tólenetin jaldaý quny 50 myń bolsa, onyń barlyǵy sol páterdi bolashaqta jekemenshikke satyp alýda eskeriletin bolady. Taǵy bir aıta ketetin másele, páterdi jalǵa berýden túsetin qarjy kólemi boıynsha qundy qaǵazdar shyǵaryp, bolashaqta zeınetaqy qorlarymen jumys isteý máselesi de qarastyrylýda. Ol úshin qoldanystaǵy zańdarǵa ózgerister engizilýi kerek. «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ osy baǵytta jumys atqarýda.
– «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasyn qarjylandyrý máselesi qalaı retteledi?
– Negizinen bul baǵdarlamany qarjylandyratyn joǵaryda aıtqan eki kompanııa. Odan basqa bul baǵdarlamaǵa jergilikti ákimdikter, «Samuryq-Qazyna» AQ-tyń jyljymaıtyn múlik qory da qarjy quıady. Máseleni naqtylaı túsetin bolsaq, «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy sheńberinde «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ 4,5 mıllıon sharshy metr, «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ 3,1 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy kólemin qarjylandyrady degen jospar bar.
Taǵy bir eske salatyn másele, holdıng aldaǵy ýaqytta Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń halyqpen jumys isteý dárejesin arttyrý máselelerin belgiledi. Máselen, «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ bólingen aqshaǵa tek turǵyn úı satyp alyp qana qoımaı, salymshylardyń aqshasyn tartyp, olardy tıimdi paıdalanyp, ıaǵnı memleket salǵan 1 teńgege salymshynyń 1 teńgesin qosyp, baǵdarlamany qarjylandyrýdyń tıimdiligin arttyrýy qajet. Al «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ qaıta qurylymdaý barysynda qoıylǵan mindetter boıynsha memleketten salynǵan árbir 1 teńge qarjyǵa ekonomıkadan 4,4 teńge qarjy tartýy tıis. Iаǵnı zeınetaqy qorynyń, Islam, Qytaı, Eýropa damý ınstıtýttarynyń qarjysyn tartýǵa barynsha kúsh salýlary qajet.
«Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy boıynsha páterlerdi jalǵa berý 2014 jyldan bastap keń kólemde jumys isteıtin bolady. Qazir memleket tarapynan bólingen 14 mıllıard teńgege bolashaqta páterlerdi jalǵa beretin turǵyn úı keshenderi salynýda. Turǵyn úı keshenderiniń qurylysy bitkennen keıin «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» AQ páterlerdi halyqqa jalǵa bere bastaıdy.
– Jalǵa berý tártibi týraly da qysqasha aıtyp ótseńiz?
– Baǵdarlama boıynsha páterlerdi halyqqa jalǵa berý uzaq merzimge arnalady. Jalǵa páter alǵan azamattarǵa 10 jylǵa deıin páterlerdi satyp alýǵa quqyq berilmeıdi. Sebebi, baǵdarlama áleýmettik máselelerdi sheshýge arnalǵandyqtan bul salada alypsatarlyqqa jol berýge bolmaıdy.
– Turǵyndardy turǵyn úımen qamtamasyz etý kólemin arttyrý maqsatynda aldaǵy ýaqytta úleskerler qarjysymen turǵyn úı keshenderi salyna ma?
– Úleskerler degenimiz de ınvestorlar. Sondyqtan olardyń qarjysyn da tıimdi paıdalaný qajet. Elimizde osydan buryn bolǵan úleskerlerdiń qatysýymen turǵyn úı qurylysyn salý tájirıbesinde kóptegen keleńsizdikterge jol berilip, bul másele alaıaqtardyń paıdasyna sheshilip ketti. Bolashaqta úleskerler qarjysymen salynatyn qurylys nysandary qatań baqylaýǵa alynyp, úleskerler quqy jan-jaqty qorǵalýy kerek. Bizdiń holdıngtiń aldyna Elbasynyń qoıǵan talabynyń biri, osy úleskerler qarjysyn saqtandyrý mehanızmin barynsha jetildirý máselesi edi. Qazir biz osy tapsyrma boıynsha jan-jaqty jumystar júrgizýdemiz. Aldaǵy ýaqytta «Báıterek» UBH AQ quzyrynda osyndaı saqtandyrý kompanııasyn ashý máselesin de oılastyrýdamyz. Basqasha aıtsaq, úleskerlerdiń qarjylary saqtandyrylady. Keıin qurylys kompanııasy óz mindetterin oryndaı almaı qalatyn jaǵdaı bolsa, úleskerler qarjysyn saqtandyrý kompanııasy óteıtin bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
