Ernar Áýezovtiń jolyn jalǵaıtyn qazaq jastary qaıda?
Alysqa barmaı-aq ózim turyp jatqan Shyǵys Qazaqstandy alaıyq. Bilýimshe, bizdiń oblysta qustarmen shuǵyldanyp, indete zerttep, sanaq júrgizip, olardyń taǵdyr-talaıyna alańdap júrgen birde-bir qazaq ornıtologi joq. Al ózge ult ókilderiniń, onyń ishinde orystardyń qustarǵa sonshalyqty qushtar, qanattylarǵa ózgeshe qamqorlyqpen, erekshe meıirimmen qaraıtynyna qaradaı qyzyǵasyń. Qashan kórseń, qys demeı, jaz demeı, jaýyn-shashyn, boran demeı, taý-tasty, quz-qııany erinbeı-jalyqpaı aralap, ań-qusty tizimge alyp, sýretke túsirip, sońynan kitap-albomdar shyǵaryp júretinine kádimgideı súısinesiń. Bul rette B.Sherbakov, S.Starıkov, Iý.Kotýhov sekildi oblystaǵy ornıtologter esimin qurmetpen atap ótýge tıispiz. Biz ańǵarǵan taǵy bir dúnıe, qazaq fotograftarynyń kópshiligi taza aýaǵa shyǵyp, tabıǵatty sýretke túsirýge qumbyl bolǵanymen, taý kezip, tas basyp, ań-qusty fotoǵa tartýǵa kelgende kejegesi keıin tartatyn sekildi. Bir qaraǵanda, bir qaraǵanda emes-aý, shynynda, arnaıy ýaqyt bólip, bárin tastap, taý-tasty sharlap, ań-qusty sýretke túsirý ǵajabynan góri azaby kóp jumys ekeni de ras.
Qazaq fotograftary osy azapqa (durysynda, ǵajap qoı) shydamaıtyn sekildi, «Áı, qoıshy sony» dep jandaryn qınaǵysy kelmeıtin sııaqty. Jýyqta óńirimizge esimi belgili jazýshy, byltyr 80 jasqa tolǵan óskemendik ornıtolog Borıs Sherbakovqa habarlastym. Oblystaǵy ań-qustyń jaıyn surastyryp, sóz arasynda ózimdi kópten tolǵandyryp júrgen «Qazaq nege qustarǵa qyzyqpaıdy? Oblysta nege qazaq ornıtologteri joq?» degen saýalymdy qoıdym. «Qazaqtar tabıǵatqa, onyń ishinde ań-qustardy zertteýge kóp qyzyqpaıdy. Keıde dıssertasııa úshin jazady. Sońǵy jyldary Ǵylym akademııasynda Nurdáýletov degen jigit tuıaqtylardy zertteýmen shuǵyldanyp júr», dep qysqa qaıyrdy qart ornıtolog.
Búginde Nur-Sultan qalasynda turatyn, buryndary О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde Jaratylystaný jáne ekologııa fakýltetin basqarǵan, keıin prorektor qyzmetin atqarǵan botanık- ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Anar Myrzaǵalıeva qazaqtardyń ornıtologııaǵa qyzyqpaýynyń bir sebebin aldymyzǵa tartty. «Shyǵysta ornıtologııamen shuǵyldanatyn qazaqtardyń joqtyń qasy ekeni ras. Máselen, ózim eńbek etken Amanjolov atyndaǵy ýnıversıtette ornıtologııa bıologııa fakýltetinde zoologııa kýrsynyń ishinde oqytylady. Konstantın Prokopov degen kisi sabaq beredi. Shákirtterdi de sol kisi tańdaıdy. Ǵylymdy kóterý úshin ár ǵalymnyń óziniń ǵylymı mektebi bolýy kerek. О́zim Qýanyshbek Sybanbekov degen kisiniń mektebinen óttim. Ol kisi biraz shákirt tárbıeledi. Ýnıversıtette Jaratylystaný jáne ekologııa fakýltetin basqarǵan ýaqytta bıologııa kafedrasy arqyly «Qazaq balyq sharýashylyǵy» ınstıtýtynyń tapsyrysymen qazaq balalaryn balyq sharýashylyǵyna daıarladyq. Ýnıversıtette ózimniń de ǵylymı mektebim boldy, shákirtterimniń aldy doktorantýrada oqyp jatyr. Qazir joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdaryna óz ǵylymı mektepterin damytýǵa qoldaý qajet, olarǵa qamqorlyq jasaý kerek. Qamqorlyq bolmaǵan jaǵdaıda ǵylymı mektep joıylady, sabaqtastyq úziledi. Qazaq jastarynyń ornıtologııa salasyna barmaýynyń bir sebebin osydan izdegenińiz jón shyǵar», deıdi botanık-ǵalym.
Árıne, qazaq ornıtologııasy sóz bolǵanda zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń qusshy uly Ernardy tebirene eske alamyz. Ernardy eske alǵanda onyń 1968 jyly Alakól araldarynan relıkti shaǵala dep atalatyn, álemniń úsh-aq jerin meken etetin ǵajaıyp qusty taýyp, taýyp qana qoımaı, 1972 jyly oǵan tuqym mártebesin berip, keıin «Alakól» tabıǵı qoryǵynyń ashylýyna sebepker bolǵan jankeshti eńbegi oıǵa oralady. О́kinishke qaraı búginde Ernardyń esimin de, qansha jyl ǵumyryn arnaǵan esil eńbegin de el umytyp barady. Ernardyń jolyn jalǵap júrgen qazaq jastary da ilýde bireý. Byltyr bir áriptesimiz: «Jalpy, Alakóldiń araldaryna nemese kórnekti bir jerine Ernar men shaǵalasynyń aty berilip, poetıkalyq músin ornatylsa, ózimizge de, ózgelerge de (týrısterge) mańyzdy málimet bolar edi. Alakóldi týrızm ortalyǵyna aınaldyrý úshin ter tógip júrgen Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov pen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov osy usynysty jerge tastamaı, júzege asyrsa ıgi edi», dep oryndy usynys jasaǵan bolatyn. О́tken jyly Alakóldiń Shyǵys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bóliginde týrısterge arnalǵan mýzeı ashylǵan edi. Keleshekte osy mýzeıdiń bir bólmesi Ernar Áýezovke, onyń tapqan shaǵalasyna arnalsa, ǵıbratty is bolary anyq.
Qart ornıtologtiń armany
Qazaqtyń ǵajaıyp aqyndarynyń biri Jumataı Jaqypbaevtyń:
Jetpespin sonaý armanǵa,
Jetkenmen mende qudiret.
Aqynnyń tilin alǵan ba?
Aqymaq ǵalam bir ret, – dep keletin óleń shýmaqtary bar edi. Aqyn aıtpaqshy, aqymaq ǵalam aqynnyń ǵana emes, Borıs Sherbakov sekildi shynaıy tabıǵat janashyrlary, ǵalym-ornıtologterdiń de tilin bir ret bolsyn alsa ǵoı, arman-tilegin oryndasa ǵoı dep oılaısyń keıde. Arman degennen shyǵady, qart ornıtolog bir jyldary О́skemenniń dál irgesindegi Sheshek asýynan 110 gektar jer alyp, oqýshylarǵa arnalǵan ekologııalyq qoryq ashpaqshy bolypty. Sol mańaıdyń faýna men florasyn muqııat zerttep, ekologııalyq soqpaqtar ázirlep, tipti sýyrlarǵa deıin ákep jiberipti. Ne degen jankeshtilik deseńizshi. Ornıtologtiń jary Larısa Sherbakova S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń stýdentterimen birge osy aýmaqta ósimdiktiń 150 túri bar ekenin anyqtapty. Sol mańdaǵy ańdar men qustar da tizimge alynypty. «Qala shetindegi qoryq Qazaqstandy bylaı qoıǵanda, TMD elderinde joq edi. Ǵajap ıdeıa edi bul. Stýdentter men oqytýshylarǵa, jalpy qala turǵyndaryna taptyrmas jer bolatyn edi», dep ókinedi ádemi ıdeıasynyń júzege aspaı qalǵanyna qapalanǵan keıipkerimiz.
Aıta bersek, 80 jastan asqan ornıtologtiń armany kóp. Bálkim, kóp armanynyń bári júzege aspasa da, biri júzege asar. О́skemende, qalanyń qaq ortasynda Jastar parki (qazirgi Qaısenov saıabaǵy) dep atalatyn tamasha jer bar. Munda aǵashtyń túr-túri ósedi. «Bizdiń qaladaǵy saıabaqtar bir qarasań ádemi, bir qarasań, jutań. Jutań bolatyny, qustar joq. Jastar parkine Eýropa elderindegideı tıin jiberse ǵoı, shirkin! Sonymen qatar saıabaqta bulbul sekildi ánshi qustardyń jumyrtqa basýyna jaǵdaı jasalsa jaqsy bolar edi. О́ıtkeni mundaı qustardyń qala aýmaǵynan boı kórsetpegenine 10-15 jyl boldy. Oraltý kerek olardy. Ol úshin saıabaq ishinde tyǵyz, qalyń toǵaılar bolýy qajet. Qalada qarlyǵash ta azaıyp ketti. 1968 jyldan beri Ertis alabynan saryshymshyq pen sýyq- torǵaıdy kórgen emespin. О́skemendegi sol jaǵalaýdaǵy sý jaǵasynan, ásirese kúz mezgilinde taýqudiret, sháýkildek, bódene sekildi qustardy kórý ádepki kórinis edi. 1970 jyldan beri bul aıaýly qustar kózden bulbul ushty. Balyqshy qus ta múlde joǵaldy. Qarapaıym qaratorǵaıdy kórmegeli de qaı zaman?! Qaısybirin aıtaıyn», deıdi ań-qusty janyndaı jaqsy kóretin aqsaqal.
Ǵalymdar Qazaqstanda uıa baspaıdy dep júrgen 25 qustyń uıa basatynyn dáleldep, «Marqakól» qoryǵyn qurýǵa atsalysqan, Rıdder qalasy mańyndaǵy «Batys-Altaı» qoryǵyn ashý bastamasyn kótergen ornıtolog óńirdegi sırek kezdesetin ań-qustar men ósimdik túrlerin saqtaý úshin Shyǵys Qazaqstan aýmaǵynda áli de birneshe keshendi jáne zoologııalyq qoryqshalar ashý qajet dep sanaıdy. Borıs Sherbakovtyń paıymynsha, Ertis ózeni boıynda (О́skemennen Shúlbi sý qoımasyna deıingi aýmaq) keshendi maýsymdyq qoryqsha, Batys Altaıda (Dóńgelek tóbe (Krýglaıa sopka) men taýly Úlbi aýdany aýmaǵy jáne Ivanov jotasyndaǵy Gromatýha shatqaly men Aıý soqpaǵy aralyǵynda) eki keshendi qoryqsha, Ońtústik Altaıda (Naryn men Buqtyrma ózenderiniń quıylar tusy) zoologııalyq qoryqsha, Zaısan qazanshuńqyrynda (Qara Búırek, Shekelmes shoqylary, Qıyn Kerish, Ashýtas tabıǵı eskertkishteri aýmaǵy) keshendi qoryqsha, Mańyraq jotasynda (Tarbaǵataı zoologııalyq qoryqshasy aýmaǵyna jaqyn Tolaǵaı tóbesin) qorǵalatyn aýmaq, Saýyr jotasynda (Obaly ózeni jazyǵy, onyń tómengi aǵysy, Kendirlik ózeni, onyń Qalqa ózenine quıar tómengi aǵysy, Saıqan jotasynyń betkeıleri aýmaǵy) keshendi qoryqsha, Alakól oıpatynda (Qarakól ózeniniń bastalar tusy men Sasyqkóldi Myń kól mekenimen qosa alǵandaǵy aýmaq) zoologııalyq qoryqsha, Abaı aýdanynda (Arqat taýy men dala ózenderi) keshendi qoryqsha jáne Qalba silemderinde (Sibe massıvi jáne Aıyrtaý tóbesi Sartymbet kólimen birge) keshendi qoryqsha men zoologııalyq qoryqsha qurý kerek. О́ıtkeni bul aýmaqtarda jyldan-jylǵa quryp, joıylyp bara jatqan, Qyzyl kitapqa engen, asa sırek kezdesetin, onyń ishinde tek bizdiń oblysty ǵana mekendeıtin, ıaǵnı endemıkalyq ósimdikter, ańdar men qustar bar.
Túıin
Álemdi jaılaǵan aty jaman indet týraly qazir ártúrli pikir aıtylyp jatyr ǵoı. Sol kóp pikirdiń arasynan «Bul – Alla taǵalanyń adamdarǵa jibergen synaǵy. Indet dúnıe júzine tarap, adamdar úıden shyqpaǵannan keıin tabıǵı balans qalpyna kele bastady, tabıǵat tynyǵyp, tazaryp, jańaryp, jandanyp jatyr» degen sózdi oqyǵanda kádimgideı oıǵa qalǵanymyz ras. Ras, qazir tabıǵat jaryqtyq tynyǵyp, ań-qustary alańsyz asyr salyp júr. Bálkim, osy jaǵdaı adamdardyń tabıǵatqa degen kózqarasyn túbegeıli ózgerter, janashyrlyq sezimin arttyra túser dep úmit etemiz.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
