METAN GAZY QAShAN KÁDEGE JARATYLADY?

Sóz basyn bulaısha bastaýymyzdyń sebebi bar. Búginde álemde 20 eldiń osy shıkizat túrin elektr jáne jylý qýatyn óndirý úshin balama kózge aı­naldyryp, ony oıdaǵydaı paıdalanyp otyrǵan­dy­ǵy málim. Aldynyń soǵan kiriskenine otyz jyl­dan asyp qaldy. Máselen, AQSh-ta kómir qa­bat­tarynan metan gazyn  jınaqtaý qazir jylyna 50 mlrd. tekshe metrden kem soqpaıdy. Sonyń arqasynda ádette energetıkalyq, turmystyq muqtajdyqqa barynsha jumsalatyn kómir, tabıǵı gaz, munaı ónimderin únemdi qoldaný, anyǵyraq aıtqanda,  ornyn almastyryp utý jolǵa qoıyl­ǵan. Alynýy jaǵynan ózindik quny arzan ári ekologııalyq taza bul otynǵa degen ynta keıingi kezde kórshi Reseıde de erekshe aýǵan­dy­ǵy ańǵary­lady. Kýzbass shahtalarynda qor­da­lanǵan metandy kádege jaratý maqsatynda  iri joba daıyndalyp, sol úshin arnaıy  “Kýzbassgazprom” AAQ qurylǵan. Osynaý másele tóńireginde áńgime jalǵasty­rylǵanda, ádette áýeli Qaraǵandydaǵy meılinshe keń múmkindik oıǵa oralmaı qoımaıdy. Áli de tolyq aıaqtalmaǵan zertteýler derekterine júgin­sek aımaqtaǵy metan gazy qory shamamen 1,1 trln. tekshe metrdi quraıdy eken. Demek ulan-ǵaıyr baılyq enshide degen sóz. Al ol ıgerilmeı qala bere me, qolda bardy uqsata bilmeý oralymsyzdyq emes pe? Ár túrli jıyndarda Nıkolaı Aleksandrovıch Drıdj syndy kómir óndirisiniń kórnekti bilgirleri, munymen birge qaraǵandylyq senatorlar Iýrıı Kýbaıchýk pen Serik Aqylbaı kóterip júrgendeı, isti myqtap qolǵa alatyn ýaqyt jetken. Olardyń  pikirinshe, kúrdeli bolsa da ıgiligi mol bul mindetti sheshý barlyq shıkizattyq resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa jáne taǵy bir mańyzdysy, shahtalarda eńbek qaýipsizdigin jaqsartýǵa eleýli yqpal etpek. Osy oraıda aıta keterlik jáıt, “Arselor Mıttal Temirtaý” kompanııasyna qarasty “Shah­tınsk”, “Tentek”, Lenın atyndaǵy shahta­­lar­­daǵy sońǵy tórt jyldaǵy apattardyń oryn alýyna metan gazynyń tosynnan jarylystary sebep bolǵan edi. Eger de oryndy paıdalana bastasa mundaı qaýiptiń beti aýlaqtaıdy. Sonymen qatar, elimizdiń keıbir óńirlerinde elektr, jylý qýatynyń tapshylyǵy qatty sezilip otyrǵan sátte buıyrtqan otynnyń ıgiligi ushan-teńiz derlik. Hımııa óndirisi salasynda da qoldanýǵa, qala berdi kólik quraldaryna janar-jaǵarmaıǵa aınaldyrýǵa bolady.  Qalaı degende de, el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı serpin bereri kúmánsiz. Ras, másele oblys nazarynda.       “Parasat” ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq holdıngimen birlesken jobalardyń biri soǵan arnalǵan. Tek qashan iske asyrylmaqtyǵy belgisiz. Ázirge naqty belgilengen merzim joq. Árıne, buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan istiń oı-shuńqyry kóp. Degenmen, qol batyrlyǵy osyndaıda tanylsa kerek qoı. Al eń bastysy, Úkimet tarapynan qoldaý kútiledi. Aıtalyq, ony óndirýge yntaly kásiporyndarǵa, bıznestik toptarǵa jeńildik­ter jasalýy, qoltyqtan demelýi qajettigi seziledi. Kezinde AQSh úkimetiniń ózi metan kózin barlaý men kádege jaratýǵa ınvestısııa salǵan fırmalarǵa salyqtyq edáýir jeńil­dikke jol ashqan sııaqtyly aqyry asa paıda­ǵa ulasar sharalar túri qoldanylsa nesi artyq? Sonymen, alda aýyr da aýqymdy mindet tur. Biraq, búgingi keńeıgen múmkindikke úıles mindet. Endeshe qolǵa alar kez de kelgendeı-aq. Aıqyn  NESIPBAI, Qaraǵandy.