Shıkizat qory jetkiliksiz
Máselen, shıkizat qorynyń jetkilikti deńgeıde tolyqtyrylmaýy kezek kúttirmeıtin mańyzdy máselelerdiń qatarynda. Resmı statıstıka elimizdegi jer qoınaýynyń 25%-na ǵana geologııalyq jumystar jasalǵanyn kórsetti. Demek, mıneraldy resýrstardyń 75%-y áli de tolyq zertteýdi talap etedi. Sala mamandary bul olqylyqty ǵylymı-zertteý jumystaryna basymdyq berý arqyly retteýge bolatynyn aıtady.
Osydan 5-10 jyl buryn adamı kapıtal uǵymy keń taralmaı turǵan shaqta «Qazaqstanda Mendeleev kestesindegi barlyq elementter kezdesedi» degendeı, qoǵamda taptaýryn kózqaras qalyptasyp, osyǵan uqsas pikir kez kelgen jerde jıi aıtylatyn. Biraq ta bul sózderdiń jeldeı esýine sebepker bolǵan dıletanttar 30 jyl ishinde otandyq geologııa salasy keńestik júıeden aryla almaı kele jatqanyn, sondaı-aq Afrıka qurlyǵyndaǵy keıbir memleketter osy baǵytta elimizden kósh ilgeri ekenin bilmese kerek. Budan soń ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń kenjelep qalýy salanyń shatqaıaqtaýyna taǵy bir sebep, deıdi sarapshylar. Otandyq geologııaǵa tónip turǵan syn-qaterdi taıaýda ótken salalyq vedomstvonyń jyldyq esebinde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev te rastady.
– Negizgi sebepterdiń biri – shıkizat qorynyń jetkilikti deńgeıde tolyqtyrylmaı kele jatqandyǵynda, – dedi vedomstvo basshysy.
Atap aıtqanda, munaı qorynyń ornyn toltyrý koeffısıenti 1,5-ke teń.
«О́sim jaman emes, biraq bul kórsetkishke Qashaǵan ken orny áser etkenin aıta ketý kerek. Qashaǵansyz, atalǵan koeffısıent – 0,9, altyn boıynsha – 0,29, mys – 0,08 jáne polımetaldar boıynsha 0,21 bolar edi», dep naqtylady M.Myrzaǵalıev.
Qala quraýshy ken oryndary ashylady
Jaýapty mınıstrliktiń aqparatyna súıensek, sońǵy on jylda iri polımetall ken oryndary, onyń ishinde Zyrıan, Nıkolaevsk, Beloýsovka jáne taǵy basqa shıkizat oshaqtary ıgerildi. 2025-2040 jyldar kezeńinde aımaq ekonomıkalaryna aıtarlyqtaı áser beretin qala quraýshy qosymsha ken oryndaryn (Orlov, Maleevsk, Tıshınsk, Rıdder-Sokolnyı) ashý josparlanyp otyr.
Sol sekildi paıdaly qazba oryndaryn ashýǵa arnalǵan aýqymdy jobalardy iske asyrý qarastyrylmaq. Jańa qorǵasyn-myrysh ken oryndary respýblıkanyń ortalyǵy men ońtústik óńirlerinde, kendi Altaımen qatar Reseı jáne Qytaımen shekaralas aýdandarynda ashylýy múmkin. M.Myrzaǵalıev volfram, molıbden, alıýmınıı, qalaıy, sondaı-aq basqa da sırek kezdesetin paıdaly qazbalardyń oshaqtaryn ıgerý kózdelgenin jetkizdi.
Kómirsýtekti shıkizat qoryn ıgerý boıynsha da aýqymdy jumystardy atqarý mindeti qoıylyp otyr.
«Búginde ıgerilgen munaı men gazdyń edáýir bóligi 5 basseınde óndiriledi. Onyń 80%-y Kaspıı teńiziniń aımaǵyndaǵy paıdaly qazba oryndaryna tıesili. Osy kúnge deıin basty munaı-gaz provınsııasyna otandyq jáne sheteldik kompanııalar tarapynan, sondaı-aq «QazMunaıGaz» UK» AQ tarapynan qyzyǵýshylyq basym. Osyǵan baılanysty negizgi basseınniń kómirsýtekti qorlaryn ulǵaıtý maqsatynda barlyq geologııalyq barlaý jumystary tereń qoınaýlardy zertteýge baǵyttalmaq. Bul jumys basqa da ıgerilgen basseınderde jalǵasady», dedi jaýapty organ basshysy.
Elimizdiń bas geology Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan geologııalyq barlaýǵa qatysty memlekettik baǵdarlama ázirlenip jatqanyn, sol boıynsha munaı men gazdyń áleýetin aıqyndaıtyn kóp zerttelmegen shógindi basseındi jerlerdi anyqtap, taý-ken aýmaqtaryndaǵy tereń oryndarda barlaý júrgizý qarastyrylatynyn jetkizdi. Nátıjesinde, 2025 jylǵa qaraı zerttelgen jerlerdiń kólemi qazirgi 25%-dan 37%-ǵa deıin artady.
Atalǵan mindetterden bólek, memlekettik baǵdarlamany iske asyrý arqyly 60 myń adam jumyspen qamtylyp, óńirlerdiń áleýmettik máselelerin sheshý kózdelgen deıdi mınıstrlik ókilderi. Qazir tıisti baǵdarlama Úkimette qarastyrylyp jatyr.
Ulttyq derekter banki úmitti aqtaı ma?
Saladaǵy taǵy bir ózekti problema ortalyqtandyrylǵan geologııalyq málimetterdiń joqtyǵynda jatsa kerek. Iаǵnı aqparattyq tehnologııa dáýirinde sıfrly kartasyz óndiristi damytý týraly áńgimeni qozǵaýdyń ózi artyq deıdi geologtar. Mamandardyń pikirine qulaq asqan jaýapty vedomstvo mıneraldy resýrstardyń Ulttyq derekter banki daıyndalyp jatqanyn aıtty. M.Myrzaǵalıevtiń aıtýynsha, bul jumys keler jyly aıaqtalyp, elektrondy bazadaǵy geologııalyq aqparat kez kelgen ınvestorǵa ashyq bolady.
Shıkizat qorynyń tolyqtyrylýynyń tómendigi jáne jumys istep turǵan ken oryndarynyń taýsylýy geologııalyq barlaýdy jandandyrýdyń ýaqyty kelgenin baıqatady. Osyndaı paıymǵa kelgen О́ndiristik geologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy, Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndarynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵy jáne basqa da múddeli taraptarmen birlesip, otandyq geologııany qoldaýǵa baǵyttalǵan usynystaryn bildirdi.
TMKQ (Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵy) jer qoınaýyn paıdalaný jáne ónerkásiptik qaýipsizdik departamentiniń dırektory Gúlnaz Bısenovanyń aıtýynsha, qujatta ekonomıkalyq yntalandyrý sharalary, sondaı-aq geologııalyq barlaýdy qoldaýdyń keshendi tetikteri ázirlengen. Mysaly, ekonomıkalyq yntalandyrý amaly retinde geologııalyq barlaý jumystaryna jumsalatyn shyǵystardy ǴZTKJ-ǵa (ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa) jatqyzýǵa, sol sekildi geologııalyq barlaýdy QQS-dan bosatý múmkindigi qarastyrylady. Nege deseńiz, jer qoınaýyn geologııalyq zertteý jumystary 70-80%-ǵa ǵylymı mindetterdi oryndaıdy.
«Geologııalyq barlaýdy jer qoınaýyn paıdalanýmen shatastyrýǵa bolmaıdy. Bul – jer qoınaýyn zertteý. Ol ǵylymı-óndiristik eseppen birge paıdaly qazbalardyń resýrstary men qorlaryn taýyp, baǵalaý syndy joǵary táýekeldermen erekshelenedi. Osy jumystardy qarjylandyrý memlekettik bıýdjet esebinen jáne sońǵy kezekte – jeke ınvestorlardyń qarajatyna júzege asyrylady», deıdi qaýymdastyq ókilderi.
Budan basqa jyldaǵy baǵany ındeksteý arqyly memlekettik geologııalyq jer qoınaýyn zertteý nysandary boıynsha ýaqyt talaptary men baǵalardy qaıta qaraý, jabdyqtardy jańartýǵa jeńildik qarastyrý, atap aıtqanda jyldyq 3%-dyq lızıngpen berý usynyldy.
Keshendi qoldaý sharalary jerasty sýlaryn barlaý jónindegi jumystardy Geologııa komıtetiniń quzyryna berýdi de qamtıdy. О́ıtkeni qazir bul máselemen oblystyq ákimdikter aınalysady. Al óńirlik atqarýshy bılik ókilderinde mamandardan bólek, qajetti materıal joqtyń qasy.
Taǵy bir usynys kóktemgi dala jumystarynda sharýalardy arzan jaǵarmaımen qamtyǵandaı, geologtardy da arzan dızel otynymen qamtý qajettiligi aıtyldy.
Qosymsha qun salyǵynan bosatýdy suraıdy
Múddeli tarap Jer kodeksi salasyndaǵy zańnamany jetildirý kerektigin, atap aıtqanda, jer qoınaýyn paıdalanýshylar men jer ıelenýshiler arasynda jeke servıtýt úshin tólem somasyn esepteý jáne shyǵyndardy óteý tetigin anyqtaý týraly, sondaı-aq jer qoınaýyn ıgerý úshin qajetti ýchaskeni erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtan shyǵaryp, Saryshaǵan polıgonyn paıdalaný boıynsha tetikti ázirleý usynystary da jetkizildi. Sebebi jer qoınaýyn paıdalanýshylar men jer ıelenýshileri arasynda keıbir jaǵdaıda janjal týyndap, geologııalyq jumystardy júrgizýden bas tartýǵa týra keledi. Buǵan barlaýǵa arnalǵan jer telimderi men egis alqaptarynyń bir orynda ornalasýy sebep. Sondyqtan jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn bermes buryn jer qatynastary, polıgondar men qoryqtardyń shekarasyna qatysty máselelerdi de eskerý qajet dep esepteıdi sala ókilderi.
«Geologııalyq barlaý jumystaryna tek nazar aýdarý azdyq etedi. Salany damytý úshin qarajat kerek ekeni daýsyz. Bıýdjetten qarajat qarastyrý qıynǵa soǵady. Sol sebepti birinshiden, QQS-dan bosatýǵa kúsh salý qajet. Onsyz geologııalyq barlaý damymaıdy. Basqa elderde bul salaǵa QQS qoldanylmaıdy. Ekinshiden, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń geologııalyq barlaýǵa tikeleı qatysy bar. Nege desek, bul ǵylymı-óndiristik qyzmet», dedi TMKQ atqarýshy dırektory Nıkolaı Radostoves.
Buǵan qosa qujatta KTPQ (keń taralǵan paıdaly qazbalar) úshin eseptik rásimderdi ońtaılandyrý jáne olardy PQО́S-ten (Paıdaly qazbalardy óndirý salyǵynan) bosatýǵa baılanysty sharalar qamtylǵan. Keń taralǵan paıdaly qazbalardyń ken oryndary neǵurlym kóp ıgerilse, sáıkesinshe ekonomıkanyń ózin ózi qamtamasyz etý deńgeıi arta túsedi deıdi taý-ken sektorynyń mamandary.
