Qoǵamymyzdaǵy túrli ózekti máselelerdiń ishindegi kóshi-qon salasyna qatysty túıtkilderge ulttyq qaýipsizdik turǵysynan baıyppen qaraý qajettigin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Alaıda atalǵan saladaǵy keleńsizdikterge kóz juma qarap, beıqamdyq tanytyp júrgendeımiz. Bul memleketimizdiń qaýipsizdigine, elimizdiń búgini men erteńine sonshalyqty alańdaı qoımaıtynymyzdy kórsete me, álde sharasyzdyǵymyzdy, álsizdigimizdi, istiń kózin taba almaı daǵdarǵanymyzdy meńzeı me?..
Qazirgi tańda elimizdiń kóshi-qon salasyndaǵy kóńilsiz kórsetkishter kópten beri jıi talqylanyp, azamattyq qoǵamnyń ózekti taqyrybyna aınaldy. Qolǵa túsken derekterdi sóıletsek, 2015-2019 jyldar aralyǵynda elimizden shamamen 200 myńnan astam adam shetelderge turaqty turý maqsatynda qonys aýdarǵan kórinedi. Bul sıfrdy osy jyldarǵa bólip qarastyrsaq, elden ketýshilerdiń sany jyl saıyn ósip otyrǵanyna kýá bolamyz. Olardyń basym bóligi ózge etnos ókilderi bolsa, tarıhı otanyn nemese basqa memleketke buryn ketken aǵaıyn-týysyn saǵalap, jónin tapqan shyǵar dep qoıar edik. Biraq másele «esiń barda elińdi tap» deıtin qazaqtyń «esiń barda jónińdi tap nemese esiń barda elden ket» dep, shekara asyp jatqandarynyń kóbeıip otyrǵanynda bolyp tur ǵoı. Sonymen qatar elden irgesin ajyratyp, aýlaqqa ketken bul azamattardyń 70 paıyzy eńbekke jaramdy ári ózimizde zárý mamandyq ıeleri ekeni taǵy bar. Qarap otyryp janyń kúıedi, ishiń ashıdy. Elińniń demografııasyna, adamı kapıtalynyń damýyna osylaısha soqqy jasalǵanyna qynjylasyń. Desek te, olardyń da seni ózderiniń isine túsinistikpen qaraýyńa májbúr etetin ýáji kóp. Sodan kelip, shekara asqandardyń ýájine atqarýshy bılik jaýap berse degen tilek qylań beredi.
Osydan birer aı buryn senator Baqytjan Jumaǵulov Úkimet basshysyna atalǵan másele jóninde depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Ol óz saýalynda «Qazaqstanda búgingi kóshi-qon konsepsııasynyń basym baǵyttary qandaı, etnostyq qazaqtardy tarıhı otanyna qaıtarý máselesi boıynsha aldaǵy ýaqytta qandaı jańa, júıeli sharalardy ázirleý qarastyrylýda, Qazaqstan azamattyǵynan shyqqan, ulty qazaq azamattardyń sanynyń ósý sebebi nede?» degen mazmundaǵy suraqtardy alǵa tartqan edi. Kóptiń kókeıin tesken bul suraqtarǵa Úkimet tarapynan ornyqty jaýap berilýimen qatar osy baǵytta naqty jumystar qolǵa alynady dep úmittenemiz.
Árıne bizge de kóship kelýshiler az emes. Biz joǵaryda sóz etken 2015-2019 jyldar aralyǵynda elimizge 112 myńnan astam adam qonys aýdarypty. Bul, az da bolsa kóńilge medet. Biraq kelýshilerden ketýshilerdiń sany 90-100 myń adamǵa kóp bolýy jaqsy emes. Muny tabıǵı kóshi-qon úderisi dep sanaı almaımyz. О́ıtkeni keń-baıtaq jerinde 19 mıllıonǵa tarta turǵyny bar elge kelýshilerden ketýshilerdiń anaǵurlym artyq bolýyn kádimgi tabıǵı kóshi-qon úderisine teńeý qıyn. Bul arada memlekettik organdardyń tirkeýinen tys, túrli jolmen ózge elderde uzaq ýaqyt jumys isteýge ketkender men olardyń ishinde amalyn taýyp sonda turaqty qalýǵa sheshim qabyldaǵandardyń da bir qaýym ekenin ishimiz sezedi. Eger olar týraly naqty statıstıka usynylsa, ketýshiler sany bizdiń aıtyp otyrǵanymyzdan áldeqaıda kóp bolýy ábden múmkin. Buǵan qosymsha, jastarymyzdyń shetelderge oqýǵa aǵylýy, olardyń bir bóligi barǵan jerinde qalyp qoıýdy jón sanaıtyny da ońaı túıtkil bolmaı tur...
О́kinishke qaraı qoǵamdy alańdatqan osy kóshi-qon isindegi olqylyqtardy ortaıtyp, soǵan qatysty qandaıda bir aýqymdy jumysty qolǵa alý, tıimdi jumys júrgizý eshkimniń oıyna kirip-shyqpaıtyn sekildi. Bárin bilip, kórip otyrǵan jaýapty organdar «Jaýyrdy jaba toqyp» kúnimdi ótkizsem, menen keıin «kúl bolmasa, búl bolsyn» degen búkir pıǵylǵa shyrmalyp qalǵandaı. Bálkim, olar qalyptasqan jaǵdaıdyń sheshimin tabýǵa qaýqarsyz shyǵar... Áıtpese, burynnan qoǵam tarapynan kóterilip kele jatqan daqpyrtty máselege baılanysty Úkimet jaqtan qandaı da bir aýqymdy qadam, qam-qareket jasalar edi ǵoı. Tipti osyǵan baılanysty memlekettik deńgeıde resmı derekter jarııalanyp, máseleniń aq-qarasyn ashyq kórsetip, jaǵdaı shyn máninde qıyn bolsa, ony moıyndap, al qoǵam sóz etip otyrǵan jaǵymsyz kórsetkishter shyndyqqa janaspaıtyn bolsa, onysyn aıtyp arnaıy úndeýler, málimdemeler jarııalansa da artyqtyq etpes edi. Aqyn Saǵı Jıenbaevsha aıtqanda, «Jaıly jer izdep ketti dep, Jazǵyra kórme qarttarym» degendi Úkimetke qarata aıtýǵa týra keledi...
