TRANSFORMATOR ZAÝYTYNYŃ JAŃA KО́KJIEGI

Energetıkalyq qýatty ny­ǵaıtý – memleketimizdiń eko­nomıka salasynyń strategııalyq máseleleriniń basym bóligi bolyp tabylady. Bul máseleni qarqyndy damytýda elektr-tehnıkalyq máshıne jasaý erekshe oryn alady. Bul salada 2009 jyldyń aıaǵynda jarty ǵasyrlyq mereı­toıyn atap ótken “Kentaý transformator zaýyty” AQ-tyń alar orny da aıryqsha. Bul mereıtoı kásiporynnyń tarıhqa degen taǵzymy ǵana emes, bul –  ká­siporyn damýynda, otandyq trans­formator jabdyqtaryn ja­saýda joǵary jaýapkershilik ta­nytýynda jetken mejesi.  Tarı­hynda eleýli kezeńniń biri jańa joǵary tehnologııalyq buıymdar, qýaty anaǵurlym joǵary trans­formatorlar shyǵarý boıynsha aýqymdy jobany iske asyrý boldy. Bul, kásiporynnyń me­reıtoıyna laıyqty syılyq boldy. Kerneýi 35-110 kV. trans­formatorlar shyǵaratyn zaýyt­tyń ashylý saltanatyna Premer-Mınıstr K.Másimov qatysty. Transformatorlar – elektr- tehnıkalyq buıymdar rynogy­nyń eń talap etiletin jáne básekeli bóligi. Oǵan degen báseke kúnnen-kúnge ósýde. Syrtqy jáne ishki tutyný rynogy úshin kúres bizdi kúndelikti buıym sapasyn arttyrýǵa, ıgerilgen tehnologııa­lardy jetildirýge májbúr etýde. Kóshbasshylar qatarynda qalý úshin biz jańa buıym ıgerý barysynda júıeli ınnovasııalyq jumystardy júrgizemiz. Energe­tıkalyq buıym sapasynyń deń­geıi álemde óte joǵary. Sheteldik balamalarynan qalys qalmaıtyn buıym shyǵarý zaýytta modernı­za­sııa boıynsha salıqaly uıym­das­tyrýshylyq sharalardy júzege asyrýdy talap etti. О́ndiristi ja­handyq tehnıkalyq qaıta jab­dyq­taý baǵdarlamasy sheńbe­rinde Eýropa elderinen óte zamanaýı, joǵary tehnologııalyq qondyr-ǵylar satyp alyndy. Kásiporyn qurastyrýshylary men tehnolog­tary olardy ıgerýdi sheteldik árip­testerimizden úırendi. Jo­ǵary kerneýli elektr máshıne­leriniń serııalyq shyǵa­rylymy álemdik elektr ener­getıkasynyń zamanaýı surany­myna, damýdyń joǵary deńgeıine naqty jaýap boldy. 1959 jyly irgetasy qalanǵan  Kentaý transformator zaýyty Qa­zaqstan Respýblıkasy ekono­mıkasynyń barlyq salasy úshin senimdi elektr-tehnıkalyq jab­dyqtar jetkizýshisi retinde  tanyl­dy. Kásiporyn óziniń jarty ǵasyr­lyq tarıhynda “Alageum Electric” brendimen qýaty 25 000 kV., kerneýi 10-35 kV. kúshtik maıly jáne qurǵaq transforma­torlar, ártúrli tıpti oryndalýda qosalqy stan­salar, tómen voltty jáne joǵary voltty uıashyqtar shyǵarýda. Bolashaǵymyzdy oılap, ın­jenerlik kadr daıyndaýmen jáne tárbıeleýmen aınalysýdamyz. “Injener” degen ataqtyń ózi banktik jáne zańgerlik is beleń alǵan kezeńde  qunsyzdanyp ketti. Mamandardy júıesiz daıyndaý salaǵa qatty soqqy berdi, kez kelgen otandyq kásiporynnyń ınjenerlik quramynyń ortasha jasy – 50 jyl. Paıda bolǵan jas arasyndaǵy aıyrma kadr jetis­peýshiligine ákelip soqty. Al, ın­jener-qurastyrýshynyń, tehnolog­tyń, energetıktiń  ónimdi ıdeıasy bolmasa óndiristiń damýy múmkin emes. Injener kadrlardy kásibı túrde daıyndaý memlekettik ıdeolo­gııanyń bir bóligine aınalýǵa tıis. Tek elimizdiń ındýstrıaldy bolashaǵynyń sheńberinde ǵana ın­jener mamandyǵynyń  áleýmettik mártebesin qaıta qalpyna keltirýge bolady. О́z tarapymyzdan atqa­rylǵan isterdi atap óter bolsaq, mektep bitirýshi túlektermen kezdesýler ótkizip, ınjener maman­dyǵynyń erekshelikterin  aıtyp jetkizýdemiz. Joǵary oqý oryn­darynyń energetıka fakýltet­terimen kelisim-shartqa otyryp, yntalandyrý jol-jobalaryn jasa­dyq. Bolashaqta zaýytta jumys isteıtin mamandardy “Joǵary oqý orny – óndiris” júıesi boıynsha daıyndap jatyrmyz. Jastardyń bizge óz nıetterimen kelýi bizdi qatty qýantady. Olardy joǵary deńgeıde eńbekti uıymdastyrý, shyǵarma­shylyq jumys, tabys tabý múmkindigi, qıyn da bolsa, qyzyq­ty ınjenerlik jumys qyzyq­tyrady. Bıznesti ǵylymnyń sońǵy jetistikterimen qatar júrgizý arqyly, sapany baqylaýdyń tıimdi ádistemesin engizip, jetkizýshi-kásiporyndarmen tyǵyz baılanys qurdyq. Kerneýi 35 kV., qýaty 25 MVA, 110kV.-dan 16 MVA deıin kúsh­tik transformatorlardy óndirýshi atanyp, biz endi kerneýi 110 kV., qýaty 63 MVA deıin kúshtik transformator shyǵarýshy bolýdy maqsat tutyp otyrmyz. Bul óreli maqsat. Jáne  bul máseleni júzege asyrýda Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna arnaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynan qoldaý kóremiz. Onda N.Á.Nazarbaev tikeleı qazaqstandyq bızneske atap “Bizdiń kásipkerler qazirdiń ózinde jańa múmkindikterdiń paıda bolýyna durys baǵa berip, jańa naryqtarǵa shyǵý boıynsha tıimdi strategııalar túzýmen aınalysyp, básekege artyq­shylyqtaryn órbitýleri tıis. “Báse­ke joq jerde jaqsy uıyq­taı­syz, biraq nashar ómir súresiz” degen... Sońǵy kezde qosylǵan qun salyǵyn qosyp, ulttyq, aımaqtyq jáne eksporttyq deńgeıde básekege qabiletti buıymdar shyǵaratyn otandyq taýar óndirýshilerge degen kózqaras túbirimen ózgergen. Zaýyt ujymy bul qoldaýdy memlekettik qurylymdarmen jáne qarjy ınstıtýttarymen ózara áreketten baıqap otyr. Bul áreket materıaldyq-tehnıkalyq baza­myzdy nyǵaıtýǵa yqpalyn tıgizdi. Innovasııalyq sheshimderdi engizý buıymnyń sapaly parametrlerin jaqsartty, qundyq kórsetkishterine jaǵymdy áser etti.  Elektr-tehnı­kalyq jabdyqtardyń syrtqy ry­noktaǵy monıtorıngi qazaqstandyq transformator jabdyqtardyń baǵa jáne sapa qatynasynda naqty tar­tymdylyq kórsetip otyr, al bul óz kezeginde turaqty eksportqa kepil bolady.  Bul “KTZ” AQ shy­ǵaratyn kúsh­tik transforma­torlar­dyń báse­ke­ge qabilettilik paıdasyna ma­ńyz­dy dáıek. Bizdiń usynyp otyr­ǵan baǵalar búgingi rynokta eń jaqsy usynys bolyp otyrǵandyǵy sózsiz. Bizdiń shyǵaratyn buıymdar tizimi qýaty 25 000 kVA, kerneýi 6, 10, 35, 110 kV. kúshtik maıly jáne qurǵaq transformatorlardyń, ár­túr­li tıpti qosalqy stansalar­dyń, tómen voltty jáne joǵary volt­ty uıashyqtardyń 350 ataýynan asty. Biz jańa óndiris ashyp, taýar jáne qyzmet satyp alý arqyly qazaqstandyq qamtýdy arttyryp, elimizdiń strategııalyq, ekonomı­kalyq jáne energetıkalyq áleýe­tin nyǵaıtyp kelemiz. Barlyq sala­lar úshin elektr-tehnıkalyq jab­dyq­tardyń senimdi jetkizýshisi  ımıdji jaýapty mindetter júk­teıdi jáne “Alageum Electric” qa­zaq­standyq saýda brendin “Sie­mens”, “General Electric”, “Schnei­der electric” jáne bas­­qa­lary sekildi salmaqty ári ataq­ty bolamyz degen maqsaty­myzǵa jete­tinimizge úmit beredi.  Dál osy otan­súıgishtik sezim obek­tıvti qıyndyqtardy jeńip shyǵýǵa, alǵa qadam basý­ǵa, respýb­lıka­myz­dyń elektr má­shı­ne­­lerin jasaý sala­syn jańa, báse­­ke­ge qabiletti bıik­­­tikke kóterýge jeteleıdi. E.ILIIаSOV, “Alageum Electric” AQ bas dırektorynyń orynbasary. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Kentaý qalasy.