Halel jaıly tyń derek

Solardyń birazy Sorqýys qaýymynda tur. Sebebi bul óńir Alash jurtyn aýzyna qaratqan bı-sheshender, ár sózin qazyqtaı qaǵyp sóılegen aqyn-jyraýlar, ultqa qorǵan bolǵan kemeńger kósem tulǵalar týǵan topyraq. Ataqty shaıyr Yǵylman Shórek­uly máńgi tynys tapqan osy qaýymdy jergilikti jurt áýel­den-aq kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy ǵalym Halel Dosmuhamedovtiń atajurty, túbegeıli qonysy dep tanýshy edi. Atyraýlyq zert­teýshiler jýyrda bul tujy­rym­nyń dálelin taǵy bir márte shegelep qoıdy.

Kishi júzdegi ataqty bılerdiń biri, aqyly tereń, óte ádil ári asqan dilmár, jurtyn jaqyn men jatqa bólmeı týra qazylyq etken Aldar bı Ernazarulynyń (1705-1795) esimi Kishi júz hany Ábilqaıyrmen dos, onyń uly Nuralyǵa tárbıeshi, áıgili Syrym batyrǵa aqylshy bolýymen málim. Oǵan Shynııaz aqynnyń:

...Han bolǵan odan keıin

Nuraly edi,

Tóreniń «Arqar» degen

urany edi.

Han aýylyn Syrym

shaýyp tozdyrǵanda,

Aqyldy Aldar bıden surap edi, – degen jyry aıǵaq.

Aldar bı – Halel Dosmuhame­dovtiń arǵy atasy. Kishi júzdiń Baıuly taıpasyndaǵy jeti baýly Berish rýynyń Jaıyq dep atalatyn bóliminen órgen atalyǵy da Aldar esimimen atalady, ıaǵnı bıdiń urpaqtary. Ádildikpen aty shyqqan Aldar báıbishesi Jupardan – Esenbaı, Baıtoqa, Qozybaq, kishi áıeli Aqshabaqtan – Taımas, Tileke, Meńdeke atty perzentter súıipti. Tilekeniń Baınaq, Kókkóz atty uldarynyń alǵashqysy asqan dáýlet ıesi ári bı bolǵan eken. Odan Syıqyt pen Mashaq týǵan.

Baınaquly Mashaq tóńirek jurtyna jaǵymdy, muqtajǵa tireý, jarlyǵa súıeý bı kisi eken. 1825 jyly dúnıege kelgen Mashaq bıdiń elge pana, jaýǵa qalqan bolǵan erek isteri týrasynda Taısoıǵannyń kónekóz qarııalary eski dáýirden jetken estelik áńgimelerdi jyrdaı ǵyp aıtady. Súıegi myqty segiz qanat aǵash úıge muqtaj sol dáýirdiń ózinde qysqy qonysynan páter salǵyzǵan Mashaq bı qulaq estir jerge «Mashaq aýyly» degen ataq-abyroıyn asyrǵan bedel ıesi bolypty. Onyń Dosmuhambet, Dáýletúmbet, Izmaǵambet, Qu­lym­jan, Atalyq esimdi bes uly­nyń oqyǵan, toqyǵan, kózi ashyq azamat bolyp erjetkenin tek aýyzeki áńgime emes, arhıv qujattary da dáleldeıdi. Ásirese 1853 jyly týǵan ortanshy uly Dáýletúmbet jastaıynan árip tanyp, Orynbordan oqý bitirgen. Erjetken soń el basqarý isine aralasýly. Birneshe atadan beri bı dárgeıinen tómen túspegen áýlettiń urpaǵy – Taısoıǵan óńirindegi alǵashqy oqyǵan aza­mattardyń biri. Tipti keıbir derekterge súıensek Dáýletúmbet Úıshikten (qazirgi Atyraý qa­lasy) orys-qazaq ýchılıshesin ashyp, aǵartýshylyqqa da den qoısa kerek. 1908 jyly qaıtys bolǵan ol ómiriniń soń­ǵy jyldarynda Gýrev ýezi Taısoıǵan bolysynyń 1900-1908 jyldardaǵy basqarýshysy Janaıys Juldyzovtyń hatshysy (pısar) bolǵan. Arhıvten tabylǵan sary qaǵazdarda buǵan kýálik eter aıǵaqtar kóp.

Juldyzdyń Janaıysy da Al­dar bıdiń bir urpaǵy, Oıyl-Taısoıǵan óńirindegi eń iri qaı­ratkerlerdiń biri. Onyń bolys bolǵanyna dálel jetkilikti bol­­ǵanmen, Reseı arhıvteriniń bi­rinen tabylǵan Haleldiń týý tý­raly metirkesi erekshe qundy. 1903 jyly 3 mamyrda jazylǵan №266 metirkege «DZaDyl» dep latynshalaı shıyryp qol qoıyp, súrgishtelgen dóńgelek mór soq­qan.

Dáýletúmbet aǵasynyń uly Haleldi óz baýyryna salyp, óne­geli tárbıesin berip ósiredi. Áýeli aýyl moldasynan hat tanytyp, keıin orys-qazaq mektebinen, sosyn Tekedegi (Oral) realdyq ýchılıshesinen, sońynan Sankt-Peterbordaǵy Imperatorlyq Áskerı-medısınalyq Akademııa­dan bilim qutarýyna zor yqpal etken. Al Haleldiń qandaı bıikke kóterilgenin tápteshtep jatý artyq bolar.

El ishindegi zerdeli, kóziniń oty bar balalardy oqytýdan ta­ryl­maǵan Dáýletúmbettiń saqı jo­marttyǵyna ataqty shaıyr Murat Móńkeulynyń jyr ar­naýy da tegin bolmas.

Mashaq bıdiń tuńǵysh uly Dosmuhambet te aıranyn urt­tap, qoıyn qurttap otyrǵan kóp qazaqtyń biri bolmapty. Baýy­rynan órgen on perzentiniń bári de óz dáýiriniń aldyńǵy qatarynan tabyla bilgen. Sol zamanda ol úshin aýyl-úıdiń arasyndaǵy «jorǵa bılik» júrmeıtin edi. Hasen, Halel, Qulbaıys atty uldary men Torǵaı esimdi qyzyna hat tanytyp, kózin ashqan soń «mal – kúnkóris kózi, oqý-bilim – ómirdiń ózi» ekenin uǵyndyryp ósirdi. Qyr qazaǵynyń kózimen Halel «aq patshaǵa qol bergen zor ulyq» bolǵanda, úlken uly Hasen de inisin maldanyp aýylda as iship, aıaq bosatyp jatqan joq. Babalar salǵan jolmen el isine aralas­qan, halqynyń muńyn muńdap, muq­tajyn óteýge atsa­lysty. Bul só­­zimizge ózimiz aýdarǵan tómen­de­gi arhıv qujatyn aıǵaq qylýǵa bolady:

QOLHAT

Men, tómende qol qoıýshy, osy qolhatty Imperatorlyq Áskerı-medısınalyq Akademııa stýdenti Qalel Dosmuhamedovke beremin. Oǵan, Dosmuhamedovke, meniń qyzym Saǵıra Jumaǵalı­qyzy Toqtybaevaǵa úılengen kúninen bastap, onyń Akademııa­daǵy kýrsyn bitirgenshe aı sa­ıyn 50 somnan (rýbl) kem emes tólep turýdy mindetime alamyn. Sol úshin qol qoıýshy Jumaǵalı Toqtybaev.

Arabsha qoly qoıylǵan.

Kýálik etemin, Taısoıǵan bolysy №6 aýylynyń starshına­sy Hasen Dosmuhamedov. Shilde 1908 j. Móri soǵylǵan.

Mórde tasqa basqan áripter­men «STARShINA №6 AÝLA TAISÝIGANSKOI VOLOSTI GÝREVSKAGO ÝZDA» dep jazylǵan. Bir paraq qaǵaz arqyly biz Hasen Dosmuhamedovtiń star­shyn bolǵanyn ǵana emes, Haleldiń áıeli Saǵıranyń (Tana rýynyń Qaraqunan bóliminen) tolyq aty-jónin, sondaı-aq stýdent kezinde jasalǵan qaıyn­atasynyń qamqorlyǵy jóninde de maǵlumatqa kóz jetkizdik. Tarıh úshin bul da zor jetistik.

Aıtpaqshy Taısoıǵannan te­ris­keı jatqan Sorqýystaǵy úl­ken zıratty jurt «Aldar qaýymy» dep ataıtyn. Burynǵy Mashaq aýy­lyna jaqyn bıiktigi atty kisimen teńdeser qulpytastardyń syryn ashpaqqa bekingen Atyraý oblysy tarıhı-mádenı murany zertteý ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Seıilhan Mırash bastaǵan ǵy­lymı-zertteý toby qaýymǵa mo­nıtorıng júrgize otyryp, qo­symsha zertteý jumysynan da tartynǵan joq. Múk basqan kóne qulpytastardy tazalap, oqýǵa daıyndaýdy Qyzylqoǵa aýdany Mııaly aýylynyń turǵyndary Málik Súleımenov, Esenbaı Nurov, Ázıdolla Qanatqalıev, Qaırat Bazarbaev, Aqjol Músi­limuly sııaqty eriktiler óz jaýap­kershiligine aldy. Tipti úı­­den qu­ral-jaraǵyn ala shyǵyp, belsene kiristi. Áýeli aqyn Yǵyl­man Shórekulynyń zıratynan tý­ra teristikke qaraı on-on bes qa­­damdaı jerdegi bıik qul­py­tasqa nazary túsken zert­teý­shi­ler ja­zýyn topyraqtan ar­shy­­ǵanda arab tilindegi myna má­­tindi oqydy (№1 qulpytas): «Ál marhum Berish rýǵy Jaıyq taıpasy Aldar bólimi Mashaq Baınaq uly 65 ıashynda ofat, 1890 ıylda, qyldyrdy balasy Qulymjan myrza». Demek buǵan deıin Dosmuhambettiń uly delingen Qulymjan onyń inisi, ıaǵnı Mashaqtyń uly ekeni anyq boldy. Al Mashaq bı 1825 jyly týyp, 1890 jyly dúnıe salǵan.

Odan teristikke qaraı taǵy da ilgeri júrgende, aldyńǵydan kishileý, biraq ajar-kórki odan kem emes iri qulpytas tur eken. Ortan beline jýyq kómilgen to­­pyraqty arshyǵanda (№2 qul­­pytas): «Ál marhum Berish rýǵy Jaıyq taıpasy Aldar bó­limi Mashaq uly Dáýlet-Úmbet ofat 55 ıashynda, 1908 ıylda, qyldyrdy balasy Úter» degen jazý oqyldy. Demek qazaqtyń alǵashqy oqyǵandarynyń biri Dáýletúmbet Mashaquly 1853 jyly dúnıege kelip, 1908 jyly baqılyq bolǵany anyq. Bul beıit­ten birer qadam aldaǵy soǵan uqsas qulpytastyń jazýy da Dáýletúmbettiń qulpytasyna kelińkireıdi (№3 qulpytas): «Ál marhum Berish rýǵy Jaıyq taıpasy Aldar aımaǵy Hasen Dosmuhambetuly, 39 ıashynda 1909 ıylda». Qulpytastaǵy bul jazba Dosmuhambettiń úlken uly Hasenniń týǵan jyly 1870 jyl ekenine aıǵaq. Sondaı-aq aǵasy qaıtys bolǵan jyly Halel Peterbordaǵy joǵary oqýdy taýysqanyn tarıh rastaıdy.

– Álbette, bul súıinshi habar. Sebebi Almatyda qalǵan Haleldiń óziniń múrdesin tappaq túgili, ata-babasynyń qaýymy qaı jerde ekenin kórsetip ketken eshkim bolmaı san soǵyp júrgenimiz ras edi. Maýsymnyń basynda áriptesterim Rýslan Qýanov jáne Ǵalamat Ba­zarbaevpen birge Qyzylqoǵa aýda­nyna attanǵanda, mundaı tyń derekterge qol jetkizemiz de­gen oıymyz da bolǵan joq. Qul­shynysymyz sol jerde qul­py­­tastardyń bederi men ja­zýyn kórgende týyndady. Buǵan deıin Dáýletúmbettiń Taısoıǵan bolystyq basqarmasynda qyz­met etip, Hasenniń starshyn bol­ǵany jónindegi qolda bar arhıv derekterin oqyp, oılanyp júretinbiz, – deıdi top jetekshisi Seıilhan Amanqululy.

Keleshekte atyraýlyq zert­teýshiler Halel Dosmuhamed­ulynyń ǵylymı-qaıratkerlik jolyna qatysty jumystardy jalǵastyrýǵa talaptanyp otyr. Shoqan Ýálıhanov aıtpaqshy, «Qazaq dalasynda ne kóp – biri kóne, biri jańa japyrlaı orna­lasqan zırattar, obalar men tóbeshikter kóp. Qazaqtyń tur­mys-tirshiliginiń bul tilsiz eskert­kishteri tarıhı turǵydan góri, jaǵrapııalyq turǵydan alǵanda qymbattyraq».

Nazarbek QOSShIEV,

ólketanýshy

ATYRAÝ