Sýretti túsirgen Nurlan QANAT
Qaraqum – baıyrǵy zamannan beri osy mańdaǵy malshy bitkenniń jaz jaılaýy, qys qystaýy bolyp kelgen meken. Qazir de tirshiligin tórt túlikpen baılanystyrǵandar osy qum arasyn meken etedi. Jeri otty, shóbi shúıgin malǵa da, janǵa da jaıly óńir jaıly el arasynda «Qaraqum degenshe, qaraǵym deseıshi» degen sóz bar. Sol Qaraqumdy qaq jaryp tartyp kelemiz. Jolbasshymyz Esimbek kezinde osy óńirde kóp jyl mal baqqan eken. Sondyqtan da bul aradaǵy aıqysh-uıqysh joldyń ár burylysy oǵan bala kezden tanys. Ár tóbeniń tarıhyn tanystyryp otyryp, aýdan ortalyǵynan júz shaqyrym qashyqtyqtaǵy qystaýǵa demde jetkizdi.
Kezinde 20 shaqty úı jaılaǵan Tapada qazir 2-3 shańyraq qana qalǵan. Biz izdep kelgen Amanjol aqsaqal jarty saǵattyń ishinde aýyldyń ótken-ketkenimen tanystyryp úlgerdi. Zeınetke saýda salasynan shyqqan ol ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan beri qum arasynan qazyna terip keledi eken.
– 1969 jyly osy mańnan tabylǵan ıne quıatyn qalyp pen tas jebeni Almaty mýzeıine ótkizdim. Sodan beri talaı qupııany baýyryna basqan osy tóbelerden júzdegen jádiger tabyldy. Qazir qolymda 300-den astam eksponat bar. Synyqtardy jymdastyra jelimdep, birneshe qumyra qurastyrdym. Olardyń kópshiligi qola dáýirinen qalǵan qundy dúnıeler. Bul osy araǵa kelgen ǵalymdardyń pikiri, – deıdi Amanjol Jumabekov.
Qum arasynan qysh qumyralarmen qatar sol zamandaǵy ata-babalarymyzdyń qajetine jaraǵan dán úkkish, túımeler, temir qazan, tas pyshaqtar men teri óńdeıtin buıymdar shyqqan. Amanjol aqsaqaldyń aıtýynsha, jádigerdiń bári osy Tapadaǵy 200 gektardaı aýmaqtan tabylyp otyr.
Erterekte bul jerde qyshtan qumyra quıatyn kóne oshaqtar kóp bolypty. Elý jyldan beri qazyna izdep, áýesqoı arheologqa aınalǵan Amanjol Jumabekov ondaı jerlerdi belgilep ketip otyrady. Keıin ǵalymdar kelgende tapqan jerin kórsetip, solardyń boljam-baılamyna qulaq túredi. Sondaı oshaqtardyń birnesheýin bizge kórsetti.
Qum baýraıyna bizdi bastap kelgen aqsaqal belgilengen jerdiń birine kúrek saldy. Á degennen-aq osydan 3 myń jyl buryn jaǵylǵan sekseýildiń kúli tabyldy. Sálden keıin oshaqtyń bir qabyrǵasy aıqyndaldy. Ár jerden qumyra synyqtary men aqsóńke bolǵan adam súıekteri kózge shalynady. Este joq eski zamanda ótkel bolǵany baıqalatyn joldan óte bere shyqqan jaldan sheti ketilgen tas jebe taptyq.
– Keıde kúnige 2 saǵatymdy osy mańda ótkizem. Kóp adamnyń «jasy jetpiske kelgende mynaniki ne sandalys?» degen kúńkilin de estımin. Biraq bul meniń jeke basyma qajet emes. Keıingi urpaqtyń ıgiligine aınalýy tıis qazynalar. Osyǵan deıin tapqan jádigerlerdiń birazyn aýdandyq mýzeıge ýaqytsha qoıdym. Mendegi dúnıelerge qyzyǵyp, Qytaıdan kelip qomaqty qarjy usynǵandar boldy. Biraq ulttyń tarıhyn saýdalaýǵa arym jibermedi, – deıdi qarııa.
Negizi, elimizde Ortalyq Qazaqstan qola dáýiriniń derekteri mol saqtalǵan óńir sanalatyny belgili. Biraq qazaq qoǵamyna tán antropologııalyq, etnostyq, mádenı jáne sharýashylyq negizi bastaý alatyn kezeńniń belgileri Syr jerinde de az emes. Mysaly, Araldyń shyǵys jaǵynda ornalasqan Túgisken keseneleri qola dáýiriniń asa kórnekti eskertkishteriniń biri sanalady. Tek ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Horezm arheologııalyq ekspedısııasy júrgizgen zertteý jumystarynan keıin aımaqta qola dáýiri eskertkishterine qazba jumystary jasalǵan joq. Uzaq jylǵy úzilisten keıin, 7 jyl buryn Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Astana fılıaly men Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń mamandary osy Tapaǵa birlesken ekspedısııa jasady. Onyń nátıjesinde arheologtar men jergilikti ólketanýshynyń avtorlyq birlestigimen «Tapa – pamıatnık epohı bronzy severo-vostochnogo Prıaralıa» atty maqala jaryq kórdi. Qazaqstan Ulttyq mýzeıiniń «Halyq qazynasy» ǴZI jetekshisi Aqan Ońǵar, Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Ázilhan Tájekeev, elimizge belgili ólketanýshy Erlan Syzdyq Amanjol aqsaqalmen únemi habarlasyp, qoldan kelgen kómekterin berip turady.
Osydan 2 jyl buryn Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń qyzmetkerleri Tapa qonysy men osy aýmaqty jáne bir barlap shyqty. Nátıjesinde Aral men Tapa aýyly ortasynan Úrgen, Aqqudyq sııaqty ejelgi turaqtar orny anyqtaldy.
Amanjol aqsaqal jýyrda aýdan ákimine kirip, jádigerler tabylyp jatqan alańdardy qorshaý, memlekettik esepke alý týraly ótinish bildirdi. Aýdan basshysy osyǵan oraı tıisti oryndarǵa tapsyrma beripti. Biraz ýaqyt buryn osy mańaıda munaı qubyryn júrgizgen Qytaı kompanııasynyń qalashyǵy bolǵan. Bul jerden qundy dúnıeler tabylyp jatqanyn estigen olardyń da qarap qalmasy anyq. Birneshe márte «qara arheologtardyń» da qara kórsetip qalǵan kezi bar. Aqsaqal tarıhı qazynalar osylaı talan-tarajǵa túsip kete me dep alańdaıdy.
Tapaǵa jaqyn Sháken aýylyndaǵy orta mektep oqýshylary úshin kóshpeli kórmeler uıymdastyrylyp turady. Kola iship ósken balalarǵa qola dáýiriniń deregin jetkizip, tarıh tylsymyna jeteleýde aqsaqalǵa mektep basshylyǵy da udaıy járdem berip keledi.
Tarıhı qonystyń zerttelýin bilmek bolyp Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ «Arheologııa jáne etnografııa» ǴZO jetekshisi, PhD doktor Ázilhan Tájekeevke habarlastyq.
– Syr óńirindegi qola dáýiri eskertkishterine nazar aýdarylmaı keledi, tipti zertteý jumystary joqtyń qasy. Tapa qorymynyń jerleý ǵurpy, qysh ydystardyń túrleri jáne pishinderi, órnek salý mánerleri tolyq jáne tereń zertteýdi qajet etedi. Bul úshin basqa aımaqtardaǵy qola dáýiri eskertkishterimen salystyryp, aıyrmashylyqtaryn anyqtap, týystas taıpalardyń áserlerin anyqtaý kerek. Sonymen qatar joıylyp bara jatqan eskertkishte turaqty zertteý jumystaryn júrgizgen jón, – deıdi Ázilhan Áýezhanuly.
Kelgen saparymyzdy túıindep, keri qaraı jolǵa shyqtyq. Talaı tarıhty baýraıyna búkken Tapa men Ashy Aqaı, Áýlıe sekseýil tóbeleri artta qalyp barady. Olardyń qoınaýyndaǵy kómbeni ıgerýge búgin kirispesek, erteń tarıhymyzdy tanı túsýimizge septigin tıgizetin kóp dúnıeden aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin. Qum arasynan jarty ǵasyr jádiger jıǵan jergilikti ólketanýshynyń alańy da osy.
Qyzylorda oblysy
