Jaıshylyqta adamnyń basyna qandaı qasiret tússe de et jaqyndary osy taýqymetti bólisip, aǵaıyn-týys bolyp jerleıtin, qaıǵyny qamqor kóńilderimen azaıtatyn. О́kinishke qaraı, búginde megapolıste bir úıde, bir podezde kóp jyl birge kórshi turyp, bir páterden eki birdeı ólik shyqqanyn estimeı, bilmeı qalyp jatqandar da bar. О́ıtkeni bul – indet!
Alaıda jerleý bıýrolary «Búlingennen búldirgi alma» deıtin támsildi attap ótip, qaraly jandarǵa bolysýdyń ornyna, túbinde ózi de baryp turaqtaıtyn qabirdiń de rásiminiń qunyn kótergenin el kórip otyr. Adamdar aıaýlylarynan mezgilsiz, qapııada aırylǵanda ashy daýsy shyǵady. Qııanat kórgende Qudaıyn da qarǵap jiberedi. Biraq osynyń bárine selt etpeı, kórin qazyp, aqysyn alyp, óliktiń túbinde otyryp ta ólim týraly oılana almaıtyn istiń ıeleri bar...
Sonymen buryn da jerleý rásimderimen aınalysyp kún kóretin uıymdar qala aýmaǵynda zırattarǵa bólinetin jerdiń tarlyǵyn alǵa tartyp keldi. Dál qazirgi kúnderi Almatydaǵy jerleý, rıtýaldyq ındýstrııanyń jyldyq aınalymy 2,5 mlrd teńge kóleminde degen derek bar. Biraq dál sanyn eshkim aıta almaıdy. О́ıtkeni bul – kóleńkeli sektor. Resmı tirkelgen jerleý bıýrolarynan bólek, qaraly bıznespen jasyryn aınalysatyndar sany qansha ekenin dóp basyp eshkim aıta almaıdy. Bul – úlken aqsha aınalyp jatqan, jeń ushynan jalǵasqan orta. Marqumdarǵa kóp jaǵdaıda máńgilik mekennen durys oryn tabý úshin de tanystar men yqpaldy adamdar kerek. Mundaı kezde eshkim saýdalasyp, aqshasyn astyna basyp otyrmaıdy. Sondyqtan bul saýdanyń da óz monopolısteri bar...
Almatyda 69 zırat bolsa, onyń tek 14-iniń ǵana aýmaǵyn keńeıte alatyn múmkindigi bar. 10-y túgel tolyp, jabylǵan. Sonymen Almatyda alǵashqy indetten adam qaıtys bolǵanda, denesi Qaraoıdaǵy zıratqa búkil sanıtarlyq normalardy saqtaı otyryp jerlengeni belgili. Qazir «pnevmonııadan» ketkender barlyq zırattarda jerlenip jatyr deýge bolady.
Almatyda musylmandardy jerleıtin Keńsaı 1,2 jáne Boraldaıdaǵy zırattar bar. Keńsaı-1 qorymynda jer qalmaǵany qashan?! Osydan 2-3 jyl buryn Keńsaı-2 qorymynda 1 kisilik jerdiń quny – 86 myń teńge bolypty. Biraq eldiń aýzynda Keńsaıdaǵy «oryn» 3 myń dollardan kem emes degen sóz burynnan bar. Qysqasy, qabir qazý, jýyndyrý, kebindeý, máıitti múrdesine aparý, topyraq salatyn adamy tabylmasa – kómý, janaza shyǵarǵan moldaǵa beretini, basyn birden kóterýge jaǵdaı bolmaǵanda, tym bolmaǵanda aǵash taqtaıǵa marqumnyń aty-jónin jazyp qoıý – bári-bári aqsha turady. Aınalyp kelgende, Almatyda marqumǵa eskertkish ornatý, «jetisi», «qyrqyn taratý», «100 kúndik eske alý», 1 jyldan soń beriletin astyń shyǵyny buryn da basqa óńirlerge qaraǵanda eki-úsh ese qymbat bolatyn. Qazir bul da qalyp barady desek te, adam qandaı jaǵdaıda qaıtys bolsa da, týysqandary arýlap kómip, sońǵy musylmandyq paryzyn oryndaýǵa umtylady. Munsyz jaqyndarynyń jany tynshymaıdy.
Sol sııaqty máıithanalardan týystarynyń denesin ala almaı, dúrbeleń bolyp júrgen turǵyndardyń máselesi bar. Máıithana qyzmetkerleri marqumdy týystarynyń qolyna tezdetip berý úshin aqsha alady degen sybys buryn da bolǵan.
О́kinishke qaraı, kózge kórinbeıtin maıdannan máıitter shyǵyp jatqanda, jerleý qyzmetin qymbattatyp, qorqaýdyń kúıin keshken miskinder tabylyp tur. Alaıda bul jaǵdaıdy aqtaıtyn jaıt – juqpaly keselden qaıtys bolǵandardy jerleýge jurttyń báriniń júregi daýalaı bermeıdi-mis.
Solaı desek te, qazadan, qasiretten paıda tabý úshin kim bolyp týý kerek?! Qazir áleýmettik jelilerde kóterilgen osy keleńsizdikke oraı, zertteý, tergeý amaldary júrip jatyr.
Al shahardaǵy máıithana mańyndaǵy «ajıotajǵa» baılanysty Almaty qalalyq Qoǵamdyq densaýlyq basqarmasyna qarasty «Qalalyq patologoanatomııalyq bıýro» KMK dırektory Baqytjan Álibekov: «Mundaı dúrligý keıde máıitti áketýge keletinderdiń janynda 2-den 10 adamǵa deıin týystarynyń erip júrýine baılanysty týyndaıdy. Shynynda da, jaqynyn joǵaltyp, aýyr kúıde júrgendikten, bıýro qaqpasynda dúrbeleń, úreı, abyrjý, ý-shý oryn alýda».
Baqytjan Álibekovtiń aıtýynsha, qaıtys bolǵandardyń denesi Qalalyq patologoanatomııalyq bıýroǵa túskennen keıin 12 saǵat ishinde qaıtarylady. Medısınalyq mekeme qaıtys bolý sebepterin anyqtaý jáne qaıtys bolǵan adam jaıly senimdi derekter berý úshin máıitti atalǵan uıymǵa tapsyrady. Bul qosymsha ýaqytty qajet etedi.
О́z kezeginde «Qalalyq patologoanatomııalyq bıýro» máıitterdi berý jóninde mobıldi top uıymdastyrdy. Bul top qyzmetkerleri karantın rejimin saqtaý maqsatynda kóshede (qaqpanyń janynda) qaıtys bolǵan adamdardyń málimetterin salystyryp, tirkeýdi júzege asyryp jatyr.
Al zırattardyń basynda ne bolyp jatyr degen saýalǵa kelsek, Alataý aýdanyndaǵy zıratta aınalasyna qaraýǵa murshasy kelmeı, kór qazyp jatqan Eldar esimdi jigit: «Qazir ózimiz kúnine joq degende eki adam jerleımiz. 3-4 adamdy jerlegen kezderimiz de boldy. Sońǵy kezde ólim kóp. Jer qazyp úlgermeı jatyrmyz. Eki jyldan beri qabir qazýmen aınalysamyz. Aqymdap qazýǵa ýaqyt ta, adam da joq. Sondyqtan enin 1, uzyndyǵyn 2 metrden asyryp qazyp jatyrmyz, qazir jer de qatty. Úlgermegende syrttan jigitterdi jaldap ákelemiz. Jer berý men qazý, máıitti birge kómisý, qabirdiń betine qoıatyn betondaryn ákelý bizdiń jumysymyz. Osy qyzmetterimiz úshin 85-95 myń teńge alamyz», deıdi.
«О́lik kóp, el qatty zarlap, nalaly bolyp jatqanyn kórip, estip otyrmyz. Sumdyq bolyp ketti myna zaman. Meshitte tórt ımam barmyz. Kúnde ólik shyǵaramyz. Qabirdiń basyna kóterý jumysymen de aınalysamyz. Materıalymen qosa eseptegende marqumnyń zıratyn turǵyzýǵa 350-450 myń teńge alamyz. Eger tek temirden ǵana qorshatsa 120 myń teńgege jasap beremiz. Al materıaldaryn marqumnyń týystary ózderi ákelip, irgetasyn quıyp, kirpishin qalaýǵa 100 myń teńge suraımyz», dep asyǵa jaýap berdi ózin Ahmet Ábdirahov dep tanystyrǵan adam.
Osydan birneshe jyl buryn ǵana qabirdi órnegine qaraı jaı temirden qorshap berse, ári ketkende 35-70 myń teńge aralyǵynda bolatyn...
Mundaǵy mazarlar da halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń ártúrli ekendigin ańǵartady. Keıbir qabirler kim ekeni belgisiz qara topyraq bolyp úıilip jatsa, endi birin týysqandary baqılyq bolǵanda da álpeshtep, álderi kelgen mazaryn kóterip jatyr.
Osy zıratqa on kúnniń ishinde eki birdeı arystaı týysyn jerlegen Qaırat Qashabaıuly degen muǵalim keıbir jandardyń týystarynyń denesin der kezinde jer qoınyna bere almaı, máıitti 2-3 kún qatarynan qondyrýǵa májbúr bolyp qalǵandar bar ekendigin, buryn beıit basyna qoıatyn 70 myńnyń belgi tasy 200-300 myńǵa deıin, tipti 400 myńǵa deıin kóterilgenin alǵa tartty.
– Al aýrýhanadan oryn taba almaı, úıinde jantásilim etken anasynyń, aǵasynyń, ákesiniń, ájesiniń múrdesin qara jer qoınaýyna tapsyra almaı júrgen jandarǵa ne deımiz? Olardyń nalasy men qaıǵysy eńseni baspaı ma, kóńil kóterip, kúle alatyn jaǵdaıdamyz ba biz? Neden osyndaı halge tústik, múmkin kiná ózimizden de bolar? Tirini qalaı qurmettesek, arýaqty da solaı syılaǵan el edik, ne boldy endi bizge? О́mirden jaqynymyz qaıtsa eki-úsh metr bózimizdi ala júgiretinbiz. Myna indet odan da qaldyrdy, qaıǵymyzdy telefon jetkizetin boldy, birimizden birimizdi alystatty. Oılanaıyqshy, nendeı qatelik ketti bizden, Allaǵa qaı isimiz ótpedi? Al máıithanany torýyldaǵan baýyrlarymyzdyń azasy she? Ne úıi, ne kúıi joq, jaǵdaıy tómen, jalǵyz basty, kóp balaly analardyń meshitterdi jaǵalap, elge qoldaryn jaıǵany azdaı, indet kezeńinde qarajatsyz qalǵandar, jumysynan aıyrylǵandar jaqynyn jerleı almaı júr. Sebebi burynǵydaı janazasyna el jınalmaıdy, batany eshkim jasamaıdy, el bolyp kómý joq, sosyn qazatyn jeri de, jatatyn kóri de, topyraqpen kómýi de aqsha! Al ony ol qaıdan alady? Indet jalmaǵandar eń bolmasa ómirden qaıtqanda tegin jatsynshy, osyny el bolyp retke keltire alamyz ba? Rasynda bul iske uıytqy bolyp, ıelik etetin meshitter emes, ımamdar emes, – deıdi dintanýshy, ımam Nurlan qajy Baıjigituly.
ALMATY
