Ahańdy alańdatqan Hlýdov

Qazaq beıneleý óneriniń al­ǵashqy damý barysy týraly sóz qozǵaǵanda, ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary orys elinen jer aýdarylyp nemese ekspedısııa negizinde elimizge kelgen sýretshilerdi aınalyp óte almaımyz. Nege desek, sýret ónerine tyń serpin ákelgen jas talanttardyń kópshiligi olar­dyń kásibı biliginen nár aldy. Sondaı sýretshilerdiń biri 1921 jyly Almatyda tuńǵysh kór­kemsýret stýdııasyn ashyp, Ábil­han Qasteevke dáris bergen Nıko­laı Hlýdov.

Alpys eki jyl ómirin shyǵar­mashylyqqa arnaǵan ol qazaq beıneleý óneriniń damýyna úlken úles qosty. Ultymyzdyń turmys-tirshiligin, salt-dástúrin kenep betine túsirgen sýretker ómiriniń sońyna deıin qazaq dalasyn mekendep, tumsa tabıǵatyna tamsanýmen ótipti. Bul pikirimizge týyn­dygerdiń: «Men arman ále­mine enip ketkendeımin. Jeruıyq degenimiz osy bolar, sirá. Meniń týǵan jerimde mundaı ǵalamat taýlar, kókoraı shalǵyn zańǵar belesterge móldir sýyn jetkizýge asyqqan ózender, Jetisý óńirin mekendegen keremet adamdar joq», degen sózi dálel.

Ol ózine tanys emes halyqtyń ómirin baqylap, túrli sýretterdi dúnıege ákeldi. Biz sóz etip otyr­ǵan polotnoda kóshpeliler tu­raq­jaıynyń qurylymy, onyń ishki jasaý-jabdyqtary, ulttyq kıim-keshek, kúndelikti tirshilik qamy tutas baıandalǵan. «Kıiz úı ishinde» dep atalǵan sýrettegi jeti keıipkerdiń kóńil kúı yr­ǵaǵy bir-birine uqsas bol­ǵany­men, emosııalary jeti bó­lek. Sheberdiń qoltańbasy kar­tınaǵa jan bitirip-aq tur. Deı tur­ǵan­men, bul shyǵarmany qazaq etno­grafııasynyń baı murasyn kór­setetin tarıhı máni zor shy­ǵarma dep qabyldaı alamyz ba? Kar­tınada ulttyq tanymymyzǵa tom­paq keletin qandaı tustar bar? Ma­man sózimen saralap kóreıik.

– Bul eńbek únemi mýzeıdiń tórinde turady. Árıne, Hlýdovtyń sheberligine shák keltire almaımyz. Bir qaraǵanda áserli bolyp kóringenimen, týyndynyń óne boıynan qazaqy qasıet-qaly­bymyzǵa saı kelmeıtin bir­ne­she jaǵdaıdy baıqaýǵa bolady. Aıadaı bólme bolsa da, kıiz úıdiń kóshpendilerge tán óz má­denıeti bar. Birinshiden, esi durys qazaqtyń otaǵasy kelininiń, qyz­darynyń kózinshe jartylaı jalańashtanyp otyrmaıdy. Ekinshiden, beti ashyq turǵan qazan­nyń qasynda otyryp shash órý ádepti boıjetkenniń ádeti emes. Úshinshiden, ár nárseniń kıe­sin bilgen ultymyz bas kıimdi eshqashan jerge qoımaǵan, – deıdi Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Baqythan Myrzahmet.

Jas sýretshi Shattyq Batan da bul sýretterdiń óne boıynda hal­qymyzdyń tabıǵatyna teris kórinister beleń alǵan dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, bizdiń bolmysymyzdan múlde beıhabar sheteldik kórermender atalǵan shyǵarmalar arqyly «qazaq osyn­daı bolǵan eken» degen oı túıýi múmkin. «Kóp ishinde tósin jar­qyratyp otyryp jún sabaǵan qazaq áıeli týraly qandaı oıǵa qalar edińiz?» deıdi ol.

О́z qoltańbasymen beıneleý ónerine jańa lep ákelgen sheber, ulttyń jan dúnıesin, minezin, uzaq zerttegende osy dúnıege nege mán bermedi degen saýal týyndaıdy. Bul jaı ǵana kezdeısoqtyq pa, joq álde basqa ma?

Joǵaryda tilge tıek etkeni­mizdeı, Ortalyq murajaıǵa ǵy­ly­mı keńesshi bolǵan tusynda Ahmet Baıtursynuly Hlýdovtyń bir­neshe týyndysyn syn sadaǵyna alypty.

Ahań: «Sýretshi Hlýdovtyń týyn­dylaryna jalpylama na­zar salǵanda, onyń qazaq tur­mysy men ómirinde múldem kezdes­peı­tin, ne asa sırek ushyrasatyn qu­bylystardy beıneleýge qumar baǵyty birden kózge urady. Bálkim, munysyn qazaqtardyń turmysyn kópshilik jurtshylyqtyń sanasyna ábden sińgen qalypta, ıaǵnı olar­dy jartylaı jabaıy túrde elestetetinderdiń uǵymyna saı beı­nelegisi kelýimen, ne naqty jaǵ­daıdyń birtektiligi sýretshi kó­ńiline jaqpaıtyndyǵymen tú­sindirýge bolar da edi. Bálkim, sý­­retshi qazaqtardyń ómirimen ús­­tirt qana tanys, sondyqtan ony qa­lypty jaǵdaıda beıneleý­ge dár­­­­­mensiz shyǵar», dep jazǵan eken.

Sol zamannyń ózinde-aq ult zııalysyn alańdatqan sýretshiniń birneshe shyǵarmasyndaǵy jartylaı jalańash áıelderdiń beı­nesi kózge túrpideı tıedi. Osy týyndylardyń kópshiligi kúni bú­ginge deıin muraǵatta emes, kór­meler­diń eń kórnekti qabyr­­ǵala­rynda tur. Keıbir óner­tanýshylar Hlýdov qala­mynan tamǵan jartylaı jalańash kartınalar shoǵyryn aqtap alǵysy keletinin de baıqadyq. Olardyń sózinshe: «Bul – óner, sýretshi qııa­lynda eshqandaı shekara bolmaýy tıis». Qansha jerden dara she­berdiń qoltańbasy desek te, bolmysymyzǵa qaıshy óreskel qatelikter bar kartına urpaqqa ne beretinine zer salǵanymyz jón sekildi. О́nerdiń bir muraty ha- l­yq­tyń mádenıeti men tarıhyn bola­shaqqa jetkizý deıtin bolsaq, mundaı máseleler asa muqııat zer­deleýdi qajet etetindeı.

ALMATY