Abaıdyń rýhanı ustazy – Jáńgir hannyń shákirti (Qamaraddın haziret haqynda oı tolǵaý)

Buhara medreselerinde 15 jyl oqyp, ıslam ilimderi boıynsha tereń bilim alǵan Aıjaryq 1849 jyly Orynbor arqyly Ordaǵa qaıtyp oralmaq bolǵanda, oǵan týǵan jerinde turaqtaýǵa ruqsat etilmeıdi. Reseı ákimshiliginiń sheneýnikteri Aıjaryqqa: «Shetelde bilim alǵandyqtan Ordada turýǵa bolmaıdy, bir jyl Orynborda bolasyń, sosyn Buharaǵa ketesiń» dep buıyrady. Qamaraddın hazirettiń ómirbaıanyn onyń taǵy bir talantty shákirti Sádýaqas Shormanovtyń ustazy dúnıeden ótken jyldary gazet betinde jarııalaǵan qazanama-múnaqıbi tolyqtyra túskendeı. Eki maqala derekteriniń azdaǵan aıyr­ma­shy­lyqtaryna qaramastan, Aıja­ryqtyń Jáńgir han Ordasynda tárbıe­le­nip, odan ári Isterlitamaqta, keıin uzaq jyl Buharada oqyǵandyǵy naqty baıandalady:

«Mázkúr marqum Kishi júz taıpasy Alshyn bóliminiń general-maıor Jıhanger han Shyńǵyshanov quzyrynda Jomart degen bir dáýletli adamnyń uǵly eken. Marqum jas kúninen oqýǵa yqylasly bolyp, mal baǵýǵa qansha salsa da moıyndamaıynsha, el arasyndaǵy mollalardan oqyp, olarnyń oqýyn bitirip, 19 jasynda Isterlitamaq degen shaharǵa 8 jyl oqyp, 27 jasynda elge qaıtyp baryp, Shyńǵyshanov qolynda birneshe aı molda bolyp turǵan soń, Mázkúr Shyńǵyshanov danyshpan adam eken, marqumnyń ǵylymǵa yqylasyn hám zehinliligin ańlap, qansha aqsha berip, Buhara-ı Shárıfke musylman ǵylymyn hatym qylǵansha / bitirgenshe / oqýǵa jiberedi. Ol kisi Buhara-ı Shárıfte 12 jyl ǵylymny bek jaqsy hatym etip bolǵash hár kimderge máshhúr bolyp, hatta /sondaı-aq/ Buhara-ı Shárıfte ózine shákirtler de jıyla bashlasa da, óz halqyna paıda keltirmek úshin óz eline qaıtyp kelse, Shyńǵyshanov opat bolǵan eken. Ol kisi joq bolǵan soń onda turǵysy kelmeı jáne Buharaǵa baryp birneshe jyl turyp, 1852 jylynda Sibir tarapyna, Aqmola shaharyna qaıtyp kelgen». Bul arada avtordyń «Shyńǵyshanov» dep otyrǵany – Jáńgir han. Bókeı Ordasynyń hany birqatar resmı qujattarda óziniń teginiń sońyna «Shyńǵys han» soıyn tirkep jazyp júrgeni málim. Hannyń Orynbor mu­ra­ǵa­tynda saqtalǵan «formýlıar tizi­mi­nde» de solaı kórsetken. «Shyńǵys» tegin onyń uldary Saqypkereı, Ibrahım, Ahmetkereı jáne general Ǵubaıdolla sul­tandar da ıelengen.

M.Babajanovtyń jazýynsha, Aıja­ryq­tyń Ordadan ketýin Orynbor ákim­de­ri qalaǵan. Sádýaqastyń deregi de se­nim­di. О́ıtkeni qalaı degenmen, bolashaq aǵartýshy Buharadan oralǵanda Jáńgir hannyń baqılyq bolǵany (1845) aıdan anyq. Sol tusta aǵylshyn, túrik elderimen qarym-qatynas jasaı bastaǵan Buhara elinde kóp jylyn ótkizgen oqy­mys­ty qazaqtyń Ordaǵa oralýy orys sheneýnikterine tipten unamaıdy. Bizdiń oıymyzsha Arqaǵa – Aqmola óńirine kelgende Aıjaryq «Men Orynbor ulyq­ta­ry­nan qýǵyn kórip, jer aýyp keldim» dep aıtpaı, Sádýaqas sekildi jaqyn shákirt­teriniń ózine «Ordadan Jáńgir han óliminen soń kettim» deýi ábden múm­kin. Jáńgir hannyń jumbaq ólimi de Aıjaryqtyń qaýipti aımaqtan bas saýǵalap, alys Arqany birjola meken etýine sebepker bolǵan shyǵar... Onyń ústine orys bıligimen qoıan-qoltyq qyz­met isteıtin keńse sheneýnigi, polkovnık Turlybek Kóshenovke syr bildirýge de saqtyq jasaǵan sııaqty. Sádýaqas Musaulynyń qazanamasynda ustaz ómi­ri­niń bul kezeńi naqpa-naq kórsetilgen:

«Anda bir jyl turyp, andan polkovnık Turlybek Kóshenovtiń aýlynda turyp 11 jyl balalar oqytyp, kóp adamlarny paıdalandyryp (aǵartyp. – S.Q.) turǵany joǵarǵy ulyqtarǵa jetip, Ombydaǵy Kadet korpýsynda oqıturǵan qazaq balalaryn oqytýǵa shaqyrýy boıynsha Ombyǵa baryp, anda 63 jylynda mýftı haziretlerine baryp emtıhan ustap, ımamatlyq ýá mýdárrıslikke ruqsat alyp, keler jyly 3 jyl Kadet korpýsyndaǵy balalarny oqytyp turǵan. Andan soń Ombyda oqıturǵan musylman balalary az bolǵan soń 1867 jylynda Baıanaýylǵa kóship kelip, másjıdke ımam bolyp neshe jyldaı qazaq balalaryn oqytyp, aqyr ǵumyryna shaqly Baıanda turyp, kóp adamdardy paıdalanýyna (aǵarýyna) sebep boldy».

Aıjaryq tipti aty-jónin de jasyryp, Arqaǵa «Qamaraddın Bıjomartuly» degen laqap atpen barǵan bolýy kerek. Osy sebepten bolar, derekterde onyń ákesi men atasynyń aty túrlishe atalǵan. Bir kisi esiminiń úsh túrli atalýy oılandyrmaı qoımaıdy. Resmı oryndar ǵana emes, urpaqtary men jaqyn shákirtteriniń shatasýyna qarap, bizdiń «laqap esim» jónindegi boljamymyz durystyqqa keledi. Múmkin, onyń Aıjaryq Aıtileýuly ekenin súıikti shá­kirti Máshhúr Júsipten ózge eshkim bil­me­gen shyǵar. M.Kópeıuly ózi­niń ustazyn joqtaǵan «Qamaraddın hazi­ret­ti joqtaý» dep atalatyn kólemdi mársıe-tolǵaýynyń sońynda «Aıjaryq Aıtileý­uly. Kishi júz, Bókeılik qazaǵy. Másh­húr­­diń 30 jasynda sóılegen sózi» degen anyqtama bergen.

Orta Azııa dinbasylary Aıjaryqqa ha­ziret, damolla dárejelerinen basqa «Qa­maraddın», ıaǵnı qazaqsha «Dinniń aıy» degen qurmetti ataq beredi. S.Shor­ma­­nov­­tyń jazýynsha, ol aldymen Aq­mo­la óńirine kelip, 1852 jyly son­da­ǵy yqpaldy qazaqtardyń biri polkov­nık Turlybek Kóshenovtiń aýylyna qo­nys­t­anyp, osy tóńirektegi eldiń bıligin us­­taǵan Qońyrqulja Qudaımendeuly men Ybyraı Jaınaquly sekildi aǵa sultandardyń ıeligindegi qazaqtardyń balalaryn oqytady. Qamaraddın hazirettiń taǵy bir talantty shákirti Máshhúr Júsip Kópeıulynyń jazýyna qaraǵanda bilim­dar ustaz Arqadaǵy kereı, qypshaq, aty­ǵaı, qaraýyl, qanjyǵaly, qýandyq, sú­ıin­d­ik sııaqty jeti dýandy jaılaǵan el balalarynyń kókirek kózin ashyp, sanalaryna ıman men ilim sáýlesin túsiredi.

1852-1863 jyldary Saryarqa jur­ty­nyń birtalaı zerek jastary Aıjaryq damolladan bilim alyp, ıslam med­re­selerinde tereńdeı oqytylatyn 12 pán qupııasymen tanysady. Shyǵystyń klassıkalyq ádebıeti, hıkaıa-dastandar, shaıyrlyq poezııa, qazaqtyń halyq ádebıeti, sopylyq ilim baǵyttary, ıslam fılosofııasy, qoǵam jáne quqyq, t.b. negizgi jáne qosymsha pánder qazaq shákirtteriniń oı-órisin keńeıtip, jańa belesterge umtyldyrdy. Aıjaryq ıshan­nyń kórkem minezi, kisiligi, tereń bilimi men aǵartýshylyq eńbekteri Jáńgir han mektebiniń taǵy bir talantty shákirti M.Babajanovtyń «Severnaıa pchela» jýrnalynda jarııalanǵan «Qazaqtyń qazaqtar týraly jazbalary» atty maqalasyna arqaý bolǵan. Zertteýshi osy maqalasynda Aıjaryqtyń Buharada 18 jyl oqyp kel­gen­digin málimdeı otyryp, osynsha mol bilimdi paıdaǵa jaratatyn múmkin­dik­tiń joqtyǵyna ókinish bildiredi.

Keıbir qazaq ǵalymdarynyń jazýyn­sha, Qamaraddın haziret Arqadaǵy ómi­ri­niń alǵashqy jyldarynda Semeı óńirinde bolyp, aqyn Abaıǵa da din men ǵylym sabaqtaryn úıretýi múmkin. Bul týra­ly abaıtanýshy professor Tursyn Jurtbaı («Aıqyn» gazeti, №121, 2008) men jýrnalıst-ǵalym Maqsat Táj-Murat («Astana» jýrnaly, №2, 2010) baspasózde jarııalanǵan maqalalarynda jazady. О́kinishtisi sol, alǵashqy avtor­dyń maqalasynda Qamaraddın laqaby Ka­malatdın túrinde qate berilgen jáne onyń «Shahabýddın Marjanıdiń med­re­se­sin bitirgen alǵashqy shákirt» bolýy da shyndyqqa janaspaıtyn aqpar. Atal­ǵan maqaladaǵy málimetke silteme jasaǵan M.Tájmurattyń da pikirlerine kelisý qıyn. Sebebi Qamaraddın mol­la­nyń Marjanıden 11 jas úlkendigi bar jáne ol tatar ǵulamasynan buryn Buhara sheıhtarynyń aldyn kórip, Pirge qol bergen ári joǵarydaǵydaı qur­­metti ataqqa ıe bolǵan birden-bir qa­­zaq. Asyly, biz «jádıtshildik» ta­rıh­­namasyn Sh.Marjanıdan nemese I.Ǵaspyralydan bastaǵanymyzda tórkini Jáńgir hannan bastalyp, Qamaraddın, Muhamed-Salyq, Abaı, Máshhúr Júsip, Qurbanǵalı, Sháńgereı, Ǵumarlarǵa jalǵasatyn qazaq zııalylarynyń eren eńbegin umytpaǵanymyz abzal. Onyń ústine bolashaq tatar ǵulamasy, tarıhshy ári ımam Shahabýddın Marjanı haziret Buhara medresesinde endi ǵana ilim úırenip júrgen jyldary Jáńgir han túrik, tatar, shaǵataı jáne birneshe Eýropa tilderin meńgergen, 1841 jyly Ishki Bókeı Ordasynda jańa turpattaǵy mektep ashqan, 1844 jyly Qazan ýnıversıtetiniń qurmetti professory atanǵan belgili mádenıet pen ǵylym qaıratkeri edi...

Rasynda, qazaq ǵalymdary Aıjaryq Aıtileýulynyń 1807 jyly, al Shaha­bý­ddın Marjanıdiń 1818 jyly dúnıege kelgendigin esepke almaǵan sııaqty. Tatar tarıhshysy Ǵabdelbarı Battaldyń myna derekteri de sonyń dáleli: «Sh.Marjanı Boharaga 1838 elnyń 12 dekabrende bargan. 1849 elda ısá, shaktyı móhım kýlıazma kıtaplar hám býkcha-býkcha ǵyılmı ıazmalar belán tóıanep, Kazanga kaıtkan». Bul málimetti belgili din qaıratkeri, ımam R.Fahreddın de rastaıdy. Al Aıjaryq Aıtileýuly, ıaǵnı, damolla Qamaraddın haziret Buharaǵa oqý úshin 1834 jyly attanǵan bolatyn. Aıyrmashylyǵy, qazandyq shákirt Buhardaǵy «Mir-Ǵarabta» 10 jyl, Samarqandaǵy «Kókeltashta» 2 jyldaı oqysa, Aıjaryq Buharǵa eki márte baryp, bas aıaǵy – 15, keı derekte – 18 jyl sharıǵı ǵylym kóziniń kózesin túp-túgel sarqyp qaıtqan edi.

Aqyn ómirbaıanyn ózgelerden góri jaqsyraq biletin M.Áýezovtiń málimetine qaraǵanda «Abaı on jasqa kelgende ákesi Semeı qalasyna ákelip oqýǵa bergen, budan buryn qyrda oqydy ma joq pa? Ol týraly habar joq. Semeıde alǵashqy bergen moldasy Ǵabdýljappar degen tatar ımamy. Artynan budan shyǵaryp, Ahmet Rıza degen ımamǵa tapsyrǵan. Bu da tatar ımamy. Ekeýi de meshitte ımamdyq qylyp, sol meshitteriniń janynda medreseleri bolǵan». Bizge belgili málimetterden bilgenimiz, Abaı osy medresede qazaqtyń alǵashqy kásibı tarıhshylarynyń biri Qurbanǵalı Halıduǵlymen qatar tálim alýy múmkin. Al Abaı ómiri jaıynda alǵash qalam terbeýshilerdiń biri, Alash qaıratkeri Á.Bókeıhanov: «Abaı on-on eki jastar aralyǵynda qazaq dalasynda júrip hat tanydy. Al on eki jasynda Semeıdegi Ahmet Rıza moldanyń medresesine túsedi. Abaı on tórt jasynda sonda júrip úsh aı orys mektebinen dáris alady. Osy tórt jyldyq medresedegi jáne úsh aılyq orys mektebindegi dárispen Abaıdyń mekteptik oqýy aıaqtalady» – dep jazdy.

Bylaı qaraǵanda joǵaryda keltirilgen eki zertteýshiniń málimetterinde eleýli aıyrmashylyq joq sııaqty. Degenmen Álıhannyń deregine súıensek, Abaı musylmandyq álippesin el ishinde – Qyrdaǵy oqyǵan moldalardyń birinen alǵandaı kórinedi. Sebebi oqýy tereń – arab, parsy tilderiniń grammatıkasyna qosa, sharıǵat ilimin qaýzaıtyn 12 pándi jáne Shyǵys klassıkalyq ádebıetin oqytatyn medresede bilim alý úshin talapker aldymen, kem degende aýyl mektebinen, ne bolmasa, jeke moldadan saýat ashyp, «til syndyrýy» qajet. Demek, jas Abaı aǵa sultan Qunanbaı óz janynda ustaǵan noǵaı-tatar moldalarynyń birinen «áptıekti» taýysyp baryp, Semeıdegi medresege attanýy shúbásiz. Biraq Abaı medresede 3 jyl oqyǵany óz aldyna, óz betinshe kóp oqyp izdengenniń ózinde munshama ilim-bilim ıesi bolyp shyǵýy neǵaıbyl edi.

Shynyna kelgende, 14-15 jasynda med­reseden bosaǵan Abaıdaı talapker jas­tyń el isterimen ǵana aınalysyp, oqý­syz qarap jatqany da ılanymǵa kón­beı­di. Álbette, bul rette oıymyzǵa taǵy da Arqadaǵy kóptegen yntaly jastyń kókirek kózin ashqan, 1863 jylǵa deıin Aqmola ýezinde, 1867 jyldan bas­tap Baıanaýyl óńirinde, jıyn-terini – 35 jyl ustazdyq etken Qamaraddın haziret eriksiz eske túsedi.

Abaı ómirbaıanynyń shákirttik ke­zeńin­de Qamaraddın esimdi molda ne ha­zi­rettiń esimi ushyraspaıdy. Esesine, Abaı­dyń ustazymen kezdesýi aqynnyń 20 jastaǵy kezinde – Aıjaryq damolla Ombyda ımam ári kadet oqytýshysy qyzmetinde turǵan mezgilinde oryn alýy qısynǵa kóbirek keledi. Abaıdyń 1866 jyly Omby Kadet korpýsynda oqyp júr­gen inisi Halıolla Qunanbaıulyna jazǵan úshbý hatyndaǵy yqylasty pikirinen eki zııalynyń bir-birin biletindigin jáne erekshe qadir tutatyndyǵyn ańǵarý qıyn emes. Osyndaǵy: «Sizden bizge hat jazǵan Qamaraddın mollaǵa kópten-kóp sálem degeısiz. Hár bir sizge dinqaryndasy tur­ǵy­synan qylǵan jaqsylyqtary Alla taǵaladan qaıtsyn, ózine hat jazýǵa ýAqyt tar boldy», – dep keletin Abaı lebizinen biraz jaıttyń basy ashylady. Hat mazmunyna qaraǵanda, hazirettiń jas Abaı men aqynnyń Ombyda oqyp jatqan inisi Halıollaǵa ustazdyq jol kórsetip, jaǵdaıǵa qaraı janashyrlyq tanytqandyǵy, tipti ózara hat-habar alysyp turǵandyǵy da baıqalady. Bul kezde Abaıdyń jasy 21-ge, Halıollanyń 17-ge jańa tolǵan jasóspirim ekendigin eskersek, aǵaıyndy shákirtterdiń Qamaraddın damolladan úırener úlgi-ónegesi de, alar taǵlym-tárbıesi de az bolmasqa kerek.

О́tken ǵasyrdyń 30-jyldarynda Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Shy­ǵys­ta­ný ınstıtýtynyń Berezın qo­ryn­da saqtalǵan bul hatty tapqan akademık Á.Marǵulan bolatyn. Akademıktiń jazýyn­­sha, Qamaraddın damollanyń qolynan ataqty Naýan haziret pen Aqan seri de sharıǵat shárbatyn tatqan, tarıqat tylsymyna batqan. Bul pikirdiń jany bar. Sebebi Aıjaryq Aıtileýulynyń Arqa­da­ǵy ustazdyq qyzmeti dál osy Aq­mo­la óńirinen bastalǵany tarıhı derek­ter­den belgili.

Áıtse de hattaǵy málimetter áli kúnge jóndep tekserilip, zerttelgen emes. Osy joldardyń avtory 2012 jyly bir aılyq ǵylymı issapar kezinde Pıterdegi atalǵan qorda saqtalǵan qujattyq materıaldardy qaıta súzip shyǵyp, onda saqtalǵan Qamaraddın haziretke qatysty ózge eki hatty taýyp, kóshirmesin alǵany bar. Hattardyń biri 1868 jyly Shoqannyń ustazy N.Kostyleskııge jazylǵan bolyp shyqty. Bul ýaqytta Aıjaryq ıshannyń Baıanaýyldaǵy Musa Shormanuly ashqan meshit-medresede shákirt tárbıelep jat­qa­ny málim. Haziret Nıkolaı Feodo­ro­vıchtiń áıel, bala-shaǵalarynyń hal-jaǵdaılaryn surap, olarǵa baqytty ǵumyr tileıdi. Hattyń sońyn: Ǵabdýlǵanı aǵaǵa ýá Aǵlan-ad-dınge ýá ǵaırı suraǵýshy aǵaıynǵa duǵa-ı sálem deısiz. Hárneshik hatýńıznı ıána kútemiz – mýshtamal ahýa­lat­laryń ılán. Qamaraddın damýlla», – dep aıaqtaıdy.

Kadet korpýsynda úsh jyldan asa ýaqyt ıslam dini men tarıhynan jáne N.Kostyleskıımen birlesip shaǵataı tilinen dáris oqyǵan Qamar haziret Qunan­baıdyń daryndy uldaryn qajetti kitap­tar­men de qamtamasyz etip otyrǵan desek, qatelespeımiz. Ondaı dúnıelerdiń arasynda Eýropa men Shyǵystyń klas­sı­kalyq ádebıeti de, ıslam-sharıǵat qaǵı­da­lary men jaratylys zańdaryn túpten qozǵaıtyn talaı qundy kitaptar bolýy múmkin ǵoı. Keıinirek, Abaı tolǵaǵan ıslamı-ımanı pálsapalyq oı oramdary men ǵaqlııat sózderi de «aspannan salbyrap túspegen», osy tektes oqymysty hám týrashyl haziret kókirek kózin ashqan, oqyr kitabyn nusqap, alar ilimi men barar baǵytyna jón siltegen ustaz mektebiniń nátıjesi deý lázim. Haziret hat joldaǵan orys zııalysynyń daryndy qazaq ǵalymy Shoqan Shyńǵysulynyń ustazy ekeni málim. Shoqanǵa ádebıetten dáris berip, erekshe janashyrlyqpen tárbıelegen Nıkolaı Feodorovıchti Qamaraddın hazi­ret­tiń «ashyna-ı dostym» degenine qa­rap olardyń jaqyn aralasqan syılas, pikir­les jandar bolǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Hattyń shaǵataı tilinde jazylýy – N.Kostyleskııdiń túrki tilde­rin­de sóılep, jaza biletindigine kýálik etse, kerisinshe Aıjaryqtyń orys tilin ájeptáýir bilýi ǵajap emes.

«Jaqsyda jattyq joq» degendeı, Ombyda turǵan birneshe jyl qadarynda Aıjaryq ıshan kóptegen zııaly jandarmen, din aǵartýshylarymen emen-jarqyn aralasqany baıqalady. 1863 jyly haziret Kadet shákirtterine dáris bere bastaǵan kezde Shoqannyń áli tiri eken­digin eskersek, ol ekeýiniń kez­de­sý múmkindigin joq­qa shyǵara al­maı­­myz. Tipti Nıkolaı Feo­dorovıch keı­bir aýyz ádebıeti materıal­da­ryn Qa­ma­rad­dın haziretten alyp, N.Berezın ar­qy­ly Pıterge ne Qazan ýnı­ver­sıtetine jiberip otyrýy múmkin. О́ıt­keni Máshhúr Júsip derekterine jú­gin­sek, onyń ózi de halyq ádebıeti úl­gi­le­rin alǵash 8-9 jasynda ustazy Qamar hazirettiń aıtýy­nan úırengenin jazǵan. Bir jaǵynan, Aıjaryq Aıtileýuly keıin­gi Batys jáne Shyǵys Alashordanyń arasyn jal­ǵas­tyrǵan altyn kópir sııaqty. Bókeı­likte Jáńgir mektebinen tálim kórip, Orynbor qalasyndaǵy kadetter ýchı­lı­she­sinde bilim alǵan M.Baba­ja­nov pen Ombydaǵy Shoqannyń ózara tanys bolýy, Aıjaryq damollanyń Halıolla men onyń Jıdebaıdaǵy aǵasy Abaıǵa ustazdyq etýi, ilgeride aıtylǵandaı, Naýan, Sháımerden, Máshhúr, Sádýaqas, Aqan seri, t.b. kóp­te­gen qazaqtyń belgili tulǵalarynyń shyǵarmashylyq ǵumyrbaıany osyndaı oıǵa eriksiz jeteleıdi.

Kólemi 4 betti qamtıtyn ekinshi hatty 1865 jyldyń 21 sáýirinde Máskeý qalasyndaǵy Kremlge jaqyn Bolotnoı alańynda Aıt namazyn oqý úshin arnaıy ókilettikpen, biraz jamaǵatpen barǵan Petropavl gýbernııasynyń ımam-ahýny Ǵabdollabaı bın damolla Ǵabbas ál-mahsym degen kisi joldaǵan.

Arbattaǵy Aıt namazy shynynda da zor saltanatpen ótkeni baıqalady. Par at jekken ádemi fýrgon-kúımeli shananyń aldy-artynda 12 qazaq-orys, eki janynda 4 jandarm qoshemetpen alyp júrgeni, 15 myń orys qyzyqtap, 10 myń jamaǵat namazǵa sapqa turǵandyǵy, namazdan soń halyqqa ýaǵyz aıtylyp, pitir-sadaqa jıylǵany, orystardyń qatty tańyrqap, ahýnǵa rıza bolǵany da maqtanyshpen baıandalady. Sondaı-aq osy hattan Qamaraddın hazirettiń Kadet korpýsynda dáris berýmen shektelmeı, Omby mańyndaǵy qazaqtardyń áleýmettik-quqyqtyq máselelerin sheshýge tikeleı atsalysqanyn kórýge bolady. Anyǵy, Qamaraddın haziret Petropavl aımaqtyq ahýnynan Omby tóńireginde «sanda bar, sanatta joq» ári «ýkaznoı» moldaǵa zárý qazaqtardyń nekelik rásimin zańdastyrý úshin ózine jergilikti úkimetten ruqsat qaǵaz alý úshin keńes berýin suraǵan.

Bul az ǵana derektiń ózi de Máshhúr men Sádýaqas maqalalarynda sıpattaıtyn Aıjaryqtyń jurt qamy úshin jany kúıgen naǵyz taqýa musylman – týra jol ıesi ekendigin tolyqtaı quptaıdy. Qısynǵa salsańyz, Máskeý tórinde – Arbatta Aıt namazyn ótkizgen mártebeli dinbasynyń ózi hat arqyly esep berýine qaraǵanda Qamaraddın haziret bútin Eýrazııa túrkileriniń belgili qaıratkerleri sanasatyndaı úlken bedelge ıe bolǵan.

Aıjaryq Aıtileýuly dúnıeden ótkende Sádýaqas Musauly jazǵan qazanama-maqalada ulyq ustazdyń asa kórkem minezi men el úshin sińirgen ıgi isteri jaıynda tebirene jazǵan. «О́tken 1888 jylynda sentıabr aıynda molla Qamaraddın hazireti 81 jasynda Baıanaýla atyrabynda opat bolyp, Baıanaýla qalasynyń kúnshyǵys jaǵynda bir shaqyrymdaı jerde musylman qabirleri ishinde dáfin bolyndy. Bu kúngeshe qazaq halqy ishinde mundaı adam az bolsa kerek», – dep bastalǵan qazanama sońyndaǵy myna pikirler Qamaraddın hazirettiń naǵyz taqýa, jurt joqshysy, tereń bilim men kisilik ıesi ekendigin aıǵaqtaıdy:

«Bu marqumnyń minezi sondaı edi: nashar, dáýleti joq adamdardan haqy almaq túgili, oqyǵany úshin bálkim, ózinen tamaq berip oqytatuǵyn edi. Jáne halyq ishinde arazlyq bolsa, nasıhat aıtyp tatýlastyrar edi. Jáne eki-úsh kúnlik jerde óziniń biletuǵyn adamlarynda aýrý ıakı qaıǵyly kisiler bolsa, sonsha qart bolsa da erinbeı baryp, kóńilin aýlar edi. Bıler bitire almaıtuǵyn úlken isler ol kisiniń nasıhat qylýy ılan tatýshylyq /jónimen/ bitip qalatuǵyn edi. Kóp adamlarǵa zary ótse kerek. Qazaq halqy bir artyq adamynan aıyryldy».

Qamaraddın hazirettiń el aldyndaǵy erekshe qyzmeti týraly Máshhúr Júsip Kópeıuly da qundy málimetter jarııalaǵan. Mysaly, «Dala ýálaıaty» gazetinde basylǵan «Daladaǵy oqý ja­ıynan» atty maqalasynda ol Arqadaǵy eń bilimdi ıshandar qatarynda aldymen Qamaraddın damollanyń esimin iltıpatpen eske alady.

Túıindeı aıtqanda, Aıjaryq Aıtileýuly (Qamaraddın haziret) ótken HIH ǵasyrdaǵy qazaq dalasynda ilim men bilimniń shamshyraǵy bolyp qana qoımaı, týǵan jurtynyń topyraǵyna izgilik pen kisiliktiń asyl uryǵyn sepken alǵashqy aǵartýshylardyń biri boldy. Qamaraddın hazirettiń mektebi alǵash 1852 jyly Aqmolada – búgingi Nur-Sultan qalasynda ashylyp, sol arada sandaǵan qazaq balalary 11 jyl boıy eski men jańanyń parqyn aıyrarlyq sapaly bilim nárimen sýsyndady. Ombydaǵy Kadetter korpýsyn aıtpaǵanda Baıanaýylda shırek ǵasyrǵa jýyq medresede shákirt tárbıelep, qazaq rýhynyń oıanýyna ólsheýsiz úles qosty. О́kinishtisi, bir zamanda tylsym bilimi men tereń aqyly, sharıǵatqa sheberligi men adamdyq tabıǵaty Muhamed-Salyq, Máshhúr Júsip, Sádýaqas myrza sııaqty talaı oqyǵan qazaqqa oı salǵan Qamaraddın haziret týraly eshbir oqýlyqta ne ǵylymı eńbekterde jazylmaǵan.

Bizdińshe, Abaıdaı ult kósemine týra jol kórsetip, Máshhúr Júsip, Sádýaqas, Aqan seri, Naýan, Shaımerden syndy Alash uldary bastaǵan ondaǵan sahara sańlaqtarynyń kókirek kózin ashqan Qamaraddın haziretteı passıonar tulǵanyń qazaq tarıhy tórinen oıyp oryn alatyn mezgili jetken sekildi.

Serikbaı QOSAN,

shyǵystanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty