Qoǵam • 17 Tamyz, 2020

Qymyz óndirisi qoldaý kútedi

138 ret kórsetildi

Qostanaı oblysynyń mal sharýashylyǵyna qolaıly ońtústik aýdandarynda jyl ótken saıyn bıe baılap, kúbi ystap, atakásip – qymyz óndirisin qolǵa alyp jatqandar kóbeıip keledi. Mysaly, Amangeldi aýdanyna qarasty Qumkeshý aýyldyq okrýginde 94 úı tútin tútetip otyr. 400-ge jýyq turǵyny bar eldi mekende osydan 4 jyl buryn 2 úı ǵana bıe baılaıtyn. Bıyl 15 shaqty úı qazaqtyń kóne­den jetken shaǵyn qymyz zaýyty – qara kúbini kúmpildete pisip, qyryq túrli dertke daýa shıpaly sýsyndy sapyryp satyp, tabys kózine aınaldyryp otyr.

Torǵaı qymyzy Tobyl óńirinde satylady

Eraly Myrzabaev 2009 jyldan beri jeńil kóligimen Qumkeshýden Qostanaıǵa qymyz tası bastady. Alǵashqy jyldary qaladaǵy birli-jarym tamyr-tanystary ǵana bolmasa, qymyz alatyndar kóp bolǵan joq. Keıin kóliginiń syrtyna «Torǵaıda jasalǵan qymyz» degen jarnama jazdyrtyp, onyń astyna uıaly baılanys nómirin kórsetip qoıdy. Osylaısha tutynýshylaryn kóbeıtip aldy. 5 lıtr­den joǵary tapsyrys bergenderdiń úıine tegin jetkizip beredi. Sodan beri, mine, 10 jyldan asty. Qysy-jazy saý­dasy toqtamaıdy. Kásibin dóńgelete júrip, Tobyl qalasynyń ortalyǵynan dańǵaradaı úı turǵyzyp aldy. Endi qymyzdyń ústine aýyldyń qurt-maıy men et sııaqty taýarlar qosyldy.

– Eń bastysy, qymyzdyń sapasyna mán berý kerek. Ár tutynýshynyń talǵamy ártúrli. Munda tek satyp qana qoımaı qymyzdyń emdik qasıeti týraly da túsindirýge týra keledi. О́ıtkeni múlde qymyz iship kórmegen adamdar tapsyrys berip jatady. Ásirese pandemııa bastalǵaly qymyzǵa degen suranys artyp ketti. Shıpaly sýsynnyń ımmýnıtetti kóterýge septigi mol. Tipti kóligi bar kóp jigitter aıaq astynan qymyz satýshy bolyp shyǵa keldi. Odan keıin pnevmonııa asqynyp ketti de, Qostanaıda bir lıtr qymyzdyń baǵasy 1000 teńgeden 1500 teńgege deıin kóterildi. Men qymyzdy 500 shaqyrym jerden tasyp júrsem de, baǵany bastapqy 700 teńgeden asyrǵan joqpyn. Jyǵylǵanǵa judyryq ala júgirý aqyldynyń isi emes. Áıtpese, aýylda otyryp lıtrin 800 teńgeden satqandar boldy.

Suranys kóp bolǵandyqtan, tapsyrys bergen adamdarǵa qymyz jetpeı qalyp jatty. Sondyqtan bárine jetkizý úshin 10 lıtr suraǵan adamǵa 5 lıtr qymyz aparyp berip júrdim. Jalpy, oblysymyzda qymyz óndirisi damymaǵan. Sondyqtan ulttyq sýsyn óndirisin damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlama jasalýy tıis dep bilemin. Tıimdi baǵdarlama, memlekettik qoldaý bolsa, negizgi kúnkórisi mal sharýashylyǵyna qarap otyrǵan Torǵaı óńiri bir serpilip qalatyn edi. Osy máseleni jan-jaqty zertteý qajet sııaqty. Áıtpese qazir talpaq tanaýǵa da 140 myń teńge sýbsıdııa berilip jatyr ǵoı. Taza qymyzdyń lıtrine 300 teńge sýbsıdııa berilse, shıpaly sýsynnyń baǵasy da turaqtanyp, eldiń suranysy da ońaı óteler edi, – deıdi kásipker.

 

Dárigerler alǵys aıtty

«Saýyn saýsań bıe saý, boz qyraý túspeı, sýalmas» degen halyq qaǵıdasyn nyq us­tan­ǵan Dúısenbek Myrzekeev Qumkeshýde 33 bıe baılap otyr.

– Araǵa 3 saǵat salyp tórt mezgil saýa­myz. Táýligine 100 lıtr qymyz alyp otyrmyz, – deıdi ol. Ulttyq sýsyndy 500 shaqy­rym qashyqta jatqan oblys orta­lyǵyna aparyp saýdalap júrgen kásipker Eraly Myrzabaev taýarynyń negizgi bóligin osy kisiden alady. Munyń syrtynda, bıyl jazda jeli basyna kelip jyly saýmal ishetinder kóbeıgen. Dúısenbek sońǵy kezderi aýdandyq aýrýhanaǵa qymyz tasyp júr.

– Amangeldidegi provızorlyq stasıonarda maýsym aıynyń sońy men shildeniń 20-syna deıin 56 adam jatty. Sol kezde bıe baılap otyrǵan aýdan eriktileri birigip, aýrýhanaǵa tegin qymyz jetkizip turdy. Bireý 20 lıtr, bireý 30, bireý 40, endi bireý 100 lıtrden ákelip jatty. Qymyzdyń qasıetin burynnan bilesiz ǵoı, naýqastyń ımmýnıtetin kóteredi. Qos ókpesi birdeı qabynyp álsirep jatqan syrqattarǵa shıpa boldy. Norma boıynsha kúndelikti túski tamaqta jarty lıtrden berip otyrdyq. Qymyzdyń da paıdasy tıgen shyǵar, búginde aýrýhanada 12 adam ǵana qaldy. Qalǵany qulan-taza aıyǵyp, úılerine oraldy. Osy oraıda indetke qarsy kúres barysynda aýrýhanaǵa ulttyq sýsyndy tegin usynyp, naýqastardyń jyldam aıaqqa turyp ketýine járdemdesken Baýyrjan Ánýarov, Azamat Qabdenov, Dúısenbek Myrzekeev, Mels Bójentaev, Saǵdat Dáýǵarın, Shamshıt Shahıslam syn­dy el azamattaryna jáne Jastar re­sýrs­tyq ortalyǵy men aýdanymyzdyń Al­tyn kitabyna engen jastarymyzǵa aýrý­hana jáne emdelýshilerdiń atynan alǵys aı­tamyz, – deıdi Amangeldi aýdandyq aý­rý­hanasynyń bas dárigeri Janar Rama­zan­qyzy.

1

 

Aýyldaǵy qymyzhana

Torǵaıǵa bet alǵan jolaýshy Amangeldini asyp, Qumkeshýdiń mańyna jete bergende tabıǵattyń tosyn sulýlyǵyna kýá bolary haq. Táńirdiń ózi sahara qumynyń bir pushpaǵyn kesip alyp, ulan-ǵaıyr tatyr dalanyń osy tusyna tóge salǵan sııaqty. Eni eki shaqyrym, uzynnan alǵanda úsh shaqyrym aýmaqty alyp jatqan shaǵyl qum jota-jota bolyp osy tóńirekti ǵana aınala kóship júredi. Qumyna qut daryǵan Qumkeshýdiń mańyndaǵy shaǵyl tóbeler – qysta malǵa yqtasyn, jazda shuraıly jaıylymǵa aınalady. Tóskeıi tórt túlikke toly aýyldyń turmysy da berekeli.

Qumkeshýdiń úsh azamaty birigip, jol boıyndaǵy qumnyń ústine kıiz úı tigip, qymyzhana ashyp qoıǵan.

 – Bastapqyda biraz irkilgenimiz ras. Eńbegimiz aqtalmaı qala ma degen qorqynysh ta boldy. Keıin kelýshiler qatary kóbeıe bastaǵan soń, kóńilimiz ornyna tústi. Tutynýshylar talǵamynan shyǵý úshin barlyq jaǵdaıdy jasap baqtyq. Qazir aýdan ortalyǵynan, basqa aýyldardan keletinder jıiledi. Aıaldap toqtap, dám aýyz tıip ketetin jolaýshylar kóp. Bul kıiz úıdi jalǵa alyp otyrmyz, aldaǵy bir jeti kóleminde muny ıesine tapsyryp, arnaıy eki-úsh kıiz úıdi qurǵymyz keledi. Qazir tapsyrys berip te qoıdyq. Eshbir qospasyz, tabıǵı taza qymyzǵa suranys qashanda joǵary bolady, – deıdi Nurlan Seıilhanov.

Aýyl ákimi Aslan Ismaıylovtyń aıtýynsha, Qumkeshý etnotýrızmdi túletýge suranyp tur.

– Máselen, aýyldyń mańynda 22 áýlıe jatyr. Amangeldi jasaǵy men aq patsha áskeriniń qııan-keski urysy bolǵan ataqty Qumkeshý shaıqasy da osy arada ótken. Osynyń barlyǵyn da ósip kele jatqan jas urpaq bilýi kerek, – deıdi aýyl ákimi.

 

Qostanaı oblysy

 

Uqsas jańalyqtar