Sýretti túsirgen Erlan Omar, EQ
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn usynyp, jas urpaqtyń boıyna súıispenshilik, patrıottyq sezimdi qalyptastyrý kerektigin atap ótken bolatyn. Maqalanyń basty bóligi týǵan jerdiń ulttyq qundylyqtaryn qadirleýge arnalǵan. Iá, týǵan jerge degen súıispenshilik tól tarıhyńdy tereńnen bilýden bastalady. Aqmola óńirinde ár tóbesi, ár belesimen jas urpaqtyń boıyna týǵan jerin súıý sezimin qalyptastyratyn qunarly ólkeniń biri ári biregeıi – «Kókshetaý» ulttyq tabıǵı parki.
– Týrıstik marshrýttardyń jalpy uzyndyǵy 639,3 shaqyrymdy quraıdy,–deıdi «Kókshetaý» ulttyq parkiniń basshysy Erbol Saǵdıev, – mine, osy joldyń boıyndaǵy ár beles pen ár jotanyń astynda týǵan eldiń tarıhy buǵyp jatyr. Jaı ǵana syrtqy sulý beıne, qaıtalanbas ajarly kórkemdik qana emes, sanamen salmaqtaǵan adamǵa aıryqsha áser etetin ańyz ertegiler de jeterlik.
Shynynda da, jalpy aýmaǵy 1,3 gektar jerdi quraıtyn Qashqyn shoqysyna kóz salyńyzshy. Osy shoqy arqyly týǵan jerdiń tarıhyn keıingi urpaqtyń sanasyna sińirýge arnalǵan marshrýt ótedi. Máni mol, mazmuny tereń maqsatty kózdegen. Tylsym tabıǵattyń jeńil shymyldyǵyn jelpip ashyp, shoqynyń ústine shyqtyńyz eken delik. Atshaptyrym aımaq quddy alaqanyńyzǵa salǵandaı janaryńyzdyń aldynda jarq ete túsedi. Bir aýyz sózdi shoqy ataýyna baılanysty sabaqtaı ketelik. Este joq eski kezeń. Quba qalmaq qyrdaǵy eldi qamaǵan. Beıbit aýyldar qol jıyp úlgermese kerek. Qapyda basypty. Sol kezde at jalyn jańa tartyp mingen jas batyr amal joq ataýsyz shoqynyń ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanyna súńgip ketken. Jaı jatpapty, torǵaıdaı tozyp bara jatqan, saı-salany panalap bosyp ketken jalpaq jurtqa habar salypty. Týǵan jerin jaý tabanynda taptatpaýǵa bekingen, keýdelerinde namys oty janǵan azamattar aty joq shoqynyń baýyrynda bas qossa kerek. Qol jıyp, serttesip, dandaısyǵan quba qalmaqty qaqyrata jýsatyp, túre qýǵan. Kil qashqyn bas saýǵalaǵan aty joq shoqy keıin Qashqyn shoqysy atanyp ketipti. Mine, mynaý júzjyldyq qaraǵaılar, dińine qushaq jetpeıtin qart qaıyń esil erlerdiń el qorǵaǵan erligin keıingi urpaqtyń qulaǵyna quıyp, sybdyrlap syr shertip turǵan tárizdi. Eldik pen erlikke baýlıtyndaı, týǵan jerdi súıe bilýge shaqyratyndaı.
Kóz salyp qarasańyz, tabıǵattyń sheberligine tánti bolar edińiz. Mine, jalpy aýmaǵy 3,9 gektar jerdi quraıtyn Qazan shoqysy. Qozykósh jerge taıap kelip, sál jitirek kóz salsańyz, saıyn daladaǵy jel men jańbyrdyń áserinen paıda bolǵan jaqpar tastardyń búrilgen alaqan ispetti birtutam aýqymy kádimgi qazan beınesine qatty uqsaıdy. Jartastardyń ózi ózgeshe pishindi. Qylqalam sheberi keneptiń betine maıly boıaýmen órgendeı anyq, ajarly sıpatqa ıe bolypty. Dál osy jerden qapysyz sheberliktiń qarymyn tanýǵa ábden bolady. Dala qazanynyń tórt qubylasy tegis qylqandy orman. It muryn, tańqýraı, tań shyǵymen móldiregen qaraqat kózdiń jaýyn alady.
Sál árirekte Saryarqanyń sary beline ǵaıyptan taıyp úzilip túsken bir shókim monshaq ispetti Imantaý kóli. Kól ortasynda ashyq kúnderi aıqyn, anyq kórinetin, jalpy aýmaǵy 36 gektardy quraıtyn alańdy kórýge bolady. Álgi alań bıikten kóz salsańyz, kádýilgi júrek pishindes bolyp kóriner edi. Bul aralda óte sırek kezdesetin qazaq arshasy ósedi. Qaraǵaı, qotyr qaıyń, shıe men tańqýraı aıryqsha tartymdy sıpat beredi. Taban astynan sýsyldaı jyljyǵan sur jylandy, sý jylandy kezdestirýge bolady. Al qus túri sanap bolmaıtyndaı. Kez kelgen ýaqytta baryp qulaq salsańyz dala kúıin, dala syryn ózinshe shyrqap, tutas bir orkestr quryp turady. Ulttyq parkke at izin salǵan adamnyń kóńilin aýlaıtyn taǵy bir tylsym tabıǵattyń ózgeshe óńdi orny – Kókmúıis. Ol jartylaı aı pishindes kórkem dúnıe. Landshaft jartylaı ashyq, jazyqtaý Kókmúıiste qalyń qaraǵaı, quba qaıyń qaýlap ósedi. Topyraǵy shymdy, sál qurǵaqtaý balshyqty bolyp keledi. Ulttyq parktiń qoınaýyndaǵy kóptegen qasıetti jerler tárizdi Kókmúıiske qatysty da ádemi ańyz jelisi el jadynda saqtalǵan. Myńdy aıdaǵan baıdyń bulyqsyp ósken qyzyna jylqy baqqan jarly jigit ǵashyq bolǵan eken. Jigittiń jeke basynyń kemdigi joq, ór de ójet, ónerli de talapty. Qyz da at tonyn ala qashyp otyrǵan joq. Syrlasa kele bir-birin uqqan. Birge bolmaqqa anttasqan. Tek baılyqtyń býyna bókken baı ǵana mańyna jýytpapty. Aqyr sońynda ekeýi elden qashyp, Kókmúıisti panalaıdy. Soıylyn súıretken baıdyń jaý túsirgish jigitteri at tuıaǵy jetetin jerdiń bárin adaqtap shyqsa da, qalyń jynys kómkergen Kókmúıistiń qus uıasyndaı jyly baýyryndaǵy qos ǵashyq kózge túspepti. Osy jerdi panalaǵan, uzaq jyl meken etken. Qazir bul ara mahabbat araly ispetti.
Sál árirek aýmaǵy 10 gektardan astam Qostaý shoqysy qylań beredi. Aty aıtyp turǵandaı egiz eki shoqy. Qos jotanyń qaq ortasynan buralǵan bel ótedi. Ilki zamanda qazaq topyraǵyna, onyń qunarlylyǵy men kórkemdigine kóz alartqan jaý az bolmaǵan. Osyndaı bir el basyna kún týǵan almaǵaıyp kezeńde aǵaıyndy qos jigit qol jınap, basqynshy jaýǵa qarsy turdy deıdi. Jaý qaramy kóp eken, eńserip barady. Talaı bozdaq oqqa ushqan. Aǵaıyndy batyrlar da jaralanypty. Aǵalarynyń hali múshkil bolǵanyn kórgen qaryndastarynyń etegi jasqa tolady. Kóz jasynan tuzdy kól paıda bolady. El amandyǵy úshin basyn oqqa tikken qos batyr qos shoqyǵa aınalyp ketken eken desedi. Týǵan topyraǵy, óz Otany úshin opat bolǵan bozdaqtardyń máıiti jatqan jerlerge neshe alýan aǵash ósip shyǵady. Jalańtós batyrlardyń máńgi ólmes belgisi ispetti. Ańyzdyń áserliligi sondaı, tyńdaı bergiń keledi.
– Memlekettik ulttyq tabıǵı park aýmaǵynda sonaý 1904 jyly dendrologııalyq park salynǵan. Osy parktiń ońtústik batys jaǵynda 1962-1963 jyldary aýmaǵy 28,9 gektar alqapty quraıtyn jemis baqshasy ornalasqan, – deıdi park basshysy Erbol Bolatuly, – bul óńirge alǵashqy aǵash otyrǵyzý 1904-1905 jyldary júrgizilipti. Qazir parkte súrekti-buta tuqymynyń otyzdan astam túri ósedi. Onyń ishinde qaraǵaı, shyrsha, balqaraǵaı, qaıyń, kókterek, usaq japyraqty jóke, terek, tatar úıeńkisi, súıir japyraqty úıeńki, tal, shegershin, alma aǵashtary bar. Janýarlar álemine de óte baı. Omyrtqaly janýarlardyń faýnasy 300-ge jýyq. Bulan, sileýsin, orman sýsary, aqkis jyrtylyp aıyrylady. О́zender men kólderde sý janýarlary da az emes.
Ásem tabıǵaty ǵana emes, tylsym tarıhymen de qymbat, qunarly ólke aldaǵy qysqa qapysyz qamdanýda. Ústimizdegi jyly 258,87 tonna shóp, 67,8 tonna dándi mal azyǵy, 243,924 tonna dándi daqyldar, 4,975 dana azyqtyq sypyrtqy jáne tuz daıyndalypty. Jumyr jerdiń beti jaman tumaýmen alysyp jatqanda dala sáni – ań-qus ashyqpaıtyn bolady.
Týǵan jerdiń topyraǵy, onyń qut-qasıeti elge eleýli qyzmet etip, kórkimen kóńil arbap, tarıhymen tárbıelep, saf, taza kúıinde dál osylaı tura bergeı!
Aqmola oblysy
