Túrkistannyń túleýi – rýhymyzdyń qaıta oıanýy

Túrkistanda ótken «Túr­kiler tóri – Túrkistan» atty onlaın-konferensııada osyndaı pikir aıtyldy. Túrkistan oblystyq qoǵamdyq damý basqarmasynyń qoldaýymen, Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵy jáne Jazýshylar oda­ǵynyń Túrkistan oblystyq fılıaldarynyń birlese uıym­­­­dastyrýymen ótken sharaǵa elimizdiń túkpir-túk­pi­rinen 300-den astam adam onlaın júıe­si arqyly qatysty.

Túrkistan óńirindegi tarıhı mańyzy bar qasıetti jerlerdi nasıhattaýdaǵy áde­bı shyǵarmalardyń róli, múmkindikteri men áleýetin jan-jaqty talqylaý, qasterli qundylyqtarymyzdy kóp­shilik aýdıtorııaǵa ádebı, tarıhı jáne pýblısıstıkalyq turǵyda jetkizýdiń tyń jol­daryn qarastyrý maqsa­tyn­daǵy konferensııa aıasynda bıyl 75 jyldyq mereıtoıy toılanyp jatqan jazýshy, «Alash» syılyǵynyń ıegeri Marhabat Baıǵuttyń «Túrkiler tóri – Túrkistan» kita­bynyń tanystyryly­my ótti. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jazý­shy Marhabat Baıǵutqa jol­daǵan quttyqtaý hatyn oblys ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov oqyp ber­di. Konferensııanyń mode­ratory, Qazaqstan Jýrna­lıster odaǵy Túrkistan ob­lystyq fılıalynyń tór­aǵasy, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi Ǵalymjan Elshibaıdyń aıtýynsha, elimizdiń sakraldy geografııasyndaǵy tarıhı jádigerlerdiń deni ońtústikte shoǵyrlanǵan. Osydan 3 jyl buryn ázirlengen Qazaq­stannyń kıeli 100 nysany­nyń 23-i Ońtústik óńirde ornalasqan. Al endi osy qasıetti oryndardyń áde­bıet­tegi kórinisi qandaı? Bú­gingi ádebıette qasterli me­kenderimiz qanshalyqty dáriptelip, qamtylyp júr? Osy qasterli oryndardy nasıhattaýda, ásirese jastarǵa tanytýda ádebı salanyń múmkindikterin qanshalyqty paıdalanýdamyz? Osyndaı saýaldar sanany mazalaı­tyny ras. El aýzynda kıeli oryndar kóp aıtylyp júr­genimen, kópshilik naqty de­rek­terdi bile bermeıdi. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa da qalamgerler qaýymy súbeli úles qosary anyq. Mańyzdy tarıhı derekterdi ádebı kór­kem tilmen áspetteı otyryp kópshilik aýdıtorııaǵa jetkizýdiń orasan paıdasy bo­latyny sózsiz.

Konferensııaǵa qaty­sqan elimizge belgili ǵalymdar, qalamgerler, Senat, Májilis, jergilikti máslıhat depýtattary, sondaı-aq Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbeks­tan el­deriniń jazýshylary, áde­bıettanýshylary Túr­kis­tannyń tarıhyna, onyń mán-mańyzyna qatysty qun­dy pikirlerin ortaǵa saldy. My­saly, senator Álimjan Qurtaev bıyl 1150 jyldyǵy atalyp ótip jatqan ál-Farabı babamyzdyń murasyn zert­teýdegi atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Se­nator óz só­zinde ál-Fara­bıdiń júzden astam shyǵar­masyn qazaq tiline aýdarý, ómir jo­ly týraly derekti, kórkem fılm­der túsirý, Nur-Sultan men Túrkistan qalalarynda eskertkish ornatý týraly usynystaryn da aıtty. Belgili ǵalym Muh­tar Qoja Túrkistandaǵy Áziret Sultan kesenesi Orta­lyq Azııadaǵy eń úlken sáý­let eskertkishi ekenin atap ótti. «Bul keseneniń bir erek­­­she­ligi taıqazany, qabir jap­qyshy sııaqty kóptegen jádigeri saq­talyp qalǵan. Altynmen jazylǵany Quran kitaby qazir Almatyda tur. Mun­daı jádigerler Or­talyq Azııadaǵy birde-bir eskert­kishte saqtalmaǵan», dedi ǵa­lym. Sońǵy jyldary Túr­kistanda arheologterdiń ju­mysy eselene túskeni má­­lim. Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesi aýmaǵynan tabylǵan ma­ńyzdy tarıhı nysandar arheologterdiń nazaryn ózine aýdardy. Eski Túrkistan qalasynyń kóne shahrıs­tan jáne ortaǵasyrlyq ma­gıs­traldy kóshe boıynan tabylǵan tarıhı nysan­dar tek Qazaqstan úshin ǵana emes, álemdik turǵyda arheo­logııalyq qyzyǵýshylyq týdy­ratyn sensasııalyq jańa­lyq bolyp tabylady. XIX ǵasyrdyń 1843-1849 jyl­dary Qoqan ıeligi kezinde syr­tynan qorshalǵan Tákııa qaqpa­synyń túbinde qalanyń Kerýensaraı ornalasqan. Tórt qaqpanyń barlyǵynyń túbinde kerýensaraı bolǵan. Sonymen birge monshasy, kishigirim múrıchá degen monshasy bolǵan. Qazbadan ta­bylǵan oljany ǵalymdar «Tákııa kerýensaraıy» dep atap otyr.

Al Túrki akademııasynyń prezıdenti, «Egemen Qazaq­stan» respýblıkalyq gazeti» AQ basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli «Túrkistan ıdeıasy – uly ıdeıa» degen pikir aıtty. «Túrkistan osy­dan eki jyl buryn oblys or­talyǵy mártebesin al­ǵan kezde búkil túrki álemi qýan­dy. Túrkistannyń damýyna Prezıdentimiz de erekshe mán berip otyr. Er túrik­tiń besigi jalpy túrki ále­miniń besigi», dedi ol. Aıta ketelik, Halyqaralyq Túrki aka­demııasynyń qoldaýymen jaryq kórgen Marhabat Baı­ǵuttyń «Túrkiler tóri – Túr­kistan» kitabynyń alǵysózin Darhan Qydyráli jazǵan. Ál-Farabı, Iаsaýı syndy adamzat aýqymyndaǵy alyptardyń tabany tıip, iri rýhanııa­t pen mádenıettiń besigi bolǵan kıeli óńirdiń tarıhy men ta­ǵy­lymyn arqaý etken qa­lamgerdiń bul shyǵarmasy túgel túrkiniń tórine aınalǵan kıeli Túrkistanǵa taǵylymdy tartý bolmaq. Konferensııada kitaptyń qundylyǵy, eldiń, jerdiń, Túrkistannyń qasıe­tin tanytýdaǵy mańyzyn Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Ha­lyq­aralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetiniń prezıdenti Bolatbek Ábdirásilov, Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp ta atap ótti. Al Parlament Má­jilisiniń depýtaty Darhan Myńbaı «Túrkiler tóri – Túr­­­kistan» eńbegi arqyly Mar­­­habat Baıǵut týǵan el al­dyndaǵy paryzyn abyroımen oryn­daǵanyn aıta kele, bul eńbek túrki tilderine aýdarylýy tıis degen usynysyn bildirdi. Jıynda sondaı-aq ózbekstandyq jazýshy, aýdarmashy, «Alash» syılyǵynyń ıegeri Mehmanqýl Islam­qulov, Qazaqbaı Iýldashev, Ázerbaıjandaǵy Halyq­aralyq jas jazýshylar oda­­ǵynyń tór­aǵasy, aqyn Ákbar Qoshaly, túr­kııa­lyq áde­bıettanýshy Bıý­lent Baı­ram Kırkarelı, Shym­kent­tegi «Erlik» mura­jaıy­nyń meń­ge­rýshisi Aq­maral Qudaı­­ber­genova Mar­habat Baı­­ǵuttyń shyǵar­mashy­lyǵy­na qatysty oı-pikirlerin bildirdi.

Erkin DOSYMBAI,

jýrnalıst

Túrkistan oblysy