Yrǵyz-Torǵaı rezervaty qamqorlyqqa zárý

Quıqaly óńirdiń baǵa jetpes qazynasyn saqtaý men qorǵaý, qam­qorlyq jasaý úshin 1986 jy­ly halyqaralyq mańyzy bar respýb­lıkalyq dárejedegi kishi qoryq jasaqtaldy. Qoryq aýmaǵy ańy men qusy jyrtylyp aıyrylatyn, balyǵy shy­pyrlaǵan 378 myń gektardy qamtydy. Al arada jıyrma bir jyl ótken soń, ıaǵnı 2007 jyldyń 14 aqpany kúni kishi qoryqty qalpyna keltirý men aýqymyn ósirý úshin Úkimet qaý­lysyna sáıkes «Yrǵyz-Tor­ǵaı» memlekettik tabıǵı rezervaty» respýb­lıkalyq memlekettik me­ke­mesi qurylǵan.

Ata Zańymyzda tabıǵat qoı­naýynyń baılyǵy memleket men­shigi ekeni aıqyn kórsetilgen. Osy oraıda rezervat óz qyzmetin respýblıka Konstıtýsııasyna jáne ózge de tıisti normatıvtik-quqyqtyq aktilerge, sondaı-aq atal­ǵan mekeme týraly ereje­ge sáıkes júzege asyrady. Onyń óz tólqujaty men rá­miz­­deri já­ne basqarý jospa­ry beki­til­gen. Tabıǵı rezervat­tyń qu­ryltaıshysy – Úkimet. Son­dyq­tan da bul mekeme negizinen res­pýb­lıkalyq bıýdjetten, son­daı-aq belgilengen zańnama sheń­berinde basqa da qarajat kózde­rinen qarjylandyrylady.

Rezervat uǵymy ekiniń birine birdeı málim, túsinikti bola ber­meýi de múmkin. Osy oraıda bul jó­ninde qosymsha derek bere ketkenniń artyǵy joq. Bir sózben aıtqanda, munyń ózi tabıǵı ke­shenderdiń bıologııalyq san­alýandyǵyn ári olarmen baılanysy bar tabıǵı nysandardy qorǵaýǵa, qalpyna keltirýge já­ne saqtaýǵa arnalǵan birtutas ekologııalyq júıe dese de bolady. Bul rette Yrǵyz-Torǵaı ta­bıǵı rezervatynda erekshe qor­­ǵalatyn tabıǵı aýmaq kólemi jó­ninen tek elimizde ǵana emes, álem boıynsha aldyńǵy qatarda tu­ratyny atap aıtýǵa turarlyq másele.

Atalǵan aýqymdy qurylym eli­miz­diń Aqtóbe, Qostanaı, Qa­ra­ǵandy jáne Qyzylorda sekildi tórt birdeı oblysynyń shalǵaı shekaralarymen shek­tesedi. Onyń bas ákimshilik keń­sesi Aqtóbe obly­syndaǵy Yr­ǵyz aýdanynyń ortalyǵynda ornalasqan. Osy­naý teńdesi joq dalalyq eko­júıeniń basty ereksheligi – ór­kenıet qu­ry­lymdarynan, sonyń ishinde ón­di­ris oshaqtary men avtokólik dálizderinen jáne temir jol boıymen eldi mekenderden tys­qary, qashyq ornalasýynda. Mun­daı tylsym, tumsa tabıǵat ósim­dikter men janýarlar dúnıesiniń tabıǵı jaǵdaıda emin-erkin ósip-ónýine qolaıly jaǵ­daı týǵyzady. Bıolo­gııalyq alýantúrlilik uǵymynyń bir tar­maǵy osy aradan týyndaıdy. Rezervat aýmaǵynda erejege sáıkes sharýashylyq qyzmetterdi júrgizýge ruqsat etilmeıdi.

Flora men faýnanyń tirshilik etýine eń qajetti faktordyń biri – qulazyǵan qý dala emes, syl­dy­raǵan sý, aınadaı jarqyraǵan ózen­der men kólder. Bul baǵytta Yrǵyz-Torǵaı rezervaty aýmaǵy Mu­ǵaljar taýy men Ulytaý ara­lyǵyndaǵy 200 mln-nan astam shar­shy shaqyrym aýmaqta mlrd-taǵan tekshe metr erigen qar sýyn jınaıtyn Yrǵyz, Torǵaı, О́lkıek jáne Telǵara ózenderi aýmaǵynda kólbeı ornalasqan. Seksennen astam kól bar. Osy ózen-kólder júıesi bir arnaǵa toǵysyp, el-jurt arasynda Qurdym dep atalyp ketken Shalqar teńizi alabyna bet túzeıdi. Bul tabıǵattyń beınebir artyq sý jınaıtyn ala­­pat qoımasy tárizdi. Sýly-bat­paqty osynaý tańǵajaıyp tabı­ǵat keńistigi dúnıejúzilik ornı­tologııalyq mańyzǵa ıe.

Keıingi kezde Torǵaı memle­kettik tabıǵı zoologııalyq qaý­ma­lynyń (Zakaznık) 296 myń gektar jeri rezervattyń basqarýyna beki­tilip berildi. Sóıtip, onyń aýmaǵy budan úsh jyl buryn taǵy da 410 myń gektarǵa ulǵaı­tyldy. Qazir rezervatqa qaras­ty EQTA-nyń barlyq jer kólemi – 1 mln 643 myń gektar. Bul res­­pýblıkadaǵy alty rezer­vat­tyń eń aýqymdysy eken. Son­daı-aq bul derek rezer­vattyń alatyn jeri Yrǵyz aýdany aýma­ǵynyń 39,6 jáne tutastaı oblys aýmaǵynyń 5,5 paıyzyn quraıtynyn kórsetedi.

Búginde Yrǵyz-Torǵaı re­zer­­va­­tynda shtattyq kestege sáı­kes 120 adam jumys isteıdi. Baqy­laý qyzmetiniń basty arnalary – tabıǵı keshendi qorǵaýǵa, ǵylymı-aqparattyq turǵyda mo­nı­torıngtik zertteýler júrgi­zýge, ósimdikter men janýarlar dú­nıesin qalpyna keltirýge, já­ne ekologııalyq aǵartý men týrızm isin uıymdastyrýǵa baǵyt­talǵan.

Osy oraıda rezervat jumysyn jedel júrgizý úshin memleket qazy­nasynan 321 mln teńgege qa­zirgi zamanǵy qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan ákimshilik ǵıma­raty kesheni salynǵan. Oǵan orna­lastyrylǵan DAVIS aýa raıyn baqylaý beketi qondyrǵysy rezer­vat aýmaǵyndaǵy aýa raıy jó­ninde tolyq málimet jınaqtaı alady. Sonymen birge janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń esebin alýǵa arnalǵan arealdar da bar. Ony kartaǵa túsirýde GARMIN jáne MARINFOW baǵdarlamalary qoldanylady. Sonyń ishinde kıikterdiń Bet­paqdala taralymyndaǵy áýe sa­na­ǵyna rezervat ınspektorlary qaty­syp keledi. Bul iste jekelegen kıik úıirlerine spýtnıktik baqylaý qarǵylary ornatylǵan.

Jer betinde joıylyp ketý qaý­pi bar, erekshe qorǵaýǵa alyn­ǵan janýarlardyń biri – aqbóken. Betpaq dala taraly­myndaǵy bular­dyń basty mekendeý ortasy men mıgrasııalyq joly – Yrǵyz-Tor­ǵaı rezervaty aýmaǵy. Bul mekeme qurylǵan kezden beri kıikter sany on esedeı ósip, 220 myńǵa jýyqtady.

Yrǵyz-Torǵaı memlekettik ta­bıǵı rezervaty qyzmetiniń tıim­­diligin kóterý isinde tolyq­taı she­shimin tappaǵan máseleler de bar. 1,5 mln gektardan asyp túsetin aýqymdy aýmaqty kúzetý men qorǵaý sharalaryn qamtý úshin qosymsha shtattar men tehnıkalar qajet. Saıyp kelgende onyń qarjylandyrý má­se­­lesine tireletini túsinikti. Bul turǵyda qosymsha qarjy kózderin qaras­tyrý kerek. Rezer­­vattaǵy eldi mekenderdiń bir birinen 120-140 shaqyrym shal­ǵaıda ornalasqany, aýa raıy­nyń qolaısyzdyǵy kúzet-baqy­laý jumystaryn jan-jaqty júrgizýge kedergi keltiredi. 65 mem­­lekettik ınspektordyń qyz­met etýine laıyqtalǵan bir ǵana úı­diń azdyq etetini de ras. Onyń salyn­ǵanyna on jylǵa taıap qaldy. Al ǵylymı-tehnıkalyq negiz­demege sáıkes, kem degende aı­dalada arnaıy salynǵan qyzmettik úılerdiń úsheýi bolýy qa­jet kórinedi. Buǵan tıisti qar­jy qarastyrylmaǵany qyn­jyltady.

Rezervat qyzmetiniń basty bir arnasyn ǵylymı jumys­tar quraıtyndyqtan, mekeme bas­shy­lyǵy óńirdegi jáne Nur-Sul­tan men Almaty qalala­ryn­daǵy joǵary oqý oryndarymen jáne ǵylymı mekemeler­men baılanys ornatqan. Sonyń nátıjesinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde tirkelgen ǵy­lymı taqyryptyq zertteý ju­mys­ta­ryn júrgizýge múmkindik ja­saldy. Osy tártippen bes jyl­dyq monıtorıngtik zertteý nátıjeleri hattalyp, «Tabıǵat jylnamasy» toptamasyna engi­zilgen. Almaty qalasyndaǵy «Ult­­­­tyq ǵylymı-tehnıkalyq» aqpa­­rat ortalyǵyndaǵy birtekti elek­trondy bazaǵa tirkelgen. Dese de dalalyq ǵylymı jumystardy tereńirek júrgizýge qajetti zamanaýı qural-jabdyqtar – dron, GPS,beınetuzaq pen beınekameralar jetispeıdi.

Bekitilgen aýmaqta órt jáne basqa da tótenshe jaǵdaılar bolmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Osy oraıda órt sóndirý tehnıkalarynyń da jetispeıtini, al qys kezinde qar qalyń túsken jaǵdaıda, qar shanalardyń bolmaýy da qoldy baılaıdy. Eń bas­ty qaıshylyqty qarańyz: bra­konerlerdiń astynda jeldeı júıtkigen sheteldik jol talǵamaıtyn avto­kólikteri. Mem­lekettik ınspektorlar olardy «ÝAZ»-ben qýyp jetip aýyz­dyqtaı ala ma? Yrǵyz-Torǵaı memle­kettik tabıǵı rezervaty bas dırektorynyń min­detin at­qarýshy Meıirhan Dýan­bekov­tyń aıtýyna qaraǵanda, mem­lekettik ınspektorlardyń bári birdeı qyzmet qarýlarymen jáne keýdeqaptar (bronjılet) qamtamasyz etilmegen. Sondaı-aq ınspektorlardyń jalaqysy nebári jetpis myń teńgeniń tóńi­re­ginde. Bul kórinis tek Yrǵyz-Tor­ǵaı emes, elimizdegi barlyq re­zer­vat­tar ınspektorlaryna tán kórinis.

Aqtóbe oblysy,

Yrǵyz aýdany