Eınshteınniń ókinishi

Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasy Nursultan Nazar­baev 1991 jylǵy 29 tamyz­da Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıǵany belgili. Al 2009 jyly BUU-nyń Bas Assambleıasy Qazaqstan tarapynyń usynysy negizinde osy 29 tamyz kúnin Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady.

Bir qyzyǵy, ıadrolyq qarý­dyń jasalý tarıhy danyshpan Al­bert Eınshteın esimimen tyǵyz baılanysty. 1905 jyly dańqty ǵalym óziniń áıgili formýlasyn – «E=mc2»-ni esep­tep shyǵarady. Iаǵnı fızıka­lyq zattyń energııa­sy onyń sal­maǵyn vakýýmdegi jaryq jyl­damdyǵyn eki eselep kóbeıt­kenge teń. Eınshteınniń bul teń­deýi atom bombasyn ja­saýǵa alǵy­shart jasap berdi.

Árıne danyshpan formýlasyn eseptep shyǵarǵanda muny bil­megeni anyq. Oǵan myna oqı­ǵa mysal. 1939 jyly fızık Leo Sılard ýrannyń tizbektik ıadro­lyq reaksııa qabiletine ıe ekenin anyq­taıdy. Dál sol kezeń­de Eýro­pada nasıstik Germanııa dú­ril­dep turǵan. L.Sılard ýran­nyń mundaı qasıetin fashıster anyq­tasa, álemge úlken qaýip tóne­ti­nin ańǵarady. Sóıtip ol Ang­lııada demalyp jatqan danyshpan Eınshteınge baryp, máseleniń mán-jaıyn túsindirgen kórinedi. Muny estigen ǵalym ol týraly múldem oılanbaǵanyn jetkizedi.

Biraq Sılard bekerge kel­mepti. AQSh prezıdenti Frank­lın Rýzveltke atom bombasyn nasısterden buryn jasaýdy surap hat ázirleıdi de, oǵan Eınsh­­teınniń qol qoıýyn suraı­dy. Sılardtyń sıqyrly sózine alda­nyp, qarýdyń Gıtler qolyna túskendegi qaýipti oılap, Eınsh­teın hatqa qol qoıady. Biraq keıin AQSh Hırosıma men Nagasakıge ıadrolyq qarý tastaǵanda ǵalym barmaǵyn tistep qalǵan eken. Tarıhshylardyń aıtýynsha, danyshpan óle-ólgenshe Rýzveltke jazylǵan hatqa qol qoıǵany úshin ókinip ótken kórinedi.

Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombalardan keıin álemdegi eki alyp derjava – AQSh pen KSRO ıadrolyq qarýdy ıgerýde jarysqa tústi. Osylaısha 1947 jyly Semeıde polıgon ashý týraly sheshim qabyldansa, 1949 jylǵy 29 tamyzda alǵashqy atom bombasy synaqtan ótti.

Mine, qazaq dalasynyń ıadro­lyq synaqqa qatysty qaıǵy-qasireti osylaı bastaldy. Sóı­tip qyryq jyldan astam ýa­qyt ishinde Semeı polıgonyn­da 468 ıadrolyq qarý jaryldy. Bul – búkil KSRO-da jasal­ǵan synaqtardyń úshten biri. Osynyń ózi Semeıdegi polıgonda jarylǵan ıadrolyq qarý qýatynyń qasiretin anyq ań­ǵartsa kerek. Máselen, Semeı­degi synaqtyń jalpy qýaty Hırosıma men Naga­sakıge tas­tal­ǵan bombalardan birneshe myń ese kóp edi.

Keńes ókimeti qulaǵannan keıin Qazaqstannyń enshisine óte mol ıadrolyq arsenal muraǵa qaldy. Bul – «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde básekelesken AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Tipti halyqaralyq qoǵamdastyq ta Odaq tarqaǵannan keıin jańadan táýelsizdigin alǵan elderge kúdik­ke toly kúmánmen qaraǵan-dy. Biraq Qazaqstan ıadrolyq arsenalynan túbegeıli bas tartty.

Qazaqstannyń oqtumsyqtary batystyń betkeustar dıplo­mattarynyń uıqysyn qashyr­ǵany mynadan-aq baıqalady. Ekijaqty kelisimdi syltaýratyp sheteldik sheneýnikter birinen soń biri elimizge jıi at basyn burdy. Áıtse de, bárin mazalaǵan bir ǵana másele: Qazaqstannyń ıadrolyq qarýy. Máselen, 1991 jylǵy 31 tamyzda Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri, qaısarlyǵy arqasynda «Temir ledı» degen atpen tanylǵan Margaret Tetcher sol kezdegi astanamyz Almatyǵa kelip, Elbasy Nursultan Nazar­baevpen kezdesti.

Osy kezdesýdi Elbasy N.Nazar­baev «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady: «Tetcher birinshi kezdesýdiń ózinde maǵan: «Siz ıadrolyq qarýdy ne istemek oıdasyz?» – degen saýaldy tikesinen qoıdy. Ishteı kesimdi sheshim qabyldap qoısam da, áli de oılaný ústindegideı qalyp tanyttym. Bir jaǵynan maǵan onyń mundaı tik minezi unady. Ekinshi jaǵynan, Tetcherdiń bul saýaldy óz tarapynan ǵana emes, sondaı-aq batystaǵy tutas saıasatkerler ortasy atynan qoıyp otyrǵanyn túsindim».

Keıinirek 1991 jylǵy 17 jel­toqsanda AQSh-tyń sol kez­degi memlekettik hatshysy Djeıms Beıker Qazaqstanǵa kelip, Nursultan Nazarbaevpen kez­desti. Bul sapar týraly ame­rıkalyq bedeldi basylym­dar jarysyp jazdy. Máselen, The Washington Post gazeti «Res­pýblıka Prezıdenti AQSh ókili D.Beıkerge ıadrolyq qarýdan ázirge bas tartpaıtynyn aıtty» degen taqyrypta maqala jarııalady. Budan bólek, The New York Times, Los Angeles Times basylymdary da AQSh memlekettik hatshysynyń sapary týraly jan-jaqty aqparat berdi. Muhıttyń arǵy betindegi buqaralyq aqparat quraldary Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan ázirge bas tartpaımyz degen usta­ny­myn qyzý talqylady.

N.Nazarbaevtyń alystan at terletip kelgen qonaqtyń betin qaıtaryp tastaýynyń óz sebebi bar. AQSh tarapy jańa­dan táýelsizdigin alǵan elge doq kórsetip, ıadrolyq arsenalynan bas tartýǵa kóndirýge talpyndy. Bul oqıǵa Djonatan Aıtkenniń «Nursultan Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qaryshty qadamy» kitabynda egjeı-tegjeıli jazylǵan. D.Aıtken óz kitabynda: «Ol amerıkalyq qonaǵyna Qazaqstannyń ıadrolyq qarý klýbyna qosylýǵa yntasy joq ekenin jetkizdi... Degenmen, Nazar­baev qaıtarymy bolmasa, Qazaqstannyń ıadrolyq qarý­dy ıelenýden bas tartpaı­tynyn anyq aıtty», deı kelip, Nursul­tan Nazarbaevtyń: «Maǵan keregi qaýipsizdik kepildigi edi», degen sózin eske alǵan.

Djeıms Beıker Reseımen 3500 mıl shekarany bólisip jatqan, burynǵy KSRO quramyn­da bolǵan Qazaqstanǵa AQSh-tyń qaýipsizdik kepildigin bere almaıtynyn aıtyp, aýyr sózderimen Nazarbaevty toqtatýǵa tyrysty. Tipti qatty ketip, Qazaqstanda ornalasqan árbir oqtumsyqqa qarsy AQSh-tyń úsh ıadrolyq qarýy qarsy turǵanyn aıtyp, qatań eskertý jasady. «Men budan qoryqpaımyn ári mańyzdysy ol emes. Biz bárin teń dárejede sheshemiz. Eń áýeli, ıadrolyq arsenaldan bas tartqannan keıin Qazaqstan onyń ornyna ne alatynyn bilýimiz qajet», dep jaýap berdi Nazarbaev.

Osy sapardan D.Beıker kóp nárse túıip ketkenin boljaý qıyn emes. Kóp uzamaı Prezı­dent N.Nazarbaev AQSh-qa saparmen bardy. Sol 1992 jylǵy mamyrda úlken Djordj Býsh­pen kelissózder barysynda, «ıadro­lyq máseleniń» elimiz úshin barynsha paıdaly, ońtaıly she­shi­min tabýdyń sáti tústi. Álem­­degi asa iri derjavanyń Qa­zaq­­standy saıası turǵyda to­lyq moıyndap, jan-jaqty eko­no­mı­kalyq áriptestik jasaýǵa yn­ta bildirdi. Osylaısha álem ta­rı­hynda tuńǵysh ret syrtqy saıası dıalogta ıadrolyq qarýǵa ıe bolý emes, kerisinshe, odan bas tar­tý mańyzdy tetikke aınaldy.

Qazaqstannyń ıadrolyq arsenaly Batys elderin ǵana qyzyq­tyryp qoıǵan joq. Arab álemi de oqtumsyqtardy satyp alýǵa nıetin bildirdi. Máse­len, 1992 jyly sol kezdegi Lı­vııa basshysy Mýammar Kadda­fı Qazaqstannyń atom bomba­syn saqtap qalýy úshin mıllıard­taǵan dollar qar­jylaı kómek berýge ázir ekenin jetkizgen. Táýelsizdigin endi alǵan memleket úshin bul arbaı­tyn usy­nys. О́ıtkeni Keńes óki­meti qula­ǵan­nan keıin el ekonomıkasy turalap qalǵany belgili. Bi­raq Qazaqstan mundaı jomart usy­nys­tan bas tartty.

Mine, osylaısha Qazaqstan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul sheshim jer-jahandy jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat etýge baǵyttalǵan sony qadam bol­ǵanyn ýaqyt kórsetti. Búginde eli­miz ıadrolyq qarýdan bas tartý isin­de ózgelerge úlgi. Jalǵyz Qazaq­stannyń bastamasymen shar­ta­rapty atom bombasynan qut­qarý múmkin emesi tú­sinikti. Alaı­da elimizdiń she­shimi álemdi qaýip­ti qarýdan qut­qarýǵa zor úles qosyp keledi desek qate­les­peımiz.

Joǵaryda eseptep shyǵarǵan formýlasy ıadrolyq qarýdy jasaýǵa ákelgenin estip, Eınsh­teınniń ómir boıy qaıǵy­ryp ótkenin aıttyq. Qazaqstannyń ıadro­lyq qarýdan bas tartýǵa qos­qan úlesi danyshpannyń qasiretin jeńildeter me edi, kim bilsin?!