ASTANANYŃ SAIаSI JÁNE EKONOMIKALYQ SALMAǴY ÁLEMDE JOǴARY BAǴALANADY

Keıbir elderdiń basqalarǵa qarsy birik­ken alıanstarynan álemdegi beıbitshilikti saq­taýǵa qaýip tóngendikten, halyqaralyq uıym­dar qurylǵan edi. Solardyń ishinde BUU – eń negizgi álemdik uıym. Onyń úlgisimen BSU, EQYU jáne t.b. kóptegen uıymdar quryldy.2010 jyldyń basynan beri Qazaqstan tór­aǵalyq etip kele jatqan, biz búgin áńgime etkeli otyrǵan EQYU eń aldymen bir-birine qarsy turǵan eki áskerı bloktyń arasyndaǵy únqatysý alańy retinde qurylǵan beıbit­shi­likti saqtaý dánekeri boldy. Onyń eń basty maqsaty – eki bloktyń arasynda álemdik beı­bitshilikke qaýip tóndiretin ottyń tutanyp ketýin boldyrmaý edi. Qazir EQYU – 56 mem­leketti biriktirgen asa iri, biregeı halyqaralyq Uıym. Búgingi kúni jahandyq qaýip-qaterlerdiń tórkini ózgerdi. Sonymen birge, qarsylas kúshterdiń teńgerimdiligi de aýytqyp, jalpy­álemdik turaqtylyqqa tóngen qaýipter de burynǵydan ózgerip, árqıly bola tústi. Birpolıarly álem atty ıdeıanyń aıaǵy aspannan kelgen soń ıdeologııalyq jáne saıası dıplomatııada beı-bereketsiz plıýra­lızm­ge jol ashylyp, ol ekonomıkalyq neme­se dinı kıkiljińderdiń áserimen tereńdeı tústi. Bir qyzyǵy – halyqaralyq uıymdar naryqtyq ekonomıka sııaqty tynysh ýa­qyt­tarda nemese bir kúshterdiń áserimen ǵana jaq­sy áreket jasaı alady. Al eger kúshter tepe-teńdigi buzyla bastasa jáne kıkiljińder qarsy taraptardyń ózderi úshin qaǵıdatty dep sanaıtyn máselelerine aralasqysy kele­tin bolsa, onda uıymnyń da áreketi álsireı beredi. Mundaı jaǵdaıda uıymdar únqatysý alańynan góri eshkim sózin de, sheshimin de tyńdamaıtyn jelbýaz nársege aınalady. Búgingi kúni halyqaralyq deńgeıdegi bar­lyq únqatysýlardy álemdik qoǵamdastyq jaq­sy qabyldaǵanymen, EQYU-nyń qabyl­dan­ǵan sheshimdi oryndata alatyn múmkin­shiliginiń bolmaýy onyń birshama álsizdigin de kórsetedi. Bul bir ǵana EQYU-da emes, barlyq halyq­aralyq uıymdardyń basynda bar kemistik. Ony eńserýdiń bir amaly uıym mú­sheleriniń sanyn kóbeıtip, sheshimderdiń kópjaqtylyǵyn arttyrýda sııaqty. G-7-niń de aldymen G-8, endi G-20-ǵa aınalý sebebi sonda. Grekııa óziniń tóraǵalyq etken ýaqytynda Uıymnyń sheshimderdi oryndata alatyn kú­shiniń joqtyǵyna kóńil aýdarmady. Qazaq­stan tóraǵalyǵy kezinde Uıymnyń osy osal tusyna kóńil bólinip, onyń bolashaq pers­pek­tıvasyna nazar aýdarylar degen úmit kúsheıe tústi. О́ıtkeni, Qazaqstannyń saıası jáne eko­no­mı­kalyq salmaǵy álemde basqasha baǵalana­dy. Bul ortalyqazııalyq derjava asa úlken de emes (“otarlaýdan” qorqatyndardy úrkit­etin­deı), sonymen birge, asa kishkentaı da emes (yqpal ete almaıtyndardyń qataryna qosatyndaı).  Osyndaı jaǵdaıdyń ústine Qa­zaqstan ǵalamshardaǵy paıdaly qazbalar keni qoımalarynyń biri sanalady. Bul faktor ony baǵalamaýǵa bolmaıtyn eko­no­mıkalyq suhbattasqa  aınaldyryp otyr. Qazaqstan táýelsiz memleket jáne ol to­lyp jatqan TMD, Reseı jáne Belarýspen qo­sylǵan Keden odaǵy, AО́SShK, ShYU, IKU, TÚRKSOI jáne taǵy da basqa uıym­darǵa múshe bolyp tabylady. Eldiń osyndaı ereksheligin Prezıdent Nursultan Nazarbaev ta únemi atap ótip otyrady. Ol eldiń ha­lyq­aralyq uıymdarǵa qatysýy – kóptegen mem­le­ketter múddeleri qıylysatyn kópirge aı­na­lýyna jaqsy jaǵdaı týǵyzady dep sanaıdy. Osy kúni Qazaqstan Azııany Eýropamen baılanystyratyn gaz jáne munaı qubyrlary júıesiniń ajyramas bir bóligine aınalyp úlgerdi. Al jýyrda Túrkimenstannan tar­tyl­ǵan gaz qubyry da Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytaıǵa jetip otyr. О́rkenıettilik mazmunyna keletin bolsaq, Qazaqstan júzdegen ǵasyrlar boıy túrki men eýropalyq mádenıettiń astasqan tusynda ornalasyp, ejelgi azııalyq dástúrdi boıyna sińirdi. Mádenıetterdiń osylaı, beıbit qatar ómir súrgendigi Qazaqstannyń qazirgi saıası baǵytyna da óziniń yqpalyn tıgizdi. Son­dyqtan da onyń barlyq oń baǵyttaǵy ún­qa­tysýlarǵa belsendi qatysýyna tańǵalýǵa bolmaıdy. Qysqarta tujyratyn bolsaq, búgingi Qazaqstan jáne aldymen onyń kóshbasshysy órkenıetter arasyndaǵy únqatysýlardyń bastamashysy bola alady. Bul, ásirese, qazirgideı álemdik daǵdarystyń kezinde álemge asa zárý nárse. EQYU-nyń burynǵy múshelerin, olardyń arasyndaǵy teńgerimdilikti qalpyna keltire alatyn da búgingi tańda jańa tóraǵa bolmaq. Osyndaı altyn kópir EQYU músheleriniń bárine búgingi kúni qatty qajet, al eger ony kerek qylmaǵan jaǵdaıda Uıym óziniń bu­ryn­ǵy bedelinen aırylyp qalaryn ýaqyt kórsetip otyr. Sonymen qatar, búgingi kúni EQYU-ny barynsha ulǵaıtyp, BUU-nyń dárejesine deıin kóterýdiń qajeti joq. Bul sonshalyqty durys sheshim bolmas edi, óıtkeni, onda ol óziniń tıimdiligin tipti joǵaltyp, BUU-nyń kishi­reıtilgen kóshirmesi sııaqty bolyp qana qalar edi. Biraq Uıymnyń mindeti men maq­sattaryn aıqyndaýda radıkaldy sharalar qabyldaýdyń merzimi jetti. “EQYU-nyń taǵdyry men perspek­tı­va­lary” atty óziniń reseılik aqparat qural­dary­na shyqqan maqalasynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan tóraǵalyq etken tusta atqarylatyn qajetti sharalar týraly aıtyp ótti. Sonyń ishinde grekııalyq tóraǵalyqtyń bastaǵan isterin jalǵastyrý, adam quqy týraly dástúrli taqyryptardyń kóterilýi, qorshaǵan ortany qorǵaý, kólikti jáne kommýnıkasııany damytý sııaqty ba­ǵyt­tar bar. Osy maqaladaǵy eń ózekti másele qatarynda ol   memleketter arasyndaǵy teń­siz­dikter men sonyń kesirinen týyndaıtyn kıkiljińderdiń ǵalamdyq turaqtylyqqa tıgizetin kesirli áserlerin atap ótti. Osy qatarda Aýǵanstandaǵy jaǵdaı, terrorızm men ekstremızmge qarsy kúres máseleleri maqala ózegine aınaldy. Bizdińshe, qazaq­stan­dyq tóraǵalyqtyń negizgi baǵyty – álemniń bir órkenıetti ǵana basshylyqqa alyp, birpolıarly bolmaǵyna qarsy shyǵý bolatyn sııaqty. Adamzat qundylyqtarynyń ártúrliligin ashyq moıyndaı otyryp, Qazaqstan Prezı­denti olardyń arasynda ózara syılastyqtaǵy únqatysýlardyń kez kelgen formasyn ótkizýdi qalaıtynyn bildiredi. Ol tipti kózqarastar qaıshylyǵy da bul iske kedergi bola almasyn aıta kelip, tek qana kez kelgen fýnda­men­talızmge jol berilmeýi qajettigin eskertedi. Astanada bolǵan forýmda Qazaqstannyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qaty­nastar arasyndaǵy únqatysýlardy talqy­laý­ǵa degen umtylysy onyń EQYU sheńbe­rin­degi órkenıetter arasyndaǵy únqatysýlardyń jańa úlgisin jasaýǵa deldal bolmaq nıetin aıqyn ańǵartty. Jáne osy jolda ol osy baǵyttaǵy kıkiljińderdi retteýdiń jańa tásilderin tabýdy usynyp otyr. Árıne, tóraǵa bolǵan elder óz memleketi­niń ulttyq múddesinen shyǵa almaı jatady. Sondyqtan da “ustasqan jaqtarǵa” ádiletti tóraǵalyq ete almaı qalýy múmkin. Biraq Qa­zaqstannyń mundaı birjaqtylyqtan alys bo­laryna degen senim bar. Nursultan Nazar­baev óziniń maqalasynda mundaı kúdikterdiń bárin seıiltip ótti. Ol óz eliniń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýiniń strategııalyq mańyzy ba­ryn atap kórsetti. Túrli únqatysýlar jasaýǵa deldal bolý arqyly Qazaqstan álemdik qoǵamdastyq aldynda óziniń erekshe ornyna qol jetkize alady, deıdi ol. Bolashaq Eýropanyń, EQYU-nyń múddesi úshin  Qazaqstan lıderiniń nıeti iske asyp, alǵa qoıǵan maqsattary oryndalǵanyn qalaı­myz. Sonymen birge, biz ol aıtqandaı, “barlyq EQYU músheleri báriniń de múddesin qamtıtyn ujymdyq maqsattar men basym­dyqtardyń iske asýyna daıyndyq kórset­kenin” qalar edik. Darıo RIVOLTA, IRALMO halyqaralyq saıasat zertteýler ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti (Italııa).