Qazaq memlekettiliginiń bastaý kózderi men dástúr jalǵastyǵy

HHI ǵasyr tabaldyryǵyn attaǵan táýelsiz Qazaqstan tarıhshylary qazaq tarıhyn qalaı jazý kerek, qandaı tu­ǵyr­namaǵa arqa súıep, qandaı metodo­logııalyq ádis-amaldardy qoldana otyryp iske kirisý kerektigi jaıyna kelgende birlikke kelgen ortaq kózqaras joq ekeni baıqalady. Biraq odan shoshynyp bir-birimizdi, sol arqyly aldyńǵy aǵa býyn tarıhshylardy kinálaýǵa bolmas.

Men tarıhshy retinde keshirek qalyp­tasqan adammyn. Meniń tar jol – taıǵaq keshýli ómirbaıanym ári álemdik birneshe tildi paıdalanyp zertteý jumysymen aınalysýǵa múmkindigimniń bolýy sol olqylyqty tezirek toltyrýǵa, ónimdi eńbek etýime sebin tıgizgeni de shyndyq. Sondyqtan endigi jerde kóne tarıhqa jańa kózqarasym qalaı qalyptasty, jumys barysynda ózime úlgi, baǵdarsham bolǵan tarıhshylar men tarıhı zertteý mektebim jóninde aıtqym keledi.

Shynymdy aıtar bolsam, meni ǵy­lym­ǵa alyp kelgen, tarıhshy retinde qa­­­lyp­tastyrǵan Qytaıdyń da, Keńestik orys-qazaq tarıhshylyq mektebi de emes, Bahaddın О́gel bastaǵan túrik ta­rıh­shylyq mektebi bolǵandyǵynyń arqa­synda metodologııalyq turǵydan ońǵa-solǵa aýytqymaı birden jalpy túr­kilik, sol arqyly ulttyq tarıh jazýdyń tóte jolyn tapqanyma rızamyn.

Sonda ol qandaı jol, qandaı metodo­lo­gııa arqyly júzege asty degenge keler bolsaq, maǵan sara jol siltegen otandyq tarıhshylarymyz ustanýǵa tıisti baǵdar «Qazaqstan ta­rıhy úrdisiniń úzdiksiz­di­gi, qazaq hal­qy tarıhy men mádenıe­ti­niń ejelden qazirgi kúnderge deıingi sabaqtastyǵyn jańa aıqyndamalar tur­ǵysynan ashyp kórsetýge áreket jasaý» kerektigin basa dáriptegen jańa aıqyn­damasy boldy. Bir ókinishtisi, osy aıqyn­damany ustanyp jazylǵan tarıhı zertteý eńbekteri onsha kóp emestigi bolyp otyr. Sondaı-aq Qazaq tarıhyn jazýda búgingi Qazaqstan memleketi­niń aýmaǵynan alyp shyǵýǵa, birtutas túrik halyqtary tarıhymen ushtastyra, álemdik órkenıettiń ajyramas bóligi retindegi «Dala órkenıetine» qosqan úlesi kómeskilenip qala beretindigi de anyq baıqalady.

Men ózime ustaz sanaǵan túrik tarıhshysy B.О́gel batystyq, dál sol sııaq­­­ty qytaı men orystyń astam der­ja­valyq-shovınıstik kózqarastaryn ba­tyl synap olardyń, túrikterdiń qoǵam­dyq qurylymy men áleýmettik tur­mys-tir­shiliginiń erekshelikterin esker­meı­ti­nin, kez kelgen qoǵamnyń damýy nemese artta qalýy sol qoǵamdy quraıtyn je­ke tulǵalardyń qoǵam aldyndaǵy óz min­detin qalaı oryndaýyna, ony qalaı uǵy­nyp, sezinýine tikeleı baılanysty ekenin aıta kele «...Dalalyq jaǵdaıda túrik qoǵamyndaǵy otbasy músheleriniń jáne otbasylardyń óz atalastary men rý-ulys aldynda belgili orny men úlesi bolǵanyn «Atty kóshpendiler mádenıeti» dınamıkalyq saǵat mehanızminshe barynsha múltiksiz qozǵalǵan adamdardyń is-áreketi, kemel aqyl-oıy arqyly ja­sal­ǵan bolatyn» dep jazdy.

Tarıhshy óz ustanymyn ornyqtyrý úshin, «túrikterdiń memleket jónindegi túsinigi birtutas túrik tarıhy boıyn­sha tamyry tym tereńge boılaǵan ornyq­ty uǵymdar júıesine, saldarly dúnıe­tanymǵa arqa súıegen. Osyndaı baısaldy baılam búkil tarıh boıynda onsha kóp ózgeriske ushyramaı halyqtyq, ult­tyq dástúrge aınalyp bizge deıin jetip otyr­ǵan­dyǵyn» jan-jaqtyly dáleldeı kele, «túrik memleketterinde ornyq­­qan uda­ıy­lyq pen jalǵastylyqty, túrik­ter ta­rı­hynyń osy ereksheligin bilmeı­tin jatjurt­tyqtardyń túsinýi múmkin emes» deıdi.

Biz qazaq eli tarıhyn jazarda ba­tys­tyq úlgiden týyndaıtyn metodo­lo­gııaǵa táýeldilikten qutylyp túrik mem­leketteriniń taıanyshy tas qamaldarǵa bekingen patsha ordasy emes, halyq, jer, qaǵan týy tigilgen or­da eken­digine kóz jetkizýimizge týra ke­ledi. Biz óz ata-babamyzdyń tarıhyna tere­ńirek úńilgimiz kelse, B.О́geldiń «Túrik ta­rıhy túrik qaýymdary men túrik ul­ty­nyń birtutas ómir hıkaıasy bolyp ta­bylady. Memleketter qulap, jańasy qu­rylyp jata beredi. Al myzǵymaı jal­ǵasa bereri: túrik ulty men túrik qaýymdary jáne olardyń sanasynda saq­talar qasterli uǵym-túsinikter bolsa kerek. Túrik memleketiniń uıytqysy «otbasy – shańyraq», shańyraq shaıqalyp buzylmasa, bul uǵym-túsinikter odan ári jalǵasa bermek» degen sózin udaıy nazarda ustaýymyz qajet.

Búgingi búkil álemdi jaılaǵan jahan­daný men ásirelengen genderlik saıasattan týyndap jatqan otbasy birligin buzatyn azamattyq neke, bir jynys­tylar nekesin zańdastyrý, jalǵan demo­kratııalyq jelikpelerge saıası, tarıhı turǵydan baǵa berip, jas urpaqty tarıh taǵylymymen tárbıeleý arqyly mem­lekettiń, ulttyń taıanysh-tiregi bol­ǵan qasıet­ti otbasy birligin saqtap qalýǵa tıispiz.

Bizge ata tarıhymyz, qasterli salt-dástúrimiz, ómir saltymyz, memlekettik uǵym-túsinigimiz osyndaı asa jaýap­ty ári asa qasıetti mindet artady. Qazaq eli ta­rıhyn jazýǵa atsalysqysy keletin azamattar osy bir qarapaıym qaǵıdalar­dy nazarynan tys qaldyrmaýy tıis.

Qazaq mádenıeti tarıhyn zertteýdiń ádis-tásili qandaı bolýy kerek degen máselege de toǵyz tomdyq «Mádenıet ta­rı­hyna kirispe» atty eńbek jazyp qal­dyrǵan tarıhshy B.О́gel «tirshiliktiń, son­daı-aq kisiliktiń negizi tamaq pen iship-jemge tireledi. Osynaý asa mańyzdy tuǵyrdy oraǵyta ótip mádenıet tarıhyn nemese jalpy tarıh jazý degendi túsinýdiń ózi qıyn» degeni qazaqtyń «As – adamnyń arqaýy» ushqan qus, júgirgen ań – bári tamaq úshin degenimen úndes.

Olaı bolsa, bizdiń qazaq tarı­hyn jazýmen aınalysyp júrgen zertteý­shi­ler qazaq ómir-tirshiliginiń arqaýy bolǵan ulttyq taǵamtaný men iship-jem­­niń ózindik erekshelikterin kór­ne­kilendirýden bastaýy kerek-aq. Aıtýly áskerı joryqtar men uly qo­nys aýdarýlar barysynda, sondaı-aq qa­tal tabıǵat jaǵdaıynda ult­ty saqtap qalǵan, áne sol keneýli talǵam men azyq-túlik jáne jyly da qolaıly kıim-keshek ekenin baǵalaı bilýdiń ulttyq tarıh jazýda sonshama orny bar bolatyn.

Joǵaryda aıtylǵandardy túsindirer bolsaq, álemdik túrikshildik negizderin jan-jaqtyly qarastyrǵan Zııa Gok-alyptyń «keıbir ulttardyń zamanaýı mádenıetke qol jetkizýi úshin ótkeninen alystaýy qajet bolar. Al túrikterdiń, kerisinshe, ótken tarıhyna, ejelgi máde­nıetine qaıyrylyp, nazar aýdarýy jet­kilikti» ekenin aldymen ózimiz tanyp-bilýimiz, sodan keıin sol uly mádenıetti zertteýdiń amal-tásilderi men ǵylymı paıymdaryn jan-jaqtyly álemdik táji­rıbelermen ushtastyra alar edik.

Men joǵaryda túrik tarıhshylar mektebinen úlgi-ónege alǵanymdy, solar qoldanǵan zertteý metodologııa­syn óz zertteýlerimde júıeleýge ty­rys­­qanymdy aıtqan edim. Solardy júıe­­legende mynadaı túıinderge nazar aýda­rýlaryńyzdy qalar edim:

Tarıhshy bolý úshin, onda da naǵyz ult­tyq tarıhshy bolý úshin óz halqyn, onyń búkil bolmys-bitimin, tarıhyn áke-sheshesindeı súıe bilý kerek ekendigi.

Tarıhshy bolýdyń, ásirese qazaq tarıhshysy bolýdyń alǵysharty 70 jyl boıy mańaılaı almaǵan álemdik tilderden arab, parsy, qytaı, mońǵol, túrik, japon til­derin, sol qatarda aǵylshyn, nemis, fran­sýz, orystilderin de jetik meńgerý kerektigi.

Qazaq tarıhshysy ımandy, uıat­ty, kishi­­peıil bolýy, Allaǵa, ata-baba arýa­ǵyna shet bolmaýy, ózi ustaz tut­qan, ǵy­lymı-zertteýge baýlyǵan ustaz­daryna adal bolýy, túrik tarıhshyla­rynsha «me­niń, ne bizdiń súıikti ustazdarymyz» de­gen sóz tirkesin udaıy qoldanýǵa daǵ­dy­laný kerek.

Endi biraz sóz óz zert­teý­­­lerimde, ási­rese arnaıy monografııa arnalǵan «Túr­kesh qaǵanaty» tarıhyn ze­rt­teý ba­ry­synda osy aıtylǵandardy qa­laı paı­dalanǵan tájirıbelerimdi ózde­rińizben bólisýge arnasam deımin.

«Túrkesh qaǵanaty» meniń zertteýlerim boıynsha 692 jyly Jetisýda «on oq bu­dundar» qurǵan memlekettik qurylym bolyp, ol 74 jyl saltanat quryp ishki syrtqy jaýlardyń jan-jaqtyly shabýyly barysynda 766 jyly tarıh sahnasynan ǵaıyp boldy. Osy 74 jyldyq tarıh otandyq jáne sheteldik tarıhshylar nazarynan tys qalǵandyǵyn, sondaı-aq ol týraly jazylǵan birneshe bettik maqalalardaǵy tolyp jatqan qateler men burmalaýlardy syn eleginen ótkizý qajettiligin eskerip mynadaı máse­le­ler­diń basyn ashyp alýǵa bekindim.

Túrkeshter tarıh sahnasyna shyǵar qarsańyndaǵy geosaıası jaǵdaı qandaı edi? Olardy handyq-qaǵandyq bılikke ákelgen qolaıly, qolaısyz alǵysharttar qandaı bolǵanyn aıqyndaý qajet dep taptym, óıtkeni bul dáýirde Túrkeshterdiń shyǵysynda ımperııalyq arany barynsha ashylyp Ortalyq Azııaǵa suǵyna kirgen Tań patshalyǵy (618-907 j) shyǵys sol­tústikte qaıta qalpyna kelgen ekinshi Túrik qaǵanaty (682-744), ońtústiginde Tań patshalyǵy – men taıtalasqa túse alatyn Toban (Tıbet) patshalyǵy, al ońtústik batysynda Eki ózen aralyǵyna suǵyna kirip kele jatqan Arab halıfaty qorshap turǵan bolatyn. Bulardyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń mán-jaıyn ashyp almaı turyp túrkeshter jóninde sóz qozǵaý múmkin emes edi. Osy­naý asa shıelenisti jaǵdaı jóninde ol kezeńde birshama jazba derek qaldyrǵan qytaılar men arabtar jáne ekinshi Tú­rik qaǵanatynan qalǵan Tas jazýlar má­tinderin salystyra otyryp tarıhı shyn­­dyqty ashýǵa týra keldi. Túrkesh qa­­ǵa­naty týraly jan-jaqtyly zertteý dál osy tarıhı jaǵdaıdyń qanshalyqty ashylýyna tikeleı baılanysty ekenine kóz jetkizdim.

Túrkesh qaǵanaty qashan, qaı óńirde, qandaı jaǵdaıda, qandaı etnostyq top­tardyń belsene kúsh salýymen ómirge keldi degen suraqtardyń jaýabyn tabý óte qıyn edi.

Bizge tıip-qashyp soǵyp ótken orys pen qytaı zertteýshileri eshbir jazba derekke silteme jasamaı, ártúrli dolbar­lar aıtýmen ǵana shektelipti. Men sol bol­jal-pikirlerdi Qytaıdyń «Kóne tańna­ma» jáne «Jańa tańnamalaryn­daǵy» derek­terdi «Tonykók», «Bilge qaǵan» tas jazý­­la­ryndaǵy mátindermen salystyra-saralaı kele Túrkesh qaǵanaty 692 jyl­dyń basynda Sýıab qala bekinisinde О́je­li Baǵa tarhan bastaǵan «on oq bu­dun­­nyń» beldi taıpasy qurǵan memleket degen qorytyndyǵa keldim. Eger zert­teýshi retinde joǵaryda atalǵan jaz­ba de­rekterdi túpnusqadan oqyp tek­serip-tal­daý, zerdeleýden ótkizbesek, biz de kóp dol­barlardyń birin aıtýmen shek­teler edik.

Túrkeshterdiń etnostyq quramy men etnoaýmaǵy, sondaı-aq qaǵanattyq ataq-dárejesin aıqyndaý úshin tek qana qytaı jazba derekterine júginý kerek bolatyn. Al, ol jazba derekterdi oqý men maǵynalyq aýdarma jasaý óte qıyn edi. Bul ótkelekten ótýge belgili tarıhshy, qytaı tiliniń bilgiri Nyǵmet Myń­jannyń «Qazaqtyń qysqasha ta­rıhy» atty áıgili eńbegi kómekke keldi. Sóıtip buǵan deıin túrkeshterdi túrik násiline qosqysy kelmegen Iа.Bıchýrın, V.Bartold, L.Gýmılevterdi kózsiz qaı­talaǵan qazaqstandyq tarıhshylar­­dyń jańsaq pikirlerine toıtarys berýge týra keldi. Bul barysta da Tas jazýlar máti­nin jan-jaqtyly zerdeleý úshin qytaı, uıǵyr, túrik, qazaq, orys tilindegi aýdarmalardy qatar qoıyp oı qorytýǵa týra keldi. Sóıtip túrkeshter bastaǵan «on oq budunnyń» naǵyz túriktekti, keıingi qa­zaq halqyn quraǵan baıyrǵy ata-ba­ba­larymyz bolǵan degen tujyrymdy or­nyqtyra aldym dep oılaımyn.

Túrkeshter qurǵan memlekettiń qo­ǵamdyq qurylymy, áskerı bılik júıesi jáne onyń shaǵyn handyqtan áıgili qa­ǵanatqa aınalý barysyna tarıhı taldaý jasaýǵa týra keldi. Máselen, qytaılar túrkeshterdi «bizdiń batys jaǵymyzdy qorǵap kelgen batyrlar» dep dáripteıdi. Qaharman handarymyz, batys shekarashylarymyz dep jazylyp keldi. Túrkesh qaǵany bolǵan, biraq qytaılar olardy bizdiń batys shekarashylarymyz dep ataǵan eken. Zertteı kele kózim jetkeni, túrkeshter óz aldyna jeke memleket bol­ǵan. Qaǵanat degen sóz – ımperııa degen sóz. Imperııa, derjava bolý úshin onyń otarlyq ıelikteri bolýy kerek. Olaı bolsa olardyń ıelikteri boldy ma, bolsa olar kimder bolǵan. Túrkeshter az ǵana áskermen shettegi handyqtardy bılep-tóstegen. Osy barysta olar az ýaqyttyń ishinde túrkilenip ketken.

Álimǵazy DÁÝLETHAN,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty