Jemqorlyqqa qarsy kúres ýaqyt kúttirmeıdi

Onda qol astyndaǵylardyń sybaılas jemqorlyǵy úshin basshylardy laýazymynan bosatý men tártiptik jaýapkershilikke tartý ınstıtýttaryn engizý, normatıvtik-quqyqtyq aktiler joba­larynyń sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy saraptamasyn qalpyna keltirý, azamattar­dy jemqorlyq faktileri týraly habarlaǵany úshin ynta­lan­­dyrýdyń saralanǵan júıe­sine kóshý tapsyryldy. Jańa bastamalardyń barlyǵy naqty zańdarda kórinis tapty jáne ózde­rin tıimdi aldyn alý quraldary retinde kórsetti.

Antıkordyń basqa bastamalary da tujyrymdamalyq qoldaýǵa ıe boldy. Bul – kvazımemlekettik jáne jeke sektorlarda komplaens-qyzmetter qurý; ulttyq kompa­nııa­­lardyń satyp alý jáne joba­lyq qarjylandyrýǵa jaýapty qyzmetkerleri esebinen sybaılas jemqorlyq sýbektilerin keńeı­tý; memlekettik qyzmet­shi­ler­ge syılyq berýge jáne syı­­lyq­tar alýǵa tolyq tyıym salý; kúshtik qurylymdar qyz­me­t­­ker­leriniń qylmystyq aran­datý­­­­shy­lyq áreketteri úshin qyl­mystyq jaýap­kershilikti belgileý; kvazı­mem­lekettik sektor basshylaryn sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl sharalaryn qol­danba­ǵany úshin ákimshilik jaýa­p­ker­shi­likke tartý. Bul jańa­shyl­dyq­tardyń qazir Senatta qaralýy – bas­tamalardyń jaqyn arada iske asy­rylatyndyǵyn kór­setse kerek.

Qoǵam memlekettik apparat osymen ǵana shekteledi dep oılaýy múmkin. Alaıda «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn dáıekti iske asyrý sybaılas jemqorlyqqa qarsy jumysty jandandyrdy. Koronavırýs pandemııasy is jú­zinde memlekettik basqarýdyń ártúrli salalaryndaǵy, atap aıt­qanda densaýlyq saqtaý salasynan bastap sıfrlandyrýǵa deıin sozylmaly sybaılas jem­qor­lyq «indetteriniń» betin ashty. Son­dyqtan Memleket basshysy bıyl 19 tamyzda Qazaq­stannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn odan ári jańǵyrtý jóninde arnaıy keńes ótkizdi, onyń negizgi tezısteri keshegi Joldaýdyń jeke blogyna kirdi.

Prezıdenttiń sybaılas jem­qorlyqqa qarsy reforma­larynyń úshinshi paketiniń asa mańyzdy bas­tamalaryna qysqasha toqtalyp óteıin.

Birinshiden, sybaılas jem­qor­lyq úshin jaýapkershilikti kúsheıtý. Eń aldymen, bul – quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­­­­met­­kerleri men sýdıalarǵa qaty­s­­ty. Meniń oıymsha, olar zań­­dy­lyq pen quqyqtyq tártipti saqtaı otyryp, sybaılas jemqor­lyq qylmystary úshin qatań jaýap­­ker­shi­likke tartylýy tıis. Para berýshiler men deldaldar úshin paraqorlyq jazasyn qatańdatý máselesi pysyqtalatyn bolady. Sottalǵan jemqorlarǵa qatysty merziminen buryn shartty túrde bosatýdyń kúshin joıý eń qýatty profılaktıkalyq áserge ıe bolady. Osy tájirı­beniń jalǵasy retinde biz asa aýyr sybaılas jemqorlyq qyl­mys­tary úshin birneshe eselengen aıyp­pul qol­danýdy jáne jem­qor­larǵa kolo­nııa-qonystarda taǵa­ıyn­dalǵan jazany qaıta qaraý­dy joıýdy jaqtaımyz.

Ekinshiden, 2021 jyldan bas­tap memlekettik qyzmetshiler, depýtattar men sýdıalar úshin shetelde bank shottaryn ıelenýge tyıym salýdy engizý. Bul bastama el múddesi úshin qyzmet etý ıdeologııasy turǵysynan ǵana emes, jemqorlyq kapıtalyn shetelge shyǵarý múmkindikterin joıý maq­satynda da mańyzdy.

Úshinshiden, meniń oıymsha, «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań­nyń qabyldanýy azamattar men úkimettik emes uıymdardy sybaılas jemqorlyq pen bıýro­kratııaǵa qarsy júıeli túrde áreket etýge barynsha keń aýqymda tartýǵa naqty serpin beredi. Onda san qyrly másele boıynsha qoǵam ókilderiniń memlekettik organdarmen ózara árekettesýiniń naqty tetikteri kórinis tabatyn bolady. Antıkor ázirlegen Ashyq bıýd­­jetterdiń ınteraktıvti kartasy ­memlekettik organdardyń ashyq­­tyǵyn qamtamasyz etýdiń negizgi quraly bolý arqyly alǵa qadam baspaq. Budan basqa, mem­­­lekettik organdardyń janyn­da ǵana emes, ulttyq kompanııalarda da jumys isteıtin qoǵamdyq keńesterdiń róli edáýir kúsheıetin bolady. Úzdik sheteldik tájirıbeler negizinde sybaılas jemqorlyq faktileri týraly aqparat berýshilerdi qor­ǵaý­dyń keshendi júıesin ázir­leý azamattyq qoǵamdy jan­dan­­dy­rýdyń mańyzdy quraly bolmaq.

Prezıdenttiń 2021 jyldyń sońy­na deıin memleket­tik qyz­metshiler men kvazımem­leket­tik sektor qyzmetkerleriniń sanyn 25%-ǵa qysqartýdy jedeldetý sheshiminiń strategııalyq mańyz­dylyǵyn erekshe atap ótken jón. Osylaısha, laýazym­dyq jal­a­qylaryn eki ese ulǵaıta otyryp, eńbekaqy tóleýdiń faktorlyq-baldyq júıesine tolyqqandy kóshý memlekettik qyzmettegi sybaı­las jemqorlyqtyń aldyn alý baǵytyndaǵy taǵy bir daýsyz artyqshylyq bolady.

Qazirgi tańda Úkimetpen bir­lesip, EYDU, GREKO, BUU usy­nymdarynan týyndaıtyn sybaılas jemqorlyqqa qarsy basta­malar pysyqtaldy. Olardyń negiz­gisi – sheneýnikterdiń zańsyz baıy­ǵany úshin azamattyq-quqyq­tyq jaýapkershilikti engizý. 2021 jyldan bastap jalpyǵa bir­deı deklarasııalaýdyń birinshi keze­ńin iske qosýdy eskere otyryp, biz kelesi tetikti usynamyz. Bas­tap­qy kiris deklarasııasynda mem­lekettik qyzmetshi óziniń bar­lyq aktıvterin tirkeıdi. Eger kezek­ti deklarasııany tapsyrý kezin­de onyń negizdeı almaıtyn taby­sy­nyń edáýir óskeni anyqtalsa, oǵan memlekettik qyzmetten bosatý jáne negizsiz asyp ketken somany tárkileý sharasy qol­danylady.

Damyǵan elderde qoldany­latyn kásibı satylmaýshylyqqa tek­serý ınstıtýtyn engizý birsha­ma aldyn alý áserin beretin bolady.

Sondaı-aq kún tártibinde mem­le­kettik qyzmetshi emes, biraq ja­rııa­­lyq mindetterdi oryn­daı­­tyn tulǵalarǵa sybaılas jem­qorlyqqa qarsy zańnaman­y qoldaný máselesi de bar. Iаǵnı biz para alǵany úshin kommer­sııalyq bankterdiń top-menedjer­lerin, tabıǵı monopolııalar sýbek­tileriniń basshylaryn, jeke sot oryndaýshylaryn jáne jarııa qyzmetshilerdiń basqa sanattaryn memlekettik qyzmetshiler syndy qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy usynamyz. Bul tájirıbe búkil álemde keń taralǵan.

Búgingi tańda qoǵamnyń sybaılas jemqorlyqty barynsha azaıtýǵa degen talpynysy burynǵydan da zor. Sondyqtan jemqorlyqqa qarsy keshendi reformalardyń ózektiligin asyra baǵalaý múmkin emes. Elbasy men Memleket basshysynyń tolyq qoldaýyna ıe bola otyryp, biz aldymyzǵa Qazaqstanda sybaılas jemqorlyqqa qarsy eń pármendi quraldardy engizý maqsatyn qoıamyz. Bul – ekonomıkalyq ósý men azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýdyń negizgi sharty.

Alık ShPEKBAEV,

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy