Áleýmetpen baılanys – áleýmettik araqashyqtyqty saqtaý emes

Búginde óńirlerde sheshimin tappaǵan máseleler áleýmettik jeliler arqyly belgili bolyp jatqanda, memlekettik organdar jumys qyzǵan sáttegi órt sóndirýshiler sııaqty jumys isteıdi. Sóıtip, sońǵy jyldary áleýmettik jeliler memlekettik organdardyń jumys nátıjesin baǵalaý kórsetkishine aınalyp, jurtshylyq arasynda aıǵaı-shý kóp bolsa ǵana másele sheshiledi degen teris kózqaras qalyptasty. Bul – júıeli júrgiziletin ju­mystyń kórsetkishi bolmasa da, anyǵy sońǵy jyldary bar­lyq deńgeıdegi ákimderdiń, más­lıhat depýtattary men hatshy­larynyń áleýmetpen baılanysy áleýmettik jeliler arqyly aı­ǵaqtalatyn boldy. Bul jaǵynan jergilikti quqyq qorǵaý, sot organdarynyń áleýmetpen baılanysynda ashyqtyq joq.

Aqtóbe oblysynyń ákimi Oń­dasyn Orazalın ótkizgen apparat májilisteri, aýdan, aýyldardy aralaǵan kezdegi jurtshylyqpen kezdesýleri, qurylys nysandary men ınfraqurylymdar júrgizý jumystaryn baqylaýy fotoesep jáne beınesholýlar arqyly ıns­tagram men feıs­býk­tegi ákimshiliktiń resmı paraq­shasynda, ákimniń jeke paraq­sha­synda turaqty jarııalanady. Bul bir jaǵynan baspasóz qyz­meti úshin tıimdi ádis bolsa da, fotoesep pen beınesholýlarda jurtshylyqpen kezdesýdegi kóterilgen máseleler tolyq ashyl­-
maıdy.

Oblys ákiminiń tur­ǵyn­darmen kezdesýleri onlaın-rejimge kóshirilse, áleýmetpen baılanys kúrt artady, óńirdegi qordalanǵan máseleler ashyq talqylanady. О́ńir basshysynyń jylyna eki ret ár aýdan men aýyldarda ashyq kezdesýleri tur­ǵyndarmen júıeli baılanys­ty retke keltirip qana qoı­maı, kóp jaǵdaıda áleýmettik ja­ry­lystyń aldyn alary anyq. Osy jaǵynan qaraǵanda, bar­lyq deńgeıdegi máslıhat de­pý­tat­tarynyń áleýmettik jeli arqyly áleýmetpen baılanysy múlde kórinbeıdi.

Halyq atynan ókildik etý mandatyn ıelengender el ishindegi áleý­met­tik, ekonomıkalyq, ekologııalyq máse­lelerden habardar bolmasa, adamdarmen baılanys ustamasa, olardyń ne keregi bar? Aýdandyq, qalalyq, oblystyq máslıhattardyń depýtattarynyń ja­byqtyǵy pandemııa kezinde anyq baıqaldy. Máselen, oblystyq máslıhat hatshysy Sánııa Qaldyǵulovanyń áleýmetpen baılanys­ty qalaı iske asyratyny túsiniksiz. Bıylǵy kóktemnen bastap elimizde qaýipti indet kúsheıgende, qoǵamda bolyp jatqan oqıǵalarǵa beıjaı qaraı almaıtyn azamattar áleýmettik jelilerdi belsendi paıdalanyp, jurtshylyqty saqtyq sharalaryna shaqyrdy. Jurttyń kópshilik oryndarǵa barmaýyn, barǵan kúnniń ózinde de áleýmettik araqashyqtyqty saqtaýyna, toı-sadaqadan bas tartýǵa, úıde oqshaýlanýǵa shaqyrdy. Sánııa Qaldyǵulovanyń áleýmettik jelidegi paraqshasynda eldi saqtandyrýǵa qatysty eshteńe jazylmaǵan. Sondaı-aq Aqtóbe qalalyq máslıhat hatshysy Sulýpan Shyntasovanyń paraqshalary da bos tur. Depýtattar da únsiz.

Nege bulaı? Elge tóngen indet kezinde halyq ókildiginiń mandatyn alǵandar nege beıjaı qaldy? Bul joǵarydan buıryq kelmese, áreket etpeıtin postkeńestik sındromnyń kórinisi me? Nege máslıhat hatshylary men depýtattar pandemııa kezinde áleýmetpen jumys isteýdiń eń tóte, eń belsendi tetikterin qoldanǵan joq? Beıjaılyq pen nemquraıdylyq pa? Osylaısha adammen adamsha sóılese bilý de qazirgi depýtattar men barlyq deń­geıdegi ákimderge aýyr júkke aınaldy.

Máslıhattar áleýmetke jaqyn emestigi basqa kezde de kórinip qalady. Máselen, 1 qyrkúıek kúni qalalyq máslıhat hatshysy Sulýpan Shyntasova qaladaǵy kópbalaly analardy qabyldaý sátin ınstagram paraqshasyna salǵan. Qalalyq ákimdiktiń akt zalyndaǵy bıik minberde Sulýpan Shyntasova tóbeden qarap otyr, 30 shaqty áıel tómenge jaıǵasqan. Úlken zal, shaǵyn ǵana adam. Jaǵdaıyn aıtyp kelgen áıelderdi tym resmılendirmeı-aq, shaǵyn zalda, emen-jarqyn áńgimelese otyryp qabyldaýǵa bolmaı ma? Bul jerde kópbalaly analar balalaryna ınternet jetkizip berýdi, ne kompıýter, noýtbýk surap kelgeni anyq.

Máslıhat depýtattary ǵana emes, 12 aýdan ákimi de áleýmettik jelige asa qushtar emes. Osy kezge deıin kóp­shilik aýdan ákimi áleýmettik jelide pa­raqshalaryn da ashqan joq. Akkaýnttary bar aýdan ákimderi kóbinese salynyp jatqan áleýmettik nysandar qurylysyn aralaý men aýyldyń basty kóshelerinde fotoǵa túsip, áleýmettik jelige salýdy asa unatady. Birer aı buryn ótkizgen apparat májilisinde oblys ákimi Ońdasyn Orazalın jedel túrde akkaýnt ashyp, jurtshylyqpen keri baılanys ornatý tetikterin iske qosýdy aýdan basshylaryna buıyrdy. Osydan keıin eń soń­ǵy bolyp Alǵa aýdanynyń ákimi Ma­myrǵalı Aqqaǵazov pen Baı­ǵanın aýdanynyń ákimi Qaırat Otarov akkaýnttaryn ashty. Alaıda mereke kúnderi quttyq­taý­laryn salyp qoıǵany bolmasa, olar­dyń paraqshalary bos. Depar­tament basshylarynyń da kóbisi solaı.

Osy jaǵynan alǵanda Temir aýda­­nynyń ákimi, tarıhshy muǵalim Joldas Batyrhannyń belsendiligi óte joǵary. Onyń Feısbýk jelisindegi paraqshasyna shyǵarmashylyqpen kirisip ketetin kezderi de kóp. Máselen, óziniń qabyldaýyna kelgen 35 jastaǵy áıel adamnyń ómirlik ustanymdaryna kelispeı, jaıbaraqat otyryp aqyl aıtyp, otbasy kıkiljińin sheship jiberýi kóptegen qyz-kelinshekke oı saldy. Joldas Batyrǵan bul jerde ákim emes, otbasyndaǵy er adamnyń rólin kóterýge qatysty úlken oı tastady. Sol arqyly sharýashylyq júrgizýge qyrsyz, bala-shaǵasynyń qamyn emes, kóshede aıǵaılap júrýge qumar biraz áıeldiń namysyn qaırady dep oılaımyn. Ol pandemııa kezinde qatań karantın erejesin buzyp, toı-sadaqadan qalmaı júrgen aýyl adamdaryna arnaý jazdy. Máselen, memleketten alǵan 42 500 teńge járdemaqysyn Qurban aıtqa qonaq shaqyrý úshin aýyl dúkenine jumsaǵan jas kelinshektiń áreketin jazyp, ysyrapsyzdyqtan, jalqaýlyqtan saqtandyrady, áıelderdi mal ustap, baý-baqsha egip, bardy uqsatýǵa shaqyrady. Menińshe, qazir aýyl men aýdan ákimderine osyndaı úrdistegi shynaıy áńgime jetispeı jatyr. Sabyrmen, baıyppen el ishindegi kemshilikti túzeý, jyǵylǵanǵa súıeý bolý, qıyndyq kórgenniń mańdaıynan sıpaý sııaqty eldiń aýyzbirshiligi men yntymaǵyn saqtaý jumystarymen aqsaqaldar keńesi men depýtattar aınalysýy kerek. О́kinishke qaraı, el ishinde mundaı úrdis joǵalyp barady.

Aqtóbe qalasynyń ákimi, 36 jas­taǵy Ashat Shaharov qala kó­she­lerindegi jóndeý jumystaryn, salynyp jatqan áleýmettik nysandar qurylysyn aralaǵanyn áleýmettik jelide únemi jarııalaıdy. Keı jaǵdaıda samboshy ákimniń áleýmetke jaqyn bolý áreketteri haıpqa oıysyp ketedi. Máselen, qań­ǵybas ıtti qushaqtaýy, mektep jasyndaǵy óz balalaryna ózen jaǵa­syndaǵy qoqysty jınatýy, túngi qalany aralap, gıtaramen án aıtqan qala jastarymen júz­de­sýi patrıottyq sezimdegi ákim ımıd­jin qalyptastyrý áreketi dep baǵalaýǵa bolady. Sol arqyly ár­túrli jastaǵy jáne túrli usta­nym­daǵy adamdarmen jaqyn bola tús­kisi keletinin de ańǵartyp qala­dy. Aqtóbe úsh jyldan beri «haıp» kórgen joq edi, biraq bul pozı­tıvti haıp jurtty onsha eleń etkizgen joq.

Áleýmetpen áreket etý ja­ǵy­nan aýyl ákimderi jym-jyrt. Olar­dyń óz aýyldaryndaǵy shaǵyn áleýmetpen qandaı baılanys ornatyp jatqany belgisiz. О́ıtkeni ob­lystyń alys eldi mekenderinde ınternet baılanysynyń joqtyǵy ne tym álsizdigi aýyl ákimderiniń oń qyryna kelip tur. Olar qazir qa­lyń uıqyda jatyr. Prezıdent Q.Toqaev oblys ákimi Ońdasyn Ora­zalındi qabyldaǵan kezde ju­myspen qamtý baǵdarlamasy boıynsha el ishinde jumysty kúsheıtýdi tapsyrdy. Eger osy baǵ­darlamanyń oryndalýyn joǵary memlekettik organdar qatań talap eter bolsa, onda bul aýdan jáne aýyl ákimderin qalyń uıqydan oıatýǵa úlken tetik bolary anyq. Ázirge mundaı mehanızm álsiz.