Pedofılııa: Adamzat azǵyndyqtan arylǵan joq

Dál mundaı soraqylyq halqy­myzdyń ata saltynda da, asyl dinin­de de bolǵan joq edi. «Jetimin jy­lat­paǵan, jesirin qańǵytpaǵan» ulty­myz áıelge eń aldymen ana dep qa­rap, balany eldiń erteńi baǵalady. Qo­naq dep qyzyn tórge otyrǵyzyp, so­ńymdaǵy izim dep baldyrǵandy tize­sine jaıǵastyrdy. Sol sana, sol túsinik, sol ustanymnan qashan aıyrylyp qaldyq eken. Endi kelip qyz zorlaǵan, pedofılder jaılaǵan eldiń qataryna qosyldyq.

Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev ótken jyly «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń ne­gizi» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda «Biz shamadan tys qýdalaý sha­ralary men sot tóreliginiń qa­tań jazalaý təjirıbesinen bas tart­tyq. Alaıda elimizde aýyr qyl­mys­tardyń sany azaımaı tur. Biz zańna­mamyzdy izgilendirý isine kóbirek mən berip, azamattardyń negizgi qu­qyqtaryn nazardan tys qaldyrdyq. Jynystyq zorlyq-zombylyq, pedo­fılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, əıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jəne basqa da aýyr qylmystarǵa, əsirese balalarǵa qa­tysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet. Bul məseleni sheshýdi Parlamentke jəne Úkimetke tapsyramyn», dedi.

Ras, elimizde buǵan deıin zańnamany izgilendirýge baǵyttalǵan birqatar ju­mystar atqaryldy. Osydan eki jyl buryn Elbasy Nursultan Na­zar­baev «Tórtinshi ónerkásiptik revo­lıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń ja­ńa múmkindikteri» atty halyqqa Jol­daýynda «Azamattardyń konstı­tý­sııalyq quqyqtaryna kepildikti ny­ǵaıtý, quqyq ústemdigin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý qyzmetin izgilendirý jumystaryn jalǵastyrý qajet», degen edi. Elbasy tapsyrmasyn oryn­daý maqsatynda taraptardy tatý­lastyrýǵa, zábir kórsetýshi bar­lyq talaptardy oryndaǵannan keıin ony jaýapkershilikke tartpaýǵa zor kúsh salyndy. Qylmystyq ko­deks­tiń 262-babyna, Qylmystyq-pro­ses­tik kodekstiń 45-babyna jáne Qyl­mystyq-atqarý kodeksiniń 9-babyna birqatar ózgertýler engizildi. Qoǵamdy izgilendirý sharalaryna 2 myńǵa jýyq adam tartylyp, bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń sany 30 myńǵa azaıdy.

Biraq bul izgilendirý isi aýyr qyl­mys sanalatyn kisi óltirgender men zorlaǵandarǵa, azaptaǵandarǵa, ekstremızm men terrorızmge barǵandarǵa, qylmystyń uıymdastyrylǵan túr­lerin jasaǵandarǵa qoldanylǵan joq. Soǵan qaramastan elimizdiń qylmystyq-quqyqtyq saıasatyn jazalaýshydan quqyq qorǵaýshy qyzmetke qaraı burý jumysy qordalanǵan máselelerdi túbegeıli sheshe alma­dy. Prezıdenttiń byltyrǵy Jolda­ýyndaǵy azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda aıtylǵan «Biz zań­na­mamyzdy izgilendirý isine kóbi­rek mən berip, azamattardyń ne­giz­gi quqyqtaryn nazardan tys qal­dyrdyq», degen sózi osy oıymyzdy ushtaı túsetini anyq. Endigi másele – azamattardyń negizgi quqyqtaryn nazarǵa alý edi.

Prezıdenttiń osy máselege qatys­ty Parlament pen Úkimetke bergen tapsyrmasy aıaqasty qalǵan joq. Zańǵa engiziletin birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar ázirlendi. Osy­laısha ótken jyldyń sońynda Mem­leket basshysy «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq ak­ti­lerine qylmystyq, qylmystyq-prosestik zańnamany jetildirý já­ne jeke adam quqyqtarynyń qor­ǵalýyn kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zańǵa qol qoıdy. So­nyń nátıjesinde zorlaý jəne nəpsi­qumarlyq sıpattaǵy kúsh qoldaný əreketteri ortashadan aýyr qylmys sanatyna aýystyryldy. Sondaı-aq jas balaǵa qatysty zorlaý nemese nəpsiqumarlyq sıpattaǵy kúsh qoldaný əreketteri úshin qylmysker 20 jylǵa nemese ómir boıy bas bos­tandyǵynan aıyrylatyn boldy. Budan bólek, pedofılııa faktilerin habarlamaǵany, jasyrǵany jəne burmalaǵany úshin jazanyń eń joǵary merzimi retinde sottalýshy 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Bastysy, qylmystyń osy túrin jasalǵan kezde taraptardyń ymyralasýyna jol berilmeıdi.

Solaı bola tura qylmystyq jaza qatańdady eken dep qylmys sany azaıa qoıǵan joq. Máselen, bıylǵy maýsym aıynda Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev BAQ ókilderine bergen baspasóz máslıhatynda «Jyl basynan beri zorlyq-zombylyq, pedofılııa, balalarǵa qatysty qylmys úshin zań qataıdy. Jyl saıyn elimizde osy sıpatta 2 myńǵa jýyq qylmys jasalady. Mundaı qylmystyń qatarynda balalardy – azaptaý, uryp-soǵý, bop­salaý, qaýip-qaterli jaǵdaıda qal­dyrý faktileri jıi kezdesedi. Sondaı-aq jasalatyn qylmystardyń úshten biri zorlyq-zombylyq, pedofılııa máselesine qatysty bolyp otyr», dedi. Soraqylyq emeı nemene, bir jylda 2 myń adamnyń ómiri ózgerip, qaıta qalpyna kele qoıary kúmándi psıhologııalyq, fızıologııalyq zardap shegedi.

Jýyrda osy vedomstvo «Bala­lar­ǵa qamqorlyq jasańyz» atty fılm­di jaryqqa shyǵardy. Bul fılm­de kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy zorlyq-zombylyq máselesi kó­terilip otyr. Onda keltirgen resmı statıstıkaǵa sensek, bıylǵy qań­tar-tamyz aralyǵynda kámeletke tol­maǵandarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyq sıpatyndaǵy 550 qylmys jasalypty. Sonyń 250-i – kúsh qoldaný, bopsalaý, qorqytý ne­mese balanyń dármensizdigin paıda­laný arqyly jasalǵan aıýandyq. Jasalǵan qylmystyń teń jartysynan kóbinde balanyń jasy 14 jastan aspaıdy (14 jasqa deıin – 61,3%, 14-18 jas aralyǵynda – 38,7%). Tipti, keı jaǵdaıda balanyń anasy kúıeýinen ne bolmasa birge turyp jatqan azamatynan aıyrylyp qalýdan qorqyp, mundaı zorlyq-zombylyq oqıǵalaryn jyly búrkep jaýyp qoıýdan da tartynbaıdy. Mun­daı zorlyqty 40,6% jaǵdaıda balaǵa beıtanys adam jasaıtyn bolsa, 26,4%-da – tanysy, 17%-da – ógeı ákesi nemese anasynyń birge turyp jatqan azamaty, 7,5%-da – týysy, 6,6%-da – ákesi, 1,9%-da kórshisi jasaıtyn kórinedi.

Nur-Sultan qalasyndaǵy ıýve­nal­dy polısııa ınspektory Gúlsaıa Ánýar­bek bylaı deıdi: «Balalarǵa jasalatyn zorlyq-zombylyqtyń qysqa jáne uzaq merzimdi saldary bolady. Bala eseıgen kezinde de boıynda psıho-patologııa damıdy. Ondaı balalar óte tuıyq keledi. Qoǵamnyń ózine degen qarym-qatynasynan jasqanady. Keı kezde biz osyndaı olqylyqtyń aldyn alý úshin psı­hologtardyń, pe­da­gogterdiń, odan ózge de arnaıy ma­mandardyń qyz­metine júginemiz».

Bul másele polısııa qyzmet­ker­leriniń ǵana emes, elimizdiń prokýratýra organdarynyń da únemi nazarynda. Máselen, Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, balalarǵa zorlyq-zom­bylyq kórsetken adamdarǵa aıaý­shy­lyq ta, raqymshylyq ta bolmaı­dy. «Pedofılderge qatysty zań­dy qatańdatý jumystary áli de jal­ǵasýda. О́zderińiz biletindeı, ótken jyly pedofılderge qatysty sanksııany kúsheıtken bolatynbyz. Tipti, mundaı qylmys jasaǵan adamdardy ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý máselesi de qolǵa alyndy. Endi budan bylaı pedofılder úshin raqymshylyq jasalmaıdy», deıdi M.Ahmetjanov.

Onyń aıtýynsha bıyl balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq 8%-ǵa ósip otyr. Onyń da óz sebepteri bar. Máselen, bıyl bir jábirlenýshige qatysty 60 qylmystyq is qozǵaldy. Byltyrdan bastap jabyq mekemelerde, ınternattarda balalarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyq faktilerin jasyr­ǵandar da jaýapqa tartyla bastady. Ol da qylmystyń osy túrine qatysty jaýapqa tartylǵandardyń sanyn arttyryp otyr.

P.S. Elimizde balaǵa kórsetiletin zorlyq-zombylyq pen pedofılder tarapynan jasalatyn qylmystarǵa qatysty mysaldy kóptep keltirýge bolady. О́zekti órteıtin de – osy! Ásirese, pandemııaǵa baılanysty sabaǵyna barmaı ustazdyń da, ata-ananyń da qadaǵalaýynsyz qalǵan, aýla-aýlada ýlap-shýlap júrgen balalardy kórgende oıǵa batatyn boldyq. «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq». Indetten qorǵaımyz dep júrip, balany júzi qaranyń quryǵyna ilindirip almasaq jarar edi. Oılanarlyq jaǵdaı...