Jeke qosalqy sharýashylyqtardy damytý – ózekti másele

Memleket basshysy osy bir ózekti máselege birinshi ret nazar aýdaryp otyrǵan joq. Sebebi elimizde óndiriletin aýyl­sharýashylyq ónimderi kóle­miniń jartysyna, al mal sharýa­shylyǵy ónimderiniń 66%-ǵa jýyǵy osy jeke qosalqy sharýa­shylyqtardyń úlesine tıesili. Qazirgi kezde elimizdegi mal ba­synyń 47%- 60%-y túr-túri bo­ıynsha osy sektordyń enshisinde.

Alaıda atalǵan orasan zor bıologııalyq aktıv agroóner­kásiptik keshenniń memlekettik qol­daý júıesinen tys qalyp, eshqandaı tehnologııalyq úderis­terge tartylmaǵan. Jeke qosalqy sharýashylyqtardy jaıylym men shabyndyq alqaptarmen qamtamasyz etý máselesi áli de bolsa óz sheshimin tappaı otyr. Ásirese maldyń qysqy jem-shóbin qoljetimdi baǵamen satyp alý múmkinshiliginiń joqtyǵy kóp­tegen qıynshylyq týǵy­zýda. Onyń ústine olardy koope­ra­sııalaý boıynsha Úkimet tara­pynan júzege asyrylyp jat­qan sharalar da tabysty bol­ma­dy. Sebebi naqty  prob­lemalardy sheshýge baǵyt­talǵan ister keshendi sıpat ala al­mady. Osyǵan qaramastan aýyl turǵyndary ózderiniń jeke qo­salqy sharýashylyqtaryn ólmes­tiń kúnin keship júrgizýge máj­búr. О́ıtkeni bul kásip olardyń basym kópshiligi úshin tabystyń jalǵyz kózi bolyp tabylady.

Osy oraıda, jeke qosal­qy sharýashylyqtardy koope­ra­sııa­laýdyń arnaıy jobasyn daıyndaý úshin barlyq ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń múddeli ókilderinen, sonyń ishin­de Parlament depýtattary­nan, bıznes-qurylymdary men qoǵamdyq uıymdardyń ókil­derinen turatyn úkimettik jumys tobyn qurý oryndy bolar edi jáne de bul jobaǵa biz ulttyq ıdeıa retinde qaraýǵa tıistimiz, se­be­bi aýyldyq jerlerdegi tur­ǵyndar – negizinen ózimizdiń qan­das­tarymyz.

Sonymen qatar ǵaryshtyq monıtorıng derekteri negizinde, ıgerilmeı nemese tıimsiz paıdalanyp jatqan jerlerdi qaıtyp alý jónindegi jumysty jandandyryp jáne ony eń aldymen jeke qosalqy sharýashylyqtardyń jer máselelerin sheshý úshin paıdalaný qajet. Al ondaı jerler bizde jetkilikti. Ǵalymdardyń júrgizgen ǵaryshtyq monıtorıngi boıynsha elimizdiń soltústik jáne ortalyq aımaqtarynda jyl saıyn 7%-dan 20%-ǵa deıin egistik jerler paıdalanylmaı jatady. Alaıda olardy qaıtaryp alý jumystary óte báseń.

Sondaı-aq eger qurylǵan kooperatıvterge tıisti jumys isteýine qajetti óndiristik ınfra­qu­rylymdar salynyp berilmese, onda bul jumysta naqty nátıjege qol jetkize almaımyz. Bul máse­leni sheshýdiń eki joly bar. Birin­shisi, aımaqtyq áleýmettik kásip­kerlik korporasııalary arqy­ly bıýdjettik jáne de nesıe­lik qarjy esebinen qajetti óndi­ristik ınfraqurylymdardy salyp, olardy kooperatıvterge lızıng­ke berý nemese bólip tóleý arqyly satý. Ekinshisi, osy úde­riske áriptes retinde sharýa­shylyqtardy tartý. Olar­dyń qolda bar óndiristik ınfra­qu­rylymdaryn paıdalaný arqyly jańa qurylǵan koopera­tıvterdiń qalyptasýyn jedeldetýge qol jetkizýge bolady. Koo­perasııanyń mundaı modeli bar jáne ony S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıver­sı­teti daıarlap, búgingi tańda «Sam­uryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorymen birlesip Aqmola oblysynda júzege asyryp jatyr.

Memleketimizdiń osy máse­leni qysqa merzim ishinde sheshý­ge barlyq múmkindigi bar dep esep­teımin. 188 mln gektarǵa jýyq jaıylymdyq jeri bar jáne osy kórsetkish boıynsha álem­de 5-oryndaǵy memleket bola otyryp, qosalqy sharýa­shy­lyqtardy «ashqursaq» qal­dyrý keshirilmeıdi. Bul máseleni sheshý úshin saıası jigerlilik tanytyp, osy iske bar­lyq deńgeıdegi ákimder­di jumyl­dyryp, kooperasııa­laý máse­lesin olardyń qyzme­tin baǵalaý reıtıngisiniń kórset­ki­shine engizý qajet.

Eger biz jeke qosalqy sharýa­shy­lyqtar máselesin ońynan sheshetin bolsaq, óndiriletin mal sha­rýashylyǵy ónimderiniń kóle­min kem degende 30%-ǵa kóbeı­tip, olardyń sapasyn tek qana ondaǵy mal basynyń azyqta­nýyn jaqsartý jáne de zama­n­aýı tehnologııalyq ádisterdi engizý arqyly arttyra ala­myz. Bul elimizdiń aýyl sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy naǵyz serpilis bolar edi. О́ıtkeni atalǵan joba basqa jobalarǵa qaraǵanda qosal­qy sharýashylyqtardaǵy mal basynyń paıdalanbaı jatqan áleýetin arttyrýǵa negizdeledi. Sondaı-aq aýyl halqynyń tabysyn, sáıkesinshe ómir súrý deńgeıin de kóterýge, aýyldyq eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy jaıylymdyq jerlerdiń tozýyn boldyrmaýǵa, aýyldyń eko­lo­gııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa, qomaqty qarjylardy kóleńkeli aınalymnan  shyǵarý arqyly salyq bazasyn keńeıtýge aparatyn zor mýltıplıkatıvtik nátıjege qol jetkizedi. Munyń barlyǵy, saıyp kelgende, aýyl eko­no­mıkasynyń jańǵyryp, jan­danýynyń qýatty quraly bolmaq.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

Parlament Senatynyń depýtaty