Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Aqsha-nesıe saıasaty – óte aýqymdy dúnıe. Sonyń ishinde kóp nárse qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin retteý saıasatyna tikeleı baılanysty. Naryqtaǵy ınvestorlar, nesıe alýshylar, dástúrli salymshylar, depozıt ashýshylar aqsha sala otyryp, belgili bir deńgeıde táýekelge barady. Táýekel dep otyrǵanymyz – eldegi ınflıasııa, munaı baǵasynyń ózgerýi, aqshanyń qunsyzdanýy.
Máselen, Úkimet eldegi ınflıasııanyń ortasha deńgeıin 6-8 paıyz kóleminde ustap turýǵa talpynýda. Alaıda bıyl aıaq astynan oryn alǵan pandemııa, munaı baǵasynyń tómendeýi, qalyptastan ekonomıkalyq aýyr jaǵdaı ınflıasııany 10 paıyzǵa jetkizdi. Bul resmı statıstıka. Ádette, resmı statıstıka men shynaıy jaǵdaı eshqashan sáıkes kelgen emes. Demek, eldegi ortasha ınflıasııanyń deńgeıi budan da joǵary degen sóz.
Qazaqstandaǵy qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi qazir 9 paıyzǵa teń. Osy jyldyń kókteminde Ulttyq bank belgilegen mólsherleme 9,5 paıyz edi. Qarjylyq retteýshi dál sol tusta durys qadam jasamady. Pandemııa, daǵdarys jaǵdaıynda qaıta qarjylandyrý mólsherlemesin tómendetýi kerek edi. Atalǵan mólsherleme joǵarylasa, depozıtter, kredıtter qymbattaıdy. Qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi – aqshanyń naryqtaǵy qunyn bildiretin kórsetkish. Iаǵnı, Ulttyq bank mólsherlemeni kóterse, ekinshi deńgeıli bankterdiń mólsherlemesi de joǵarylaıdy. Daǵdarys jaǵdaıynda mólsherleme kóterile berse, jeke adamdardyń, zańdy tulǵalardyń bank ónimderin alý múmkindigi azaıady. Kredıttiń qymbattyǵy eshkimdi qyzyqtyrmaıtyn bolady. Sondyqtan daǵdarys kezinde qaıta qarjylandyrý mólsherlemesi tómendetilýi kerek. Menińshe, 7,5-8 paıyzǵa deıin azaıtýǵa bolady. Bul bıznes úshin de, buqara úshin de tıimdi bolar edi. Prezıdenttiń Joldaýda nazar aýdaryp otyrǵan máselesiniń biri osy.
Valıýtalyq saıasatqa da toqtalǵym keledi. Qazir Ulttyq bank alypsatarlyqtyń aldyn alý maqsatynda sheteldik valıýtalardy satatyn lombardtardyń, aıyrbas pýnktteriniń, bankterdiń jumysyna shekteý qoıdy. Osylaısha valıýta baǵamyn qoldan retteýdi kózdep otyr. Biraq teńge pármendi bolmaı tur. Ulttyq valıýtaǵa senim bildiretinder az. Kiristiligi 1 paıyz bolsa da, jurtshylyq artyq aqshasyn dollarmen saqtaıdy. Ishki naryq aqsha-nesıe saıasatyna senimsizdik tanytqan soń, sheteldikter de kúmánmen qaraıdy. Munyń saıası astary da bar. Sheteldik ınvestorlar Qazaqstanda zań ústemdik etken kezde ǵana bizge degen kózqarasyn ózgertedi. Ázirshe, Qazaqstandaǵy saıası faktor ınvestorlarǵa tıimdi emes. Sondyqtan aldymen saıası reforma jasalýy kerek. Sonda ǵana aqsha-nesıe saıasaty, ekonomıkalyq reformalar óz jemisin beretin bolady.
Kez kelgen ulttyq valıýta eki jolmen qamtamasyz etiledi. Biri – altyn-valıýta qory. Ekinshisi – taýar óndirisi. Dál qazir birde-bir memleket ulttyq valıýtany altyn qorymen qamtamasyz ete almaıdy. О́ıtkeni altynnyń qory shekteýli. Demek biz ekinshi jolǵa basymdyq berýge tıispiz.
Talǵat DEMESINOV,
ekonomıst, professor
