Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Álemniń 116 tiline aýdarylǵan roman-epopeıa 200 tomdyq «Álem ádebıeti kitaphanasy» serııasynda 134-135 tom bolyp tur. Máskeý men Sankt-Peterbýrg qalalarynyń ózinde roman-epopeıa jıyrmaǵa jýyq qaıta basylyp shyǵypty. Sońǵy ret belgili jazýshy, aýdarmashy Anatolıı Kımniń jańa, tyń aýdarmasymen basyldy. Sondaı-aq táýelsizdik jyldary túrik, ıran tilderine aýdaryldy.
Álemge áıgili qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov: «Men muny qazaq halqynyń jalpy adamzattyq kórkem oı parasatynyń marjanyna qosqan tikeleı úlesi dep baǵalaımyn. «Abaı» epopeıasy – bul bizdiń kórkemdik jáne áleýmettik ensıklopedııamyz, ol bizdiń ortaq mandatymyz...», degen edi.
Halqymyzdyń uly tulǵalarynyń biri – Qanysh Sátbaev jarty ǵasyrlyq «qazaq ómiriniń ensıklopedııasy» dep baǵalaǵan roman-epopeıada Abaı ómiriniń sanaly jarty ǵasyry qamtylyp, halyq turmys-tirshiliginiń, salt-ǵurpynyń tutas kórkem beınesi jasalǵan.
Halqymyzdyń asyl tekti tulǵalaryn qynadaı qyrǵan 30-jyldarǵy qýǵyn-súrgin jazýshylyq jolǵa jańadan túsken M.Áýezovti de aınalyp ótpedi. Sol náýbettiń taýqymetimen sharpysa júrip, jazýshy óz ómiriniń basty kitaby – «Abaı joly» epopeıasyna asa tyńǵylyqty daıyndaldy. Aldymen Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵyn shyǵardy. Aqyn týraly derekterdi tynbaı jınastyrdy, onyń ómirbaıandyq, shyǵarmashylyq jolyn ǵylymı turǵydan bir izge túsirdi. Bolashaq epopeıanyń alǵashqy taraýy «Tatıananyń qyrdaǵy áni» degen taqyryppen jaryq kórdi. Osydan bastap M.Áýezovtiń qalǵan barsha sanaly ǵumyry tek kemeńger Abaı tulǵasyn jan-jaqty beıneleýge arnaldy. Suńǵyla sýretker tarıh pen taǵdyr bergen múmkindikti sheber paıdalana otyryp, tabıǵı bolmys-bitimindegi qalamgerlik qarym-qabiletti, aqyl-zeıindi, tanym-túısikti, ómirlik jáne kórkemdik tájirıbeniń barlyq kúsh-qudiretin «Abaı jolyna» sarqa jumsady. Sonyń nátıjesinde týǵan ǵajaıyp roman-epopeıa arqyly halqymyzdyń tarıhı zerdesin qaıta qalyptap, kóshpeli jurttyń tirshiligin jańasha jańǵyrtty.
Tynymsyz eńbek, tereń izdenistiń, zor shyǵarmashylyq qajyr-qaırattyń nátıjesinde dúnıege kelgen tórt tomdyq epopeıa dúnıejúzi ádebıetiniń tórinen laıyqty oryn aldy. Ultymyzdyń mereıin tasytyp, mártebesin kóterdi, mádenıetiniń dańqyn aspandatty, tórtkúl álemge qazaq degen halyqtyń talaıly tarıhyn, turlaýly taǵdyryn, qadir-qasıetin pash etti.
«Abaı jolynda» HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń tynys-tirshiligi, salt-sanasy keńinen qamtylyp, san qyrly tutas galereıa jasalǵan. Halqymyzdyń etnografııalyq, dinı, rýhanı, mádenı dástúrleri: jaz jaılaýǵa, qys qystaýǵa kóshý, qudalyqqa barý, toı atqarý, as berý, túrli saılaý, daý-sharlar, sondaı-aq jeti aǵaıyndy jut, ań, qus aýlaý men tabıǵat kórinisteri, t.b. bári-bári kórkem kórinis tapqan. Qazaq baıtaǵyndaǵy jyldyń tórt mezgili qalaı ásem sýrettelgen deseńizshi!
Romandaǵy basty tulǵa – aqyn Abaı. «Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósip», «myńmen jalǵyz alysqan» dala danyshpanynyń beınesi tutas bir halyqtyń rýhanı, adamı sımvoly, kelbeti bolyp kórinis beredi. Shyǵarmada Abaıdyń sózi men isi bir jerden shyǵyp otyrady – óleńderinde zaman muńy men halyq qamyn tereń tolǵaǵan uly aqyn, árbir áreketinde qalyń el qazaqtyń bolashaǵyn keńinen oılaǵan úlken oıshyl retinde tanylady. Bul turǵyda M.Áýezov Abaıdyń kórkem beınesin jasaýǵa aqynnyń óz óleńderiniń kóp kómegi tıgenin asa iltıpatpen jazady. Suńǵyla sýretker uly aqynnyń shynshyl shyǵarmalaryn týǵyzǵan jaǵdaı men sebepter tabıǵatyna tereń boılaý arqyly onyń ómir jolyna qanyǵady. Abaı halyq qurmetinde qanshalyqty bıik deńgeıde tursa, jazýshy onyń kórkem beınesin sonshalyqty joǵary dárejede beredi.
Romannyń basyndaǵy qaladan aýylǵa asyǵyp kele jatqan bala shákirt pen epopeıanyń sońyndaǵy «uly keýdeniń ystyq demi toqtap, shól dalany jaryp aqqan darııadaı, ıgilik ómir úzilip, záýlim ósken alyp shynar qulap, ómirden Abaı ketkenge» deıingi aradaǵy qyryq bes jyl – Abaıdyń adam, azamat, aqyn, qaıratker retinde júrip ótken soqtyqpaly, soqtaly, aýyr, almaǵaıyp ómir joly. Birinshi kitapta Abaı azamat retinde qalyptasady. Ekinshi kitaptan bastap el adamy, óner sheberi – shyn mánindegi azamat aqyn bolyp shyńdalady. Abaı aqyndyǵynyń túp qazyǵy – týǵan topyraǵyndaǵy asa baı halyqtyq aýyz ádebıeti, kózi kórgen Barlas, Baıkókshe, Shóje aqyndardyń, Birjan saldardyń yqylas, yqpaly, Shyǵystyń jeti juldyzynyń, Pýshkın, Lermontov bastaǵan orys klassıkteriniń shyǵarmashylyǵy, odan qaldy túrli jaǵdaıda tanysyp, dos-jar bolyp ketken orys dostarymen ortaq áńgime, taǵysyn taǵylar. Bul turǵyda da, Abaıdyń ómir jolyn, san qyrly aqyndyq, sazgerlik, oıshyldyq óneriniń tereń tylsymyn, qyr-syryn, sol zamandy, sol ortany, qoǵamdyq qarym-qatynastardy tereń túsiný úshin de M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń baǵa jetpes tanymdyq, taǵylymdyq mán-mańyzy zor.
M.Áýezov Abaı beınesin sol kezeńdegi tarıhı prosestermen, halyq ómirimen tyǵyz baılanysta sýretteıdi. Otarshyldyq jymysqy saıasattyń aýyr zardaptaryn, áleýmettik teńsizdikterdi, eldiń turmys-tirshiligindegi qarama-qaıshylyqtardy basa baıandaıdy. M.Áýezov kitapqa arqaý etken oqıǵalar men kubylystar tarıhı prosestiń damý tendensııasyn dál taýyp, halyq ómiriniń negizgi salalaryn qamtıdy. Alǵashqy kitaptarda rý tartysy kóp kórinis berse, keıingi kitaptarda áleýmettik teńsizdikke negizdelgen kúrester basa baıandalady.
Abaı – qııan túkpirde jatyp-aq barynsha oqyp-toqyǵan tereń zııat bilim ıesi, parasat-paıymy erek adam, saıyn saharany, qarańǵy qaýymdy qamaýdan, tyǵyryqtan shyǵarý jolynda aqyndyqty kúsh-qýat tutyp, jamandyq, jaýyzdyq ataýlymen jalǵyz kúresken jumbaq jan. Mine, osy negizde klassık jazýshy M.Áýezov Abaıdyń aqyndyq tabıǵatyn azamattyq qaırat-qajyrymen berik sabaqtastyra otyryp, onyń tulǵasyn bir ulttyń danasy, bir halyqtyń danyshpany dárejesine kóterdi. Uly aqyn, ǵulama oıshyl, halyq qaıratkeriniń máńgi ólmes, óshpes, asyl beınesin somdady.
«Abaı joly» romanyn túrli, bir-birine uqsamaıtyn keıipkerlerdiń, harakterlerdiń galereıasy dese de bolady. Bul rette Abaıdan keıingi orynda turǵan tulǵa – Qunanbaı О́skenbaıuly. Ári-beriden soń Qunanbaı – basty keıipkerlerdiń biregeıi. Qarap otyrsańyz, uzaq romannyń basynan aıaǵyna deıin, tipti ol qaıtys bolyp ketken soń da, Qunanbaı saıasaty júrip otyrady. Aıtalyq, roman onyń túpki, tereń astarly oı-maqsatynyń bir qyry bolyp tabylatyn Qodar-Qamqa qazasynan bastaý alsa, tórtinshi tomda, Abaı jazyqsyz japa shegip, soqqyǵa jyǵylǵan soń, onyń namysyn jyrtqan el jaqsylarynyń jıynynan da Qunanbaıdyń tórt nemeresi – Shubar, Maǵaýııa, Kákitaı, Ázimbaı tórteýi birge qaıtyp kele jatady. Mine, osynyń ózi Qunanbaı ólse de, qunanbaıshylyqtyń ólmegenin, onyń rýhy myqty ekenin bildiredi emes pe?! Abaıdyń ózi: «Ol sypatty qazaqta dúnıege eshkim kelmepti» dep jyrlaǵan tarıhı tulǵa, bı, aǵa sultan Qunanbaı О́skenbaıuly týraly M.Áýezov: «Qunanbaıdyń kim ekenin bilmesek, Abaıdyń kim bolǵanyn bilý qıyn, bular zamannyń týyndysy... Aqyn Abaıdyń aldyńǵy atalaryndaı emes, Qunanbaı jaıynda el jadynda qalǵan ańyz áńgime asa kóp. Sebebi, Qunanbaı óz tusyndaǵy el bıleýshilerdiń kóbinen qatal, salmaqty bolady. Aqyl-oı da, qajyr-qaırat ta, ómir, bılik batyldyǵy da jáne halyqqa batqan qatty kesek is-qımyldary da bunyń atyn kópke málim etken», – dep jazady.
Mine, osy bir basy qarama-qaıshylyqqa toly – shetsiz-sheksiz bılik, baılyq ıesi, azýly da aqyldy, ashýy men qaıratyn birdeı ustaı biletin dala qaıratkeri, bir sózben, romandaǵy Qarataı bıdiń tilimen aıtqanda, «myrza, sheshen, jaqsy Qunanbaıdyń» kúrdeli obrazy epopeıada bar qyrynan ashyp kórsetilgen. «Adamnyń qaı minezi qasıeti bolsa, sol minezi mini de bolady. Jaqsylyq – kisiniń aınymas tabandylyǵynda» dep biletin, ómirde ustaǵan nársesin berik ustanatyn bı Qunanbaı ustasqanyn yqtyryp, jaýlasqanyn jeńbeı tynbaıtyn qaıtpas qaısar, myzǵymas tulǵa. Onyń aǵa sultan bolyp júrip, qarýly qaqtyǵysqa jol berip, sonysy úshin ulyqtyǵynan aıyrylyp, tipti isti bolatyn joly asqan aılakerlikpen «istiń» bir bóligin órtep, joıyp jiberip, sonaý Ombydan aqtalyp qaıtatyn erligi qandaı?! Ákesiniń alysqanyn jyqpaı, esesi ketkennen kek almaı qoımaıtyn qyrystyǵyn, birbettiligin aıttyq. Al ol ómirden kóshken soń onyń artynda qalǵan bar jer daýy, el daýyna «murager» bolyp qalǵan balasynyń, Abaıdyń bul rette birde jeńip, birde jeńilgeni, tipti aqyr sońynda soqqyǵa da jyǵylǵany, júregi dertti bolyp, erte dúnıe salatyny da kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Qat-qabat shyń sııaqty, jan boılamas tereń túkpiri bar Qunanbaı beınesin M.Áýezov romanda bar kemshilik, artyqshylyǵymen tolyq, tutas, jan-jaqty somdaǵan.
Táýelsizdik alǵaly bergi kezeńde burynda jaǵymsyz keıipker retinde qabyldanyp kelgen Qunanbaı О́skenbaıuly jaıyndaǵy bar shyndyqty jarııa etýge, áke men bala arasyndaǵy rýhanı baılanystardyń kózin arshýǵa qatysty kóptegen jumystar atqaryldy. Onyń ómiri men qaıratkerligine arnalǵan jekelegen materıaldar turmaq, birneshe kitap ta basylyp shyqty. Beıbit Saparalynyń «Qunanbaı qajy», Tursyn Jurtbaıdyń «Qunanbaı» kitaptary osyǵan mysal. Bıylǵy Abaı jylynyń basynda áıgili «О́negeli adamdar ómiri» (JZL) serııasymen Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń «Qunanbaı» atty monografııasy jaryq kórdi. E.Sydyqovtyń ıgi bastamasymen dúnıege kelgen «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń baǵdarlamasy aıasynda zańger ǵalym Nurlan Dýlatbekovtiń «Qunanbaı О́skenbaev isi» de jeke kitap bolyp shyqty. Mine, osy eńbekterdiń barlyǵy – E.Sydyqov ádil atap ótkendeı, túptep kelgende, uly Áýezov somdaǵan Qunanbaı obrazyna jetpeıdi, soǵan qosymsha retindegi dúnıeler. Biz de osy pikirge yqylaspen qolymyzdy qoıamyz. Jasalý sheberligi jóninen Qunanbaı obrazy – búkil dúnıejúzilik ádebıet áleminde sırek kezdesetin kesek tulǵa.
Ashyǵyn aıtqanda, belgili ǵalym T.Nurtazın jazǵandaı: «Eger Abaı Qunanbaıdaı shonjardyń balasy bolmaı, Juman qyrttyń balasy bolsa, Abaı bolyp shyqpas edi. Nadandyqpen kúresýge, «Myńmen jalǵyz alysýǵa» da shamasy kelmes edi...»
Romanda Qunanbaıdyń, bul bir esepten Abaıdyń da ósken ortasy, qorshaǵan qaýymy da barynsha kórkem kórinis bergen. Ár rýdyń basy, ár aýyldyń aqsaqal-qarasaqaldary – Bójeı, Baıdaly, Baısal, Qarataı, Súıindik, t.b. О́z mańyndaǵy osyǵan qarsy top – birge týǵan týys-baýyr Maıbasar, Yzǵutty, Jaqyp, Qudaıberdi, Myrzahan... Olar kele-kele, Abaı zamanynda Tákejan, Ospan, Jırenshe, Orazbaı, Shubar, Ázimbaılarǵa aýysady. Jazýshy qalyń qaýym jáne jekelegen adamdardyń minez-qulqy, is-áreketi arqyly sol kesirli zamannyń keskin-kelbetin óte sheber beıneleıdi.
Romandaǵy áıel-analar, qyz-kelinshekter beınesi – óz aldyna bólek taqyryp. Zere, Uljandaı abyraly ájeler men ardaqty analar, Dildá, Áıgerim, Toǵjan, Saltanat, Qýandyq, Kerimbala, Balbaladaı ǵashyq jar, arý qyzdar beınesi turmaq, sóz arasynda sary kempir, qara qatyn, qyzyl shyraıly kelinshek túrinde atalatyn qosalqy keıipkerlerdiń ózi oqyrman jadynda jaqsy jattalyp qalady. Tipti aıaq asty «barlaýshy» rólin atqaryp ketetin Iis kempirdiń de ózindik orny bar.
Qazaq qoǵamynyń, el ishiniń qadym zamandardan bergi bir «sáni» qý tildi, syńar jaq nebir aıtqyshtar, kúlki, mysqyl, qyljaqtyń sheberleri ekeni belgili ǵoı. Romandaǵy «Jazyla-jazyla qoja-moldadan da uıat boldy, endi ólmeske bolmas!» dep ketken Tontaı naǵashydan bastap, «Baǵana ulyjaryqta «otyryp» alǵanym qandaı aqyl bolǵan!..» degen bir aýyz sóziniń ózi mátel bolyp ketken belgili myljyń Juman qyrttyń túrli, qıly áńgimeleri, syrt pishini óte salmaqty, az sóıleıtin, asa tynysh, momyn adam sııaqty, biraq birdi birge uryndyryp, aldaýǵa, tóbelestirip qoıýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn Qaldybaıdyń, óziniń túrli jańǵalaq is-áreketterin áńgimelegende beti búlk etpeı, tomsaryp otyryp aıtatyn, Abaıdyń baǵalaýynsha: «О́zgeshe kúldirgi, ózi bir Aldarkóse tárizdi tamasha adam» Dáýletkeldi hıkaıalary – romannyń ajaryn ashqan, boıaýyn qalyńdatyp turǵan asa sergek, shıraq, shyraıly támsilder. Jan jabyrqap, kóńil orta tartqan sátteri, basqasy basqa, Juman qyrttyń áńgimelerin bir sholyp shyǵyńyzshy, oıyńyz seıilip, kúlkige qaryq bolyp qalaryńyzǵa men kepil!
Uly shyǵarma qashanda óziniń máńgi kókeıkestiligimen uly, qundy. Osy oraıda «Abaı joly» romanyndaǵy asqaq rýh pen alǵyr oı, órkenıet kóshinen kenjelep qalǵan qarańǵy qazaq dalasynyń ózine tán muń-muqtajy, osyǵan qatysty áleýmettik astary mol qıly qııametter qazirgi zamannyń eń ótkir máselelerimen de tereńnen tamyrlasyp jatqany tań qaldyrady.
Jalpy, meniń shaǵyn kitap qorymda, biraz jyldardan beri bas jaǵymda turatyn kıiz kitaptar sanatynda osy uly «Abaı joly» joq! Ony sanaly túrde tapsyryp, «tyǵyp» tastaǵanmyn. О́ıtkeni «Abaı joly» kóz, qol jeter jerde tursa, eriksiz sony alyp, ár jerin bir oqı beretin ádetim bar. Basqa, tyń, kezegin kútip turǵan kitaptar jaıyna qalady. Erterekte ázil-shyny aralas, «Men «Abaı jolyn» oqyp júrgen joqpyn, jattap júrmin», deýshi edim...
«Abaı joly» týraly qysqa sózimizdi áýlıe Ábishtiń, Ábish Kekilbaevtyń myna sózderimen túıindegimiz keledi:
«Abaı joly» epopeıasy – qazaq ádebıeti qaıratkerlerin alǵa shaqyratyn, bolashaǵyna baǵyt silteıtin jaryq juldyz. Sózdiń sıqyryn meńgerem degen, kórkem shyǵarmanyń qasıetin qolmen ustaǵandaı tereń uǵynǵysy kelgen, sheberlik shyńdaımyn degen daryndy jas qaýym úshin ǵajaıyp ádebı úlgi, ádebı mektep».
Jomart OSPAN,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
