Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Ishki jan dúnıem álem-jálem. «Shirkin, Baýkeńdi jasartar qudiret-kúsh qolymda bolar ma edi, bolsa, aıanyp qalmas edim-aý», – degen oıǵa berilgenimdi sezgendeı:
– Unjyrǵań túspesin, kóter basyńdy! – dep Baýkeń qatty aıqaılap jiberdi. Muny kútpegen men selk ete qalyp, esimdi tez jınadym.
– Ishinde jelden basqa túk joq úrgen sharǵa uqsama! Eńseń túspesin!
Baýkeńniń ójet minezi, ór rýhy meni baısaldy qalpyma qaıta túsirdi.
– Suraǵym bar edi, – dedim qolaısyzdyqty jýyp-shaıǵym kelip.
– Suraǵyń bolsa, qysylma.
– 1942 jyly «Krasnaıa zvezda» gazetiniń redaktory sizdi shaqyryp, sóılesken eken. Sol jóninde aıtyp berseńiz?
– Alǵy shepke 1942 jyly áskerı tilshi Aleksandr Krıvıskıı keldi, – dep Baýkeń susty kúıge endi. – Men onyń suraqtaryna jaýap berip otyryp:
– Siz nege qazbalaı beresiz?! – deppin ǵoı. Kózi baqyraıyp, tańǵaldy. Ishinen: «Mynaý jaýyngerlerin jaqsy bilmeıdi. Muny polk komandıri etken kim?» – dep oılasa kerek. Sony sezip men:
– Soǵysta belgili batyrlardan belgisiz batyrlar kóp, – dep edim, basyn ızeı, qýana quptady. Keıin sol sózimdi «Krasnaıa zvezda» gazetine ózgertpeı jazdy.
...Jaralanyp Máskeýdiń gospıtalynda emdeldim. Biraz ýaqyt Sovet Armııasy ortalyq qonaq- úıinde turdym. Krıvıskıı tóbe kórsetti.
– Sizdi redaktorymyz redaksııaǵa ertip kel dep meni jiberdi, – dedi jymıyp.
– E, jaraıdy, – dep kelistim. Redaktor iri deneli kisi eken. Ornynan turyp, qarsy júrip kep maǵan qolyn usyndy. Betiniń bir jaǵy qal sekildi qyp-qyzyl.
– Joldas polkovnık, men sizdi kórgenime qýanyshtymyn.
Buryn betinde daǵy barlardy kezdestirgem. Mundaı bir jaǵy tutas qaly bar adamdy kezdestirgen emespin. Tańǵalyp qaraǵanymdy baıqasa kerek:
– Anam meni osylaı týdy, endi qaıtem? – dedi.
Túsingen kisige bul onyń «meniń mynaý betimnen seskenip qaldyńyz ǵoı» degen sózi ǵoı. E, baıqap qoıypty ǵoı dep qyp-qyzyl bop kettim. О́zi aqyldy kisi bolý kerek, meniń munyma da yńǵaısyzdanyp qaldy. Stolynyń tartpasyn ashyp, «Qazbek» papırosyn alyp, maǵan usyndy. Ol kezde sirińkeniń de tapshy kezi.
Ornynan turdy, men de turdym. Qaltasynan ottyǵyn alyp, aldymen óziniń papırosyn, odan keıin meniń papırosymdy tutatty.
Men bul qylyǵyna da tańǵalsam kerek. Jymıyp kúldi de:
– Qazir bizde benzın taza emes, – dedi. – Birinshi tutanǵan kezde ısi jaman bolady, sálden soń ketedi. Sony siz sezbesin dep aldymen ózimniń papırosymdy tutattym.
– Rahmet, joldas general-maıor.
Krıvıskıı esik jaqta túregep, dirildep tur. General-maıor qońyraý basty.
– Sizdi tyńdaýǵa ázirmin, – dep bir maıor ishke endi.
– Býfetshi áıelge aıtyńyz, bizge eki staqan qara kofe, tórt pechene ákelsin. Polkovnıkpen kofe ishe otyryp áńgimelespekpin.
Krıvıskıı sezimtal, general-maıordyń álgi sózin: «Sen bara ber, ekeýimiz ǵana áńgimelesýimiz kerek, kedergi jasama», – degeni dep túsinip, ketýge ruqsat surady.
– Maǵan keletin kisiler bar edi.
– Iá, baryńyz. Sizdiń jumysyńyz kóp qoı.
Ol burylyp shyǵyp ketti. Temeki tartyp otyrmyz. Bir sulý daıashy qatyn podnospen eki staqan kofe, tórt pechene ákep qoıdy. Syzyla qarap:
– Taǵy qandaı taǵamǵa zaýqyńyz soǵady? – dedi.
– Rahmet, osy jetedi.
Esik jabylǵannan keıin ishke maıor endi.
– Polkovnıkpen áńgimemiz aıaqtalǵansha eshkim kóńilimizdi bólmesin. Úkimet pen maıdannan soǵylǵan telefonnan basqa eshkimmen meni qospańyz.
– Qup bolady.
Shıfonerdiń jartysyndaı úlken seıfi bar eken. Jazý stolynyń tartpasynan kilt alyp, seıfti ashty da, bir shólmek konıak, eki rıýmke aldy.
– Joldas polkovnık, kezdeskenimiz úshin.
Rıýmke soǵystyryp, kofe ishe bastadyq. О́zi asyqpaı qımyldaıdy eken. Biraz oılanyp otyryp:
– Meniń sizge suraǵym bar. Bizdiń tilshimiz Aleksandr Krıvıskıı sizdiń polkińizde bolyp, jaqsy maqala jazyp keldi. Oqyǵan shyǵarsyz? Unaǵandyqtan kólemin qysqartpaı, gazetimizdiń bir betine tutas jarııaladyq.
– Iá, ony oqydym.
– Siz osynda degendi estigennen keıin kórip, áńgimeleskim, Panfılovpen qalaı tanysqanyńyzdy bilgim keldi. Ol kisiniń áskerı erligi málim boldy ǵoı. Ol óz aldyna, árıne.
Panfılovtan men bir-aq jas kishi ekenmin. Marqum qaıtys boldy ǵoı. Siz qazaqsyz. Panfılovpen soǵysta ǵana kezdestińiz, qaramaǵynda az ýaqyt qana boldyńyz. Osy az ýaqyt ishinde ol kisini qalaısha túsinip, qalaısha ol kisiniń barlyq minez-qulqyn, oılaryn esińizde saqtaǵansyz? Men soǵan tańǵalam. Ivan Vasılevıchpen kezdesýlerińiz epızodtyq kezdesýler ǵana. Únemi qasynda júrgen joqsyz ári soǵystan buryn ol kisiniń qaramaǵynda bolǵan emessiz. Solaı ǵoı?
– Iá.
– Aǵa leıtenant qazaqtyń aıtýy boıynsha orys generalyna joǵary baǵa beriledi. Meniń tańdanatyn sebebim sol.
– Joldas general-maıor, Ivan Vasılevıch qarapaıym kisi edi. Ol óziniń osy qarapaıymdylyǵy, adaldyǵy arqasynda adamdardy ózine baýraı bildi. Onyń úlken ómir mektebi boldy. Ol qarapaıym halyq arasynan shyqty.
– Iá, biraq áskerı akademııada bilim ala alǵan joq qoı?
– Ol kisiniń áskerı akademııasy – ómir mektebi, – dep edim, general-maıor uzaq oılanyp:
– Ol ras, – dedi basyn shaıqap. – О́kinishke qaraı, bizdiń kóbimiz ómirden úırene bilmeımiz, – dep kúrsindi. Kúrsindi de, solardyń biri – men ózim, – dedi.
Baýkeń jadyraı kúldi.
– Ivan Vasılevıchtiń erligi qyzǵanarlyq ta qyzyǵarlyq erlik! Soǵysta qaza tapqan basqa generaldarymyz az ba? Alaıda solardyń arasynda Ivan Vasılevıchtiń dańqy maıdandy qaq jaryp shyqty.
– Joldas polkovnık, sizge myń bir alǵys. Ivan Vasılevıchtiń qolbasylyq beınesin jaqsy jasadyńyz. Alǵashqy urysqa engen sátińiz esińizde me?
– Álbette esimde. Komandırlerimmen áńgime ótkizdim. Eń aldymen 1812 jylǵy Uly Otan soǵysyna, Napoleon Bonaparttyń jaýyngerlerin: «Orystar keshe sizderdiń aldaryńyzda qarsylyq kórsete almaı qashty. Biren-saran jaralanǵandarymyzdy qutqaramyz dep sheginbeńder. Sheginý fransýz halqyna yńǵaısyz», – dep jigerlendirgenin, Mıhaıl Illarıonovıch Kýtýzovtyń: «Meniń qymbatty otandastarym, qymbatty erlerim! Orystyń ótkir naızasymen Napoleondy kelgen jaǵyna laqtyryp tastaýymyz kerek», – dep jaýyngerleriniń jigerin janyǵanyna toqtaldym.
Aleksandr patsha maıdan dalasyna nókerlerimen kelip:
– Mıhaıl Illarıonovıch, urysty nege bastamaısyń? – degende, Kýtýzov:
– Taqsyr, biz áskerı sherý ótkizýge jınalǵan joqpyz. Barlyq polktiń maıdan shebine jetip úlgerýin kútýdemiz, – dep «oq alsa, meni alsyn» degendeı jaý áskerine qarama-qarsy jasaqtalǵan saptyń eń aldynda qasqaıyp turady. Kenet atys bastalyp, ol kózinen jaralanady. Aleksandr patsha nókerimen qashyp ketedi.
Máskeýde áskerı keńes ótip, Aleksandr patsha:
– Mıhaıl Illarıonovıch, sen shegine beresiń? Napoleondy jeńesiń be? – degende, Kýtýzov:
– Qudaı saqtasyn, jeńý qaıda? Men ony aldaýyn aldaımyn, attyń etin jegizem. Qalaı aldanǵanyn, Reseı bizdiń janymyz ekenin ómiri umytpaıtyn bolady, – dep Kýtýzov Moskvany Napoleonǵa soǵyssyz beretinin málimdeıdi. Aleksandr patsha:
– Sen Reseıge qarsysyń, Napoleonnyń shpıonysyń. Borodına maıdanynda ádeıi jeńildiń, – dep ashýlanǵanda, Kýtýzov eki qolyn kókke kóterip:
– Kimniń shpıon, kimniń Reseıge qarsy ekenin Qudaı ǵana biledi, basqa eshkim bilmeıdi, – dep jylaıdy. Kýtýzovtyń: «Poterı Moskvy ne poterıı Rossıı», – degen sózinen keıin Moskvaǵa Napoleonnyń soǵyssyz enýine múmkindik jasalady. Fransııadan keletin azyq-túlik jolyn partızandar kesip tastaıdy. Napoleon jaýyngerleri ashyǵady, jeıtin eshteńe taba almaı qarǵany atyp jeýge kóshedi.
– Biz eki jaǵymyz da urystan tıtyqtadyq, beıbit kelisimge keleıik, – dep Napoleon Kýtýzovqa elshisin jiberedi. Kýtýzov:
– Sizder tıtyqtasańyzdar, biz áli urysty bastaǵan joqpyz, – dep jaýap qatady. Napoleon shoshyp ketip: «Oıbaı, myna shaldyń túri jaman. Túgel qyrylmaı turǵanda Fransııamyzǵa jeteıik», – dep Moskvany tastap qashady.
Komandırlerime osy jaǵdaılardy aıtyp, bizdiń aıla-ádisimiz, tájirıbemiz mol. Bárimizdi Mıhaıl Illarıonovıch Kýtýzovtyń, batyr ata-babalarymyzdyń rýhy qoldasyn, – dep alǵashqy urysty bastaǵanmyn.
– Endi soǵys týraly oıyńyzdy bilsem deımin.
– Soǵys degen úlken tarazy, úlken syn. Er namysy degen osyndaıda ǵana kórinedi. Qorqynysh joq jerde árkim batyrsynyp, aýzymen oraq oryp, kókiregin kere beredi. Men ózim betpe-bet urystyń ofıserimin. Syn saǵatynda janyn shúberekke túıip, namysyna tyrysyp, qoı bastaǵan serkedeı top basyna shyqqandar sońyndaǵylardy qyrǵyn soǵystyń otyna magnıtteı tartady. Sebebi basqalar «men odan kemmin be?» dep óksheleı júgiredi. Keıbiri qýyp jetip, ári-beriden keıin ozyp ketedi.
Beıbit ómirdegi adam minez-qulqynan betpe-bet urystaǵy jaýynger minez-qulqynyń aıyrmasy jer men kókteı. Biz ornynan kimniń buryn, kimniń sońynan kóterilgenin bilmeımiz. Aldyńda, qasyńda kim, esińde joq. Árkim óz mindetin oryndaý úshin arpalysady.
Menińshe, betpe-bet urysta jaýyngerdiń úsh túri baıqalady. Biri jaralanady, biri ólip, biri bárinen ozyp, alǵa ketedi. Olardyń jaǵdaıyn urys kezinde anyqtaý múmkin emes. Ári-beriden keıin kimniń qalaı qulaǵanyn, qalaı jaralanǵanyn biz tolyǵymen bilmeımiz. Ony túsirip alatyn kınoapparat nemese jazyp alatyn jaǵdaı joq. Mynaý oqqa ushyp, anaý qatty jaraqattanyp qaldy-aý dep qaıǵyryp júrgen eshkimdi kezdestirmeısiń. Qaıtalap aıtaıyn, joldas general-maıor, maıdannnyń alǵy shebindegi qyzý shaıqas, qyzý betpe-bet urysta kimniń qalaı ólgenin de bilý qıyn.
Alǵy sheptegi jan berip, jan alysqan shaıqasta soldattyń bas komandıri – azamattyq sezim, paryz. Ony shabýylǵa bastaıtyn qudiret – sol. Meniń tájirıbemshe, kórgen-bilgenimshe, soǵysta shabýylǵa shyqqandardan góri tyǵylyp qalǵandar kóp óldi. Bizdi jeńiske jetkizgen olar emes, shabýylǵa shyǵyp, erlik jasaǵan arýaqty erler. Qoryta aıtsam, alǵy shep maǵan: «Táýekelsiz – erlik joq, azamat joly – ar joly», – degen oı syılady.
– Betpe-bet urysty tamasha sýrettep, kóz aldyma jandy elestettińiz. Sizge taǵy da alǵys aıtam, joldas polkovnık. Kelesi suraǵym, Gıtler týraly qandaı oıdasyz?
– Keıbir syqaqshylarymyz syqaqtap júrgenindeı ol osal jaý emes. Osal jaý bolsa, qyrǵynǵa ushyrap, Moskva irgesine deıin sheginemiz be?
– Onyń eń úlken bir qateligi – Keńes Odaǵy qyryq quramadan quralǵan, yntymaq-birligi qaǵaz júzinde ǵana. Men shabýyldy bastasam, bári byt-shyty shyǵyp, bas saýǵalaý qamymen maǵan baǵynady dep eseptedi. Olardyń Otanyna berilgendigin bilmedi. Meniń ata-babamnyń: «Jabylyp ketse qumyrysqalar, arystan terisin sypyryp alar» degen eskertpesin eskermedi. Onyń «Moıa borba» degeninen basqa kitaby joq. Mundaı adamǵa Keńes ókimetiniń kúsh-qýatyn, rýhyn bilý qıyn, múmkin emes.
– Odaqtastarymyz týraly ne aıtasyz?
– Saıasatkerler qalaı dese, olaı desin, Stalınsiz jeńiske jetý múmkin emes ekenin Amerıkanyń prezıdenti, eki aıaǵy joq, danyshpan Rýzvelt durys paıymdap, «sosıalızm júıesin jaqsy kórmegenimmen, Stalınniń qabiletine bas ıem» deı kelip, kejegesi keri tartqan Anglııa premer-mınıstri Cherchılldi óz qataryna qosyp aldy. Bul qýanarlyq jaǵdaı.
Ishke maıor endi.
– Joldas general-maıor, sizdi Stalın suraıdy.
– Qap, ázirshe qosh-saý bolyńyz, joldas polkovnık.
Men qoshtasyp, tysqa shyqtym.
Mamytbek Qaldybaı,
Baýyrjantanýshy
