Salymshylar qarjysyn qalaı qaıtarady?

– «Tengri Bank» AQ jeke tul­­ǵalardyń depozıtterine min­detti kepildik berý júıesiniń qatysýshysy bolyp tabylady. Iаǵnı jeke tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń salymdaryn­da, aǵymdaǵy shottary men tólem kartochkalarynda ornalastyrylǵan aqshasyna «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ kepildigi qoldanylady. Bul degenimiz, agenttik banktiń aktıv­teri men mindettemelerin basqa bankke bir mezette ótkizý operasııasyn júrgizýden bas tartqan jaǵdaıda QDKBQ salymshylarǵa kepildik berilgen ótemdi tóleý sharasyn júzege asyrady, – delingen agent­tiktiń resmı saıtynda. 

Endi QDKBQ ótem tóleýdi bas­taý kúnin zańnamada bekitilgen merzimde habarlaýǵa tıis.

Jalpy, salymshylardyń salǵan depozıtin qaıtarý, basqa da mindettemelerin oryndaý ju­mystaryn Ulttyq bank anyq­taǵan agent-bank júrgizedi. On­daı bank anyqtalmaǵan jaǵdaıda joǵaryda aıtylǵandaı, QDKBQ ótemdi tóleýdi óz moınyna alady. Jınaq depozıtin teńgemen ashqandar – 15 mln teńgege deıin, basqa depozıtterdi teńgemen ash­qandar – 10 mln teńgege deıin, al shetel valıýtasynda saqtaǵandar 5 mln teńgege de­ıingi ekvıvalentte qarajatyn qaı­taryp alýǵa tıis.  Jeke tulǵa­lar, dara kásipkerler, jeke sot oryn­daýshylary, notarıýstar, ad­vo­kattar ótemaqy alýǵa quqyly.

– Jalpy, depozıtterdiń basym bóligi qaıtarylady, oǵan QDKBQ kepildik berip otyr, bul másele zańmen qorǵalǵan. Al kepildik berilgen soma 10 mln teńgeden nemese shetel valıýtasymen eseptegende 5 mln teńgeden asyp ketken klıentterdiń  depozıtine keler bolsaq, birinshiden, kepildik berilgen somaǵa deıingi qarajat agent-bank arqyly beriledi. Ol somadan asyp ketken qarajatty taratý komıssııasy qaıtarýǵa tıis,– deıdi Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Aıjan Muqyshbaeva.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń habarlaýynsha, Tengri Bank-tiń qarjy­lyq jaǵdaıynyń qıyndap ket­keni nesıe portfeli sapasynyń tómen­digimen baılanysty. Qaı­ta­rylmaǵan nesıelerdiń kó­lemi 83 paıyzǵa jetkeni qar­jy ınstıtýtynyń jalpy aktıv­teri­niń sapasyna keri áser etken.

Problemalyq nesıelerdiń basym bóligi 2015-2017 jyldar aralyǵynda banktiń ak­sıo­nerlerimen baılanysty tul­ǵa­larǵa berilipti. Mundaı ne­sıe­lerdiń úlesi banktiń nesıe portfeliniń 58 paıyzyna teń.

– Bıylǵy jyldyń basynan Tengri Bank tólem men aqsha aýdarymdaryna qatysty min­dettemelerin tolyq kólemde oryn­daı almady. Tıimdi korpo­ratıvtik basqarýdyń joq­tyǵy, majorıtarlyq jáne mıno­rıtar­lyq aksıonerlerdiń arasyndaǵy ishki korporatıvtik daýlar qar­jylyq jaǵdaıdyń odan ári nasharlaýyna soqtyrdy, – delingen tıisti habarlamasynda.

Sonyń nátıjesinde Agenttik bankke qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly 36 hattama toltyrǵan. Naýryz aıynda banktiń iri aksıonerine 30 sáýirge deıin qarjy ınstıtýtynyń kapıtalyn 23 mlrd teńgege jetkizý týraly talap qoıǵan. Alaıda bul talaptar oryndalmady.

Jalpy, Tengri Bank elimizde jabylǵan bankterdiń alǵashqysy emes,  sońǵysy da bolmaıtyny anyq. Máselen, keıingi 2-3 jyl­dyń ishinde ǵana «Astana Banki» AQ, Qazaq Banki men Eksımbank jabylyp qaldy. Eldiń qarjylyq, ekonomıkalyq ómirinde, halyqtyń turmysynda ekinshi deńgeıli bankterdiń róli birshama kúsheıgendikten bolar, qarjy ınstıtýttarynyń jabylýy qoǵamda biraz talqylanady. Keıbir qarjy ınstıtýttarynyń basyna qara bult úıirilgenin Dúnıejúzilik saýda uıymyna qosylýyna oraı Ulttyq banktiń, sondaı-aq Qarjy naryǵyn retteý  jáne damytý agenttiginiń ekinshi deńgeıli bankterge qatysty talap­tardy kúsheıtýimen túsin­dirýge bolady.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Aıjan Muqyshbekova aıtqandaı, toqsanynshy jyldary ekinshi deńgeıli qarjy uıym­darynyń sany 204-ke jetken-di. Qazirgi kórsetkish odan áldeqaıda tómen. Iá, 1993 jyly teńge aı­nalymǵa enip, Qazaqstan der­bes qarjy-nesıe saıasatyn júr­gize bastaǵanda, bankter tez kó­beıdi de, artynsha sondaı qar­qynmen azaıdy. Basym bóligi­niń qarjylaı dármensizdigi sezilip qaldy. 1995 jyly naýryzda qabyldanǵan «Bankter men banktik qyzmet týraly» Zań Ulttyq bank úshin atalǵan sektordy saýyqtyrýda myqty qural boldy. Qarjy ınstıtýttaryna óz betterinshe halyqtyń jınaq qarajatyn tartý jáne syrtqy qaryz alýdyń esebinen ekonomıkany nesıelendirý týraly talap qoıyldy. Osyndaı suryptaýdan keıin jumysy turaqsyz, qarjylaı dármensiz dep tanylǵan bankterdiń aldynda eki jol turdy: birden jabylý nemese basqa da álsiz bank­termen birigip, iri bankterdiń enshilesine aınalý. Jarnamasy jer jaryp turǵan «Kramds-bank, «Turanbank», «Álembank» syndy qarjy ınstıtýttarynyń jabylýǵa nemese birigýge májbúr bolǵany osy tus edi. Osylaısha 1994 jylǵy 204 banktiń 30-y bir jyl ishinde jabyldy. 1996 jyly taǵy sonshasy jabylyp, bankterdiń sany 101-ge tústi. Bas-aıaǵy 7 jyl ishinde 204 bank­tiń 167-si qaldy, ǵasyrlar toǵy­synda 47-ge kemidi.

1994-1998 jyldar araly­ǵynda ekinshi deńgeıli bankter­degi halyqtyń qarjylaı salym úlesi aıtarlyqtaı ósip, 5,4 m­ln-nan 31,6 mln teń­gege jetipti. 2000 jyly bul kór­setkish 248,3 mlrd teńgege ósken.

Toqsanynshy jyldardaǵy «jabaıy kapıtalızm» tusynda bankterdiń jabylýy qarapaıym salymshylarǵa da, bıznesmenderge de soqqy bolyp tıdi. Bank­ter ǵana emes, bankterge degen halyqtyń senimi de qulaǵany tú­sinikti. Odan keıin keıbir qar­jy ınstıtýttarynyń kúıreýi baıaýlasa da, tolastaǵan joq. Mysal retinde «Kómirbank», «Valıýt-Tranzıt», «Naýryzbank», taǵy basqalaryn aıtýǵa bolady. 390 myń qarapaıym salymshysy bar «Valıýt-Tranzıt Banktiń» jabylýy bankrottyq operasııalardyń ishindegi eń kóp rezonans týdyrǵan oqıǵalardyń biri boldy desek artyq aıtpaspyz. Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory «VTB» boryshynyń 97,6 paıy­zyn, 13,8 mlrd teńgeni óte­gennen keıin ǵana jaǵdaı túzeldi.

Sońǵy onjyldyqtarda qarjy sektory birshama jańardy. Oǵan yqpal etken fak­tor­lar­dyń biri retinde iri qar­jy ıns­tı­týt­tary­nyń birige bas­taǵa­nyn, mem­lekettiń bankterdi ban­krot­tyq­tan qutqarý úshin mıllıardtap qarajat quıǵanyn aıta ketýge bolady. 2008 jyldyń basynda elimizde 35 bank bolsa, 2011 jyly bul kórsetkish qyryqqa jýyqtady.

Jalpy, bankter eki jolmen jabylatynyn aıta keteıik. Máselen, qarjy ınstıtýtynyń aksıonerleri osyndaı sheshim shyǵara alady. Sonymen qatar Ulttyq bank sot sheshimimen ekin­shi deńgeıli qarjy ınstıtýt­taryn lısenzııasynan aıyra alady. Bizdegi bankterdiń basym kópshiligi osy ekinshi jolmen jabylady.

Keıingi jyldardaǵy ja­byl­ǵan bankterge qatysty my­sal kel­tire keteıik. 2016 jyl­dyń so­ńynda Ulttyq bank «Qazın­vest­bankti» lısenzııadan aıyrý týraly sheshim shyǵardy. Ara­da bir jyl ótpeı jatyp sot she­shimimen «Delta Bank»-tiń ju­m­ysy toqtatyldy. 2018-2019 jyl­­dary basyna bult úıiril­gen «Eksımbank», «Astana Banki» jáne Qazaq Banki týraly joǵaryda aıttyq. 

Belgili ekonomıst Jankeldi Shymshyqovtyń paıymdaýynsha, júıe quraýshy bank­terge jatpaıtyn shaǵyn qar­jy ıns­tıtýttarynyń jabylyp jatqany – naryqtyq ekonomı­kanyń zań­dylyqtaryna sáıkes júrip jat­qan qalypty tabı­ǵı prosess. Bank ekonomıkaǵa qarjy usy­nýǵa qabiletti bolýǵa tıis.

– Shynaıy ekonomıkaǵa ju­mys isteıtin bankterdiń basy­na qara bult úıirilse, onda qo­bal­jýǵa bolar edi. Al tutynýshylyq nesıege ǵana senetin, túrli tólem­derden ǵana tabys alýdy kóz­deıtin bankter birtindep azaıýǵa tıis, – deıdi ol.

Sarapshylardyń sózine qara­ǵanda, lısenzııasynan aıyry­lyp jatqan bankterdiń aktıvteri­niń somasy sonshalyqty kóp emes. Olardyń eshqaısysy júıe quraýshy bankke jatpaıdy. Sol sebepti Qazaqstannyń qarjy sektoryna asa qatty yqpaly tıe qoımaıdy.