– On úsh qursaq kóterdim, – deıdi batyr ana Gúlbarshyn ájeı Bókenova, –tórteýi erterek shetinep ketti, ol kezde el ishinde medısınalyq kómek-járdem oıdaǵydaı bolmady ǵoı. Qazir ulymdy uıaǵa, qyzymdy qııaǵa qondyryp, nemere-shóbereniń ortasynda otyrǵan jaıym bar.
– Neshe nemereńiz bar? – dedik biz.
– Qazaq balasynyń sanyn aıtpaǵan ǵoı, – dedi ájeı, – kóz tııýden qoryqqan. Biz de sondaı yrymshylmyz. Qyryq shaqtysy bar-aý deımin.
– Shóberelerińiz she? – deımiz taqaqtap.
– On bes-jıyrma bolyp qalar, – deıdi ájeı, – qolymdaǵy kelinim de kópbalaly ana atanyp otyr.
– Turmystaryńyz qalaı? – deımiz ǵoı baıaǵy úı ishindegi uqypty qoldyń tabyn baıqap otyrsaq ta.
– Erterekte qıyn boldy, balalar jas. Otaǵasynyń kózinde kinárat bar, sharýashylyqtyń jumysyn tıip-qashyp istedi. Meniń de jalaqym jarytymsyz boldy. Keńseniń edenin jýdym ǵoı. Bala baǵý úshin esh sharýadan arlanǵanymyz joq. 1985 jyldary qymyz satýdy kásip ettim. Osy Kókshetaýda eń alǵash men satqan shyǵarmyn. Bizdiń Barataı aýylynyń tóńiregi jazdyń kúni shıege tunyp turady, – dedi ájeı, – bala baǵýdan qolym qalt etkende, jaıaýlap-jalpylap baryp shıe teremin. Sosyn ony Kókshetaýǵa aparyp satamyn. Sóıtip, júrip ósirdik.
Ájemizdiń úsh-tórt kelini as qamymen júrgen. Qarap otyrmaı áńgimeniń álpetin kópshilikti tolǵandyryp júrgen kelin taqyrybyna aýdarǵanbyz.
– Kelinderińizben qalaısyz?
Ájeı áýeli arqa-jarqa bolyp kúlgen. Sodan soń oılanyp qaldy. Bir ýaqyt ádemi ájim torlaǵan dıdaryna kúlki úıirildi.
– Men bulardy «aınalaıyn, qaraǵym» dep otyryp, jaıyn tabamyn ǵoı.
Ájeıdiń sózine kelinder de qosyla kúldi. Osy bir ázil sózden úı ishindegi jarastyq, ózara syılastyq qylań berip turǵandaı.
Dastarqanǵa shara toly qymyz ben ystyq baýyrsaq keldi. Endi bir sát qymyz taqyrybyna aýǵan.
– Atadan balaǵa mura bolǵan dúnıe ǵoı, shyraǵym, – dedi ájeı, – bizdiń tusymyzda qymyzdy birinen biri asyryp baptaıtyn. Bal tatıtyn edi ǵoı, jaryqtyq! Asty jamandaýǵa bolmas, biraq keıde ańsaryń aýyp satyp alǵanda, súısinip ishe almaıtynyń da bolady.
– Sizder qalaı daıyndadyńyzdar?
– Bıe saýý – bólek óner. Osy kúni el jaqqa barǵanda kórip, ańǵaryp júrmiz, eldegi jas qyz-kelinshekter bıe saýýdy umytqan. Al jaryqtyq jylqy malynyń alpys eki tamyryn ıitip, tas emshegin jibitip shyǵatyn súttiń qunary, quramy adam aǵzasy úshin qanshalyqty paıdaly ekendigi ras, – deıdi Gúlbarshyn ájeı, – bizdiń aýyldyń áıelderi bıe saýǵanda taýdaı bıe teýip qalady-aý dep qorqyp, úrikpeıtin. Qashan da sezimtal jylqy maly ózinen qoryqqan adamdy ańǵaryp sezip turady. Bıe emsheginiń úrpi keń ári jumsaq keledi. Sondyqtan ony tez-tez saýmasa, sút aǵyp ketedi, áıtpese ıisinip toqtap qalady. О́risten kelgen mama bıelerdiń jalyn tarap, sylap-sıpap, erkeletip jatatyn. Áý basta jaratqan ıe artyq jaratqan tórt túliktiń tóresi jylqy maly da ózin jaqsy kórgen, aıalap-álpeshtegen adamdy unatady. Tańsáriden keletin jylqy úıirin júgen-noqtamyzdy ustap, aldynan shyǵyp tosatynbyz. Sodan soń túngi óristen toıyp kelgen mama bıeni júgendep, úıge qaraı bettesek taı-jabaǵy sońynan birge erip júretin. «Aǵy bardyń baǵy bar» dep halyq tegin aıtty deısiz be? Qymyz kópshiliktiń asy edi ǵoı. Bıe baılaǵan úı nesibesin kópshilikpen bólisip ishetin. Kórshi-qolań, aǵaıyn-týys bir-birin bıeni baılap, qashan aǵytqanǵa deıin sybaǵasy dep, aqtan aýyz tıińiz dep shaqyrysyp jatatyn. Munyń barlyǵy sol kezdegi adamdardyń bir-birine degen keń qoltyq, jomart peıili. Qazir jylqy ustaǵanymen, onyń paıdasyn óz basyna jarata almaı otyrǵandar kóp. Ulttyq taǵamdardyń ishindegi eń qurmetti dastarqan máziri osy – qymyz. Ol tusta shóptiń shyǵymyna, maldyń kúıine qaraı saýylatyn sútti bıelerdi úıdegi úlkender iriktep, tańdap, tuqymyn úzbeı ustaıtyn. Qulyn baılaıtyn qazyqqa, aıǵyrdyń jalyna maı jaǵyp, yrymdaýshy edi. Bıe baılaý merzimi mamyr aıynyń bas kezinde bolatyn. Bul kezde qulyndar marqaıyp, jetiledi. Kúnine bes-alty saǵat baılaýda bolady. Saýyn saıyn emizip, sonan soń jetektep júrip sergitetinbiz. Úıdegi er jetken balalardyń jazdaǵy jumysy bıe saýǵan kezde qolqabys jasaý bolatyn.
Qymyz týraly qyzyqty áńgime uzaq aıtyldy. Keıin bir keregi
bolar-aý dep qoıyn dápterimizge jazyp aldyq. Odan sońǵy sóz soraby taǵy da tirshilik taqyrybyna aýǵan. Ájeıdiń aıtýyna qaraǵanda, toǵyz balaǵa kóz janarynyń kemdigi bar Bekqoja aqsaqaldy qosyp baqqan. О́mirge de, ótken shaqtaǵy turmysqa da ókpesi joq. Aq adal eńbeginiń arqasynda yryzdyǵy kemip kórmepti. Ol tustyń balalary da búgingideı jyltyraǵanǵa qumar emes.
– At jalyn tartyp minip, óz qolym óz aýzyma jetkenshe ıinime jarqyratyp jańa kıip kórmeppin, – deıdi qolyndaǵy uly Nurbolat, – ylǵı bir aǵalarymnan qalǵan kostıým-shalbardy qysqartyp, balaǵyn búrip kıetinmin. Aıaǵyma ilgenim de aǵalarymnan qalǵan urty ókpelegen baladaı burtıyp turatyn báteńke. Sóıtip júrsek te eshkimnen kem bolǵan joqpyz. Baryn aıamaı aldymyzǵa tosty, tálim-tárbıesin berdi. Endi qara shańyraqqa ıe bolyp qalǵan kelinshegim Nurgúl ekeýimiz jeti bala tárbıelep otyrmyz.
Úlken uldary Murat «Buqpa» orman sharýashylyǵynyń qyzmetkeri, ol da toǵyz balanyń ákesi.
– Qalǵan ul-qyzdarymnan órbigen urpaq ósip-jetilip keledi, – deıdi Gúlbarshyn ájeı, – bári de tatý-tátti. Qazir el ishinde «kelinińe kelin bolsań ǵana jaǵasyń» deıtuǵyn sóz jıi aıtylady. Adamyna qaraı shyǵar. Ushqan uıasynan alǵan tálimi men tárbıesine baılanysty bolýy kerek, beınetime oraı, aq sút emgen kelinder kezdesti. Keıde qatar qurbydaı qaljyńdasamyz. Kelin dep emes, qyz dep qaraımyz. Aldymnan kese-kóldeneń ótken bireýi joq. Mynaý qolymdaǵy kelin Nurgúl – Zerendi aýdanynyń О́ndiris aýylynyń qyzy. Aýylda ósken qyzdardyń boıynda ulttyq tárbıeniń mol bolatyndyǵyn kózimizben kórip júrmiz. Sol tárbıe qala qyzdarynyń boıyna da juǵysty bolsa, osy kúni dám-tuzy jaraspaı jatqan jastar azaıar edi.
Qara shańyraqtaǵy dám-tuzy jarasqan adamdarǵa qyzyǵa qaraǵanymyz da ras. Yntymaq bar jerden yrys ketpeıdi eken.
– Qoı soısaq jartysyn, taı soısaq jartysyn qara shańyraqqa ákelip tastaımyz, – deıdi týǵan aýyly Barataıda sharýa qojalyǵyna basshylyq jasap otyrǵan uldary Samat, – bárimiz osy úıden órbidik qoı. Endi ystyq uıanyń yrysyn molaıtý – paryz.
Ájeniń ádemi áńgimesin sanamen salmaqtasaq, tútinniń túzý ushýy ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan salt-dástúrdiń dińine baılanýynan eken. Shańyraqtaǵy shattyq ta, bosaǵadaǵy bereke de syılastyqqa syzat túspese, bekı beredi.
Aqmola oblysy
