– Siz sahnaǵa daıyndaǵan shákirtter tek jeńisimen qýantyp keledi. Endigi daıyndyq barysy qalaı?
– «Junior Eurovision-2020» baıqaýynyń ulttyq irikteýi tórt kezeńde ótti. Osy baıqaýda Qaraqat Bashanova men Áıkerim Tileýbek esimdi eki balaǵa arnap án jazdym. О́zderińiz kýá bolǵandaı, qazylar alqasy men onlaın daýys berý arqyly Qaraqat jeńiske jetti. Alda úlken jarys, bir sátke bosańsyp ketpeı daıyndyqty pysyqtap jatyrmyz. Jalpy, mundaı baıqaýlardyń kishkentaı balalar úshin mańyzy zor. Nege deseńiz, balaǵa jaýapkershilik júkteý olardyń ózine degen senimin arttyrady, bıik maqsattarǵa jetkizedi.
– Qaraqattyń oryndaýyndaǵy «Áke» týraly ándi kórermen qaýym tebirene tyńdady. Ánniń shyǵý tarıhyn aıta otyrsańyz.
– Úmitkerlermen alǵash kezikkende án týraly múlde áńgime qozǵamaımyn. Áýeli tehnıkalyq ázirligin tekseremin, ıaǵnı daýys dıapazony qandaı, qaı notada ózin erkin sezinedi, qaı notada qınalady degen tustaryn bilýge tyrysamyn. Qaraqattyń mýzykany túısikpen uǵyný qabileti joǵary ekenine kózim jetti. Mýzykalyq daıyndyǵy myǵym, áýendi estip turyp-aq qaı nota ekenin jatqa biledi. Unady. Sodan soń «Qaraqat, eger sen fınaldan ótip, Polshaǵa qatysýǵa joldama aldyń delik. Úlken sahnada turǵanda seni mıllıondaǵan halyq kóredi. Búkil álem tyńdaıdy. Sol ýaqytta halyqqa ánińmen ne aıtar ediń? Jan dúnıeńde qandaı oı tur?», dep suradym. Oılanyp turyp, «men ándi ákeme arnaǵym keledi», dedi. Áldene sezgendeı boldym. Kózi jasaýrap sóıleı almaı qaldy. Qasynda ájesi tur eken, «ákesi bes jyl buryn qaıtys boldy», dedi. Týra meniń jaıyma uqsas bolyp shyqty. О́z ákem dál bes jyl buryn ómirden qaıtqan edi. Tipti ómirden qaıtqan aılary da sáıkes. Qaraqatty ónerge baýlyǵan ákesi bolsa, meni de qasynan bir eli qaldyrmaı ertip júrip, án úıretken ákem edi. Qudaı ózi qosqandaı. Ákem ómirden ótkeli bir án arnaǵym kelip, oıdaǵydaı shyqpaı qala ma dep qorqaqtap júrgenmin. Kókeıimde sarnap turǵan ándi, jaza salý qıynǵa túsetin. Al Qaraqat sol ándi meniń janymnan sýyryp alǵandaı edi. Sondyqtan áke týraly shynaıy án jazyldy, al ony Qaraqat sheber oryndap shyqty. Bul ánniń shyǵý tarıhy, ózine tán taǵdyr joly osyndaı.
– Shyǵarmashylyǵyńyzǵa qaraı oıyssaq, án qorjynyńyzda qansha shyǵarma bar? Jalpy, alǵashqy tájirıbeńiz qalaı bastaldy?
– Eń alǵash jekemenshik, shaǵyn stýdııalarda jumys istep júrip, án óńdeýmen aınalystym. «Dos-Muqasan» tobynan bastap, Qaırat Nurtas bolsyn, Marjan Arapbaeva, Mádına Sádýaqasova, Rıngo toby, Mýz-Art toby deısiz be kóbiniń ánin óńdep, sahnaǵa yqshamdadyq. Byltyr Erjan Maksım Junior Eurovision baıqaýynan «Armanyńnan qalma» degen ánmen ekinshi oryn alyp keldi ǵoı. Osy ánnen soń maǵan kóp usynys tústi. «Erjandyki sııaqty keń aýqymdy án jazyp bershi», dep Roza Qýanyshqyzy habarlasty. Odan bólek elimizde tuńǵysh ret ótken VII Qysqy Azıada, 2017 jylǵy Dúnıejúzilik qysqy Ýnıversıada, halyqaralyq «EKSPO-2017» kórmesi kezinde bir kisideı atsalystym. Jýyrda ǵana Astana Balet teatrynyń usynysymen «Sultan Beıbarys» baletine arnap mýzyka jazdym. Árbir sahnalyq obrazdyń mýzykalyq sıpatyn jasaý ońaı emes, ǵumyrnamalyq tulǵany sahnalaý jańa tájirıbe boldy.
– Al Erjanǵa án jazýǵa usynys qalaı tústi?
– Erjan Maksım Junior Eurovision-ǵa qatysyp jatqanynan habarym boldy, biraq dál maǵan «án jazyp berseń» dep eshkim maǵan aıtqan joq. Sodan bir kúni Erjanǵa sabaq bergen Elmıra Ahmedııarova degen ustazy bar edi, sol kisi habarlasty. «Erjan Maksım úlken baıqaýǵa qatysyp jatyr, án jazyp bershi», deıdi. Kelistim de, ózimde bar daıyn birneshe án nusqalaryn jiberdim. Birden unatty. Biraq Erjan unatqan án satylyp ketken eken, ol esimnen shyǵyp ketipti. Qalaı qaıtaramyz dep ıesine shyǵyp edik, bere qoımady. Sodan Erjannyń daýys ereksheligin anyqtaǵan soń, dereý iske kirisip kettik. Án jazar aldyndaǵy eń qıyn nárse ıdeıasyn anyqtaý. Qandaı baǵytta jazamyz? Biraq Erjan ne kerektigin birden aıtty. О́ziniń ótinishimen Dısneı stılindegi keń aýqymdy án 3-4 kúnde jazyldy.
– Kásibı damý jolynda sizdi tanytqan qandaı jumysyńyzdy atar edińiz?
– Negizi ózim Batys Qazaqstan oblysyna qarasty Josaly aýylynda týyp-óskenmin. Kishkentaı kezimde ákem baıan tartyp, men án aıtyp konsertterge shyǵatynbyz. Sheshem aýyl mektebinde mýzyka páninen sabaq berdi. Sol Josalyda mektep bitirgen soń, Oraldaǵy Batys Qazaqstan Memlekettik ýnıversıtetinde mýzyka bólimin aıaqtap shyqtym. Pedagogpyn. Keıin astanaǵa aýysyp, Jastar teatryna jumysqa ornalastym. Umytpasam 2003 jyldary bolýy kerek, 5 myń teńgege aranjırovka jasap júretinmin. Qala kúni sııaqty merekelerde ártúrli tapsyrystar ala bastadym. Bir kúni Tólegen Muhamedjanov aǵamyz habarlasyp, «Jeruıyq» atty rok-operasyn orkestrge laıyqtap, aranjırovkasyn jazyp berýimdi surady. Tutas bir saǵattyq rok-opera. Alǵashqy úlken jumysym osylaı bastaldy. Sodan keıingi úlken jumystarymnyń biri retinde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna qatysýymdy aıtar edim. Onda Italııadan kelgen rejısserlermen tize qosyp jumys istedik. Ári qaraı birtindep jolym ashylyp kete bardy. Kóbine mýzykadaǵy kirispe rólin oınaıtyn úlken mýzykalyq shyǵarmanyń qysqa bastapqy bóligi atalatyn ıntro, prolog syndy dúnıelerdi jazdym.
– Tyńdarman án men ánshini jaqsy tanıdy, biraq aranjırovka jasaıtyn mamandardy nelikten bile bermeıdi?
– Bul baıaǵydan kele jatqan ózekti suraq. Ánshilerge aranjırovka jasap júrgende sahnanyń arǵy jaǵynda ne bolyp jatqany maǵan ǵana aıan. Eń áýeli ánshiniń daýysyn jazasyz, neshe márte dýbl jasalady. Túzetesiń, kúzetesiń, boıaý qosasyń. Ánshiler ádemi bolyp sahnaǵa shyǵa kelgende bárine unaıdy, qoldaý-qoshemetke ıe bolyp jatady. Al sonyń artyndaǵy qara jumysty isteıtin aranjırovka mamandary kóleńkede qala beredi, jumystary baıqalmaıdy.
– Ánshiler óz kezeginde esimderińizdi atap, rahmet aıtýdy nelikten umytyp ketedi?
– Bireýleri aıtady, bireýleri úndemegendi jón kóredi. Aqysyn tólegen soń esep aıyrystyq dep kete beredi nemese jarnama jasaǵysy kelmeıdi. Endi biri óziniń ǵana menshigi sanap, «men ǵana jumys isteımin» dep qyzǵanyp, tyǵyp ustaıdy. Bizdegiler kóbine aranjırovkany kim jasaıdy, mýzykalyq prodıýserdiń mindeti qandaı degen qarapaıym dúnıeni ajyrata almaı jatady. Mysaly, «Jazda apamnyń aýlyna, Baryp edim qydyryp» delik. Bas qandaı, baraban qandaı partııa oınaıdy, qaǵazǵa notamen jazyp beremin – muny aranjırovka deıdi. Sodan keıin dybystalý qataryn jınap, skrıpkany barabanǵa qosyp, gıtarany jazyp, talǵammen ekshep, qazirgi sońǵy zamanaýı dybystar mynadaı degen qadammen júrseńiz, bul – prodıýserlik jumys.
– Jalpy, balalarǵa arnalǵan án, eresekterge arnalǵan án dep bólýge bola ma?
– Vladımır Shaınskıı degen kompozıtordy estýińiz bar ma? «Kajdomý, kajdomý v lýchshee verıtsıa, Katıtsıa, katıtsıa golýboı vagon» nemese «Ot ýlybkı hmýryı den svetleı, Ot ýlybkı v nebe radýga prosnetsıa», deıdi. Kileń jaıdary, meıirimdi áýenderdi ákeldi. Qazir she? Bizde ondaı kompozıtorlar joq, óıtkeni suranys joq. Balalar qazaqsha kontent jetispegendikten ınternetke kiredi de oryssha, aǵylshynsha ánderdi tyńdaýǵa májbúr. Mysaly, «Qoshaqanym qaıda eken» dep terińizshi, 5 mıllıon ret tyńdalǵan. Mýzykasyn, aranjırovkasyn, oryndalýyn tyńdap kórińizshi. Anadaı ánnen keıin tipti ómirden baz keship ketýge bolady. Kishkentaı balalar túsinbegennen soń, eriksiz tyńdap júr. Akkord, ózara úılesimi, úndese jarasýy, ánniń yrǵaǵy degennen jurdaı.
– Tildi boıǵa eń jaqsy sińiretin qural – án. Baby Shark degen ándi qazir kez kelgen eki jastaǵy baladan surasańyz jatqa soǵady. Balalarǵa arnalǵan qazaq tilinde jóndi ánniń joq ekendigin ózińiz de aıtyp otyrsyz. Bul tyǵyryqtan shyǵýǵa bola ma?
– Árıne retteletin dúnıe. Keıingi shyǵyp jatqan sheteldik mýltfılmderdiń mýzykasyn tyńdap, ózimizdi salystyryp kóreıikshi. Bizde osyndaı balalar áni bar ma? Joq. Sondyqtan munyń kúrdeli eshteńesi joq. Tek memlekettik deńgeıde nazar aýdarylýy qajet, án jazýǵa múmkindik týdyrýy kerek. Áıtpese betimen ketip jatqan dúnıe kóp. Balalarǵa arnalǵan túrli kontentti kóbeıtýdi maqsat etý baǵytynda tanymdyq, aǵartý-nasıhat jumystary óte qajet. О́z balama ádeıi qazaqsha qoıyp beremin, qyzyqpaıdy. Bizdegiler balalarǵa osy da jaraıdy degen nemquraılyqpen isteıdi, ıa bolmasa qıyndatyp, kúrdelendirip jiberedi.
– Mýzykant qandaı mýzyka tyńdap júr?
– Men eshkimdi tyńdamaýǵa tyrysamyn. О́ıtkeni jattalyp qalǵan áýendi jumys kezinde abaısyzda urlaı bastaımyn (kúlip). Áıtpese unaıtyn ánshiler bar, soýl ánshi Stıvı Ýander, Boyz II Men kvarteti, sońǵy Djeıson Derýlo men Bıllı Aılıshter shynaıylyǵymen tartymdy. Batysty aıta berdi demeńiz, olar jasandylyqtan ada. Bizde jasandy ánder kóp. Ol degenimiz ne? Kenet bir ánshi sazgerge keledi de áýen tańdap alady. Keıin ony alyp-ushyp sóz jazdyrtýǵa bir aqynǵa alyp barady. Jópeldemede jazylǵan án men sózde qandaı maǵyna bolady? Ledı Gagany juldyz deımiz, óıtkeni ol óziniń janynan shyqqan ıdeıasyn iske asyrady. Qanattas, murattas jandarmen birlese jumys isteıdi. Halyq qurmettese, osy shynaıylyǵy úshin qadirleıdi. Z urpaqtyń juldyzy sanalatyn Bıllı Aılısh eshkimdi qaıtalamaıtyn minezimen daralanady. Oryndaıtyn ánderinde óziniń ómiri jatyr. Esh aıqaısyz, eshkimge uqsamaıtyn baǵyty bar. Júris-turysy da bólek, jastarǵa sonymen unaıdy. «Gremmı 2020» syılyǵyn alǵan kezde sahnaǵa shyqty da «rahmet» degen jalǵyz aýyz sóz aıtyp túsip ketti. Boldy. Qazirgi jastar sóılegisi kelmeıdi. Osyny dóp basty.
– Aldaǵy josparyńyz qandaı?
– Jospar qoımaımyn, bárin Allaǵa tapsyramyn. Án jazý kerek pe, jazylady. Kerek emes pe, jazylmaıdy. «Qudaıdy kúldirgiń kelse, josparyńdy aıt», degen. Jospar emes, armanym bar. Bizdiń Qazaqstan Dısneı, Netflıks sııaqty tamasha mýltfılm túsirse, ǵalamat mýzykalar jazsa degen armanym bar. О́zim aýyldyń balasy bolǵan soń aýyldyń balalaryn jaqsy túsinemin. Uıalshaq, uıań. Pysyq balalar ózi de bir jerdi jaryp shyǵady. Aýylda nebir talantty balalar bar, solarǵa kómekteskim kelip turady. Byltyr Erjan Maksım baıqaýǵa qatysqanda táýelsiz qazylar túgel Erjandy qoldap daýys berdi. Erjannyń oryndaýyndaǵy meniń jazǵan ánim birinshi orynda turdy. Baıqaýdyń ekinshi satysynda ár el ózi daýys berýi tıis edi. Sol daýys berý kezinde qazylar baǵasymen birinshi orynda turǵan Qazaqstan ekinshi orynda qalyp ketti. Kópshilikten suraıtynym, eldigimiz, bereke-birligimiz synalar osyndaı sátterde nemquraıly qalmasaq eken. Soǵan ishim ashıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
