Álıhan Arazov 1980 jyldardyń basynda aǵasy Temirhan ekeýi sonaý Daǵystannan kelgen. Basty maqsat – qolaıly kásip izdeý. Áýeli qurylys salasynda jumys istepti. Burynǵy Kókshetaý oblysynyń Chıstopol aýdanynda turǵyn úıler salǵan, mal qoralaryn kótergen. Jergilikti jurtpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketýi sol tustan bastalsa kerek. 1983 jyly Selınograd ınjenerlik qurylys ınstıtýtyn támamdap, osy salanyń bilikti mamanyna aınalǵan. Qazaq dalasy kóńilinen shyqqan soń irge teýip, jubaıyn kóshirip ákelipti. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, jergilikti jurttyń aq peıili, keń qushaǵy, aqjarqyn minezi ábden shyqqan.
– Alǵash kelgende jatyrqaǵanymyz da ras, keıin ábden baýyr basyp kettik. Meni tańǵaldyratyny qazaqtyń keń peıili, – deıdi Álıhan Álıfhanuly, – bizdiń daǵystandyqtar da qonaqjaı, márt halyq qoı, al qazaqtardyń jomarttyǵy on ese artyq. Birde biz qurylys jumystaryn júrgizip jatqan eldi mekende aýyl aqsaqaly omyrtqaǵa shaqyrdy. Osyndaı dástúr bar eken. Tabaq-tabaq etti kórgende, mynadaı mol taǵammen júzdegen adamdy shaqyryp, úlken toı ótkizýge bolar edi ǵoı dep oıladym. Dám ústinde dástúrdiń mazmunyn suradym. Sonda aýyl aqsaqaly maǵan bylaı dedi: «Adamnyń da, jan-janýardyń da on eki múshesi bolady. Sonyń bárin biriktirip turatyn omyrtqa súıegi. Eger ol bolmasa, qybyrlaýǵa shamasy kelmeı, bos qalar edi. Biz de birligimiz bekem bolsyn dep bir-birimizdi dámge shaqyramyz. Omyrtqa sózdiń syraǵysy, adal dám dál sol omyrtqadaı aǵaıyn-týystyń, jora-joldastyń biriktirýshi kúshine aınaldyratyn as».
О́zderi sýyn iship, sulýlyǵyna súısingen ólkeniń baı dástúrine qyzyqqannan soń ul-qyzdaryn qazaq tilinde oqytýǵa bekingen. Eshkimnen kem bolmapty. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵan. Qazir sóılegen sózderine qarap, daǵystandyqtar dep eshkim de aıtpaıtyndaı. Qazaqtyń qara sóziniń qaımaǵyn aıyryp, kestelep sóıleıdi.
Qazaqtar qara shańyraqty qatty qadirleıdi eken desedi olar. О́zderi de uly men kelinin alysqa jibermeı, bir shańyraqtyń astynda kún keshýde. Ata-anasyn qurmetteýge kelgende jumyr jerdiń betinde qazaqtan asqan halyq joq shyǵar dep qoıady.
– Shynynda da, keıin jergilikti halyqtyń dástúrin uǵynǵan sátte «bir kún dámdes bolǵan adamǵa, qyryq kún sálem» deıtuǵyn maqaldary baryn estip, adamdardy dám biriktirip, basyn qosatyndyǵyn uǵyndyq, – deıdi Álıhan Álıfhanuly, – 35 jyl aýylda turǵanda, jergilikti ulttyń san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ǵajaıyp salt-dástúrin etene jaqyn uǵyndyq. Aýyl degenniń ózi beınelep aıtqanda, úlken bir otbasy tárizdi. Qýanysh ortaq, qaıǵynyń júgin de birlesip kóterip alady. О́mir bolǵan soń shattyq pen ókinish qatar júretini bar emes pe. Biz de solaı kún keshtik. Aýyldyq jerdegi minez basqasha. Bir-birine kómek qolyn sozýǵa umtylyp turady. Ol úshin eshkimnen aqy suramaıdy, mindet etpeıdi. Biz de solaı boldyq. Bálkim, sol qylyǵymyzben jaqqan shyǵarmyz. Eshkim bizdi túriń bólek, ultyń basqa dep keýdemizden ıtergen joq, qaıta ystyq yqylasymen janymyzdy baýrap, ózderine tarta bildi. Meniń oıymsha, ulttyń ulylyǵy da osy qasıetinde.
Tula boıy tuńǵyshtary Fýad pen eki qyzy osy jerde dúnıege kelipti. Qazir olar qazaq topyraǵyn ózderiniń kindik qany tamǵan Otandary sanaıdy. О́tpeli kezeńde qurylys jumystary kilt toqtap qalǵan soń jeke sharýa qojalyǵyn uıymdastyrǵan. Tabyn-tabyn mal ósiripti, ıgiligin de kórgen. Sol tabysyn jeke ózderiniń basyna ǵana jaratpaı, «kóppen kórgen uly toı» dep, el ishindegi sharýadan shet qalmaǵan syńaılary bar.
– Biz Naýryz, Qurban aıt meıramdaryn el bolyp atap ótemiz, – deıdi jubaıy Revaıa Ǵasanbekqyzy, – soǵym soıýdy úırendik. Qazaqtar tárizdi alpys kún jemdep, bar rásimimen jumsap. Aýyldaǵy kelinshekterden shujyq jasaýdy úırendim. Sere shyqqan qazyny aınaldyratyn boldym. Soǵym soıǵan qazaqtar tárizdi bar dámdisin qonaqtarǵa saqtap qoıýǵa daǵdylandyq. Jergilikti jurt asynyń bar dámdisin meımanǵa arnap, ózderi azǵa qanaǵat etedi. Bir tańǵalarlyq minezderi sol. Eń aldymen óziniń bala-shaǵasy emes, keler-kelmesi kim ekendigi belgisiz qonaq razy bolýy kerek. Jomarttyq demeı, ne deısiń?!
Jubaıynyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl adamdarymen dámdes bolý, shańyraqtaǵy sál ǵana qýanyshty syltaý etip ydys-aıaqtyń aralasýy, tastaı batyp, sýdaı sińýge sebep bolsa kerek. О́zderi de omyrtqaǵa shaqyrýdy dástúrge aınaldyrǵan. Jergilikti jurtpen dám biriktirip tursyn dep. Alǵash kelgende estigen omyrtqa týraly támsili ómirlik qaǵıdasyna aınalypty.
Qazir Arazovtar otbasy jergilikti ult dástúrin jete bilgenderiniń arqasynda Kókshetaý qalasyndaǵy jora-joldas, ata kórshilerimen de bir týǵan aǵaıyndaı sútteı uıyǵan yntymaqta kún keshýde.
KО́KShETAÝ
