Alma tátti, eńbegi qatty...

Bar almanyń baǵasy nege qymbat?

Dál qazirgi sátte elimizdiń ortalyq qa­la­­­larynda almanyń ár kılosy 230 –750 teń­­geniń aralyǵynda satylyp jatyr eken. Bazar­daǵy arzan ónim negizinen ońtústik aı­maq­tarda bolsa, elimizdiń soltústigi men batys óńirinde baǵa sharyqtap ketken. Onyń ústine satylymdaǵy shyryndy jemis­tiń kóbi syrttan kelgen taýar. Derek bo­­ıyn­sha, Qazaqstan naryǵyna EAEO el­deri­­nen bólek Qytaı men Polsha ım­por­ty toq­taýsyz kirip jatyr. Bul otan­das­tary­myzdyń almaǵa degen tábeti joǵa­ry eke­nin baıqatady. Sáıkesinshe naryq­taǵy baǵany da tutynýshylardyń sura­ny­­sy belgilep otyrǵany anyq. Osy jerde qa­zaq to­pyraǵynda ósip, óngen almany jurt izdep júrip satyp alatynyn aıt­qan oryndy.

Azyq-túlik naryǵyn, onyń ishinde alma saýdasyn baǵamdap otyrǵan sarap­shy­­lardyń pikirinshe, bizdiń sharýashy­lyq­tardyń 2019 jylǵy ónimi bıylǵy 4 aıǵa ǵana jetken kórinedi. Iаǵnı sáýir aıy­nan bastap ishki naryqta alma baǵa­sy kúrt qymbattap, jemis-jıdek tapshy­ly­­ǵy baıqalǵan. Onyń ústine pandemııa keze­ńindegi jaǵdaı álemdegi baqsha sharýa­shylyǵy óniminiń aınalymyna da keri áser etti. Kóktem aılarynda syrtqy na­ryq­qa shyǵatyn joldardyń jabylýynan sharýa­lar da, tutynýshylar da qatty zardap shegip qaldy. Bul óz kezeginde aımaq­tar­daǵy alma baǵasynyń sharyqtap ósýine sebep boldy.

Aıtpaqshy, kókózek shaqta alma baǵasy álem boıynsha qymbattaǵanǵa uqsaıdy. Tipti koronavırýs indeti jaılaǵan tusta Eýropa turǵyndarynyń jemis-jıdekke degen suranysy kúrt artyp, bir ǵana al­ma baǵasy 27 paıyzdan 42 paıyzǵa deıin ósken. Nátıjesinde, alma saýda­synda kári qurlyqty moıyndatqan Pol­shanyń ózinde jemis saqtaıtyn qoı­malar bosap qalǵan kórinedi. Biraq Qazaq­stannyń aty Ortalyq Azııadaǵy alma baǵy jaıqalǵan elderdiń arasynda aldyń­ǵy orynda aıtylǵanymen, sharýalar ish­ki naryqty tolyq qamtýǵa qaýqarly emes ekenin moıyndaý kerek. Onyń ústine tur­ǵyn­dardyń toıyp alma jeýin jemis-jıdek pisken mezgilde jınalǵan ónimniń mól­sherine qarap tarazylaýǵa bolmaıdy. Ádette, baý-baqsha sharýashylyǵy damyǵan elderdiń reıtıngi ár esepti jylda jınalǵan ónimniń jańa maýsymdaǵy ónimge deıin to­lyq­taı jetkilikti bolýyna qaraı eksheledi. Demek, biz bul jóninen uıattymyz...

О́sirgenimiz ózimizge jetpeı me?

Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, byltyr otandyq alma ósirýshiler 222 myń tonna ónim jınaǵan eken. Salystyrmaly túr­de alǵanda orasan ónim bolǵanymen, bul sıfr ishki naryqty tolyq qamtýǵa jet­­peıdi. Tipti byltyr bizdiń baqtar­dan jı­­nalýy tıisti ónim mólsheri 300 myń tonnaǵa jetýi tıis bolǵan. Bul bol­­­jam­nyń oryndalmaǵany da naryq­ta­ǵy alma baǵasynyń ósýi men ónim­niń tap­­shy­lyǵyna túrtki bolǵany anyq. Al da­ıyn almanyń denin sharýa qojalyq­tary men fermerler jınap otyr. Máse­len, byl­tyr olardyń úlesine 138,3 myń ton­­na alma tıgen. Qalǵan ónimniń 62,5 myń tonnasy jeke adamdardyń ıeli­gin­­de baqtardan jınalǵan. О́kinish­ke qa­raı, aýyl sharýashylyǵy salasynda tany­mal bolǵan tabysty ujymdar­dyń al­ma ósirýge degen yntasy tómen. Ony el kó­le­mindegi barlyq iri sharýa­shy­lyq­tyń ósirgen almasynyń salmaǵyna qa­rap ba­ǵam­daýǵa bolady. Byltyrǵy mól­sher – 21,6 myń tonna shamasynda ǵana eken. Jal­py, 2019 jylǵy 222 myń ton­na taza ónim el aýmaǵyndaǵy 34,6 myń gek­tar­ǵa otyr­ǵyzylǵan alma baqtarynan jınalǵan.

Derekke súıensek, Qazaqstan turǵyn­darynyń jyl boıǵy jeıtin almasynyń mólsheri 450 myń tonnadan asady. Muny ózindik qun turǵysynan eseptep, aqshaǵa shaqqanda 81 mlrd teńge shamasynda qarjy shyǵady. Iаǵnı alma baǵyn kóbeıtý azyq-túlik suranysyn óteý ǵana emes, ekonomıkalyq turǵydan paıdaly kásip kózi ekeni baıqalady. Biraq qazirgi otandyq baý-baqsha sharýashylyǵy suranystyń 60 paıyzǵa jýyǵyn ǵana berip otyr. Demek, qalǵan alma shetten kelýde. Málimet boıynsha, Qazaqstan 2018 jyly Qytaı men Polshadan 121 myń tonna alma satyp alyp, syrtqy naryqqa 56,2 mln dollar jumsaǵan eken. Al bizdiń baýlardan jınalyp, ózge elge tasymaldanǵan almanyń mólsheri ezýge kúlki úıiredi... Sol 2018 jyly nebári 4 myń tonna alma eksporttalypty. Onyń negizgi bóligi Reseı asqan.

Jaǵdaıdyń túıinin Joldaý tarqata ma?

Ashyǵyn aıtqanda, elimizdiń azyq-túlik naryǵy syrtqy saýda faktoryna táýeldi ekeni jasyryn emes. Otandyq agroónerkásip keshenin damytýdyń jańa­sha jobasyn jasaý qajettiligi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Joldaýynda da aıtyldy. «Aýyl sharýashylyǵyn damytpaı, básekege qabiletti ekonomıka qurý múmkin emes. Bul salada sheshimin tappaı kele jatqan ózekti máseleler bar...» degen Prezıdent birqatar mysal ketirgen bolatyn.

Taqyrypty indetsek, birer másele­niń izin kóremiz. Máselen, shuraıly alqaptardyń dıqan men fermerdiń ıeligine emes, magnattar men latıfýn­dıster­diń qolyna ótip ketýi naqty sharýa­shylyqtyń damýyna kedergi keltirip otyrǵany shyndyq. Qazir logıstıka men ınfraqurylym qalyptastyrýǵa yń­ǵaıly aýyldar men qalalardyń mańynan óndiris ashyp, baý-baqsha egýge jer tabý qıyn. Tipti sýarmaly óńirdegi jeke­she­lenip ketken alqaptardyń sory shy­ǵyp, aramshóp basyp jatqany jaıynda buǵan deıin de jıi aıtylǵan. Súıi­ner­ligi, bul baǵytta alǵa jyljý bar. Mysaly, Almaty oblysynda ıgeril­meı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerin memleket menshigine qaıtaryp alý jumy­sy sátimen júzege asyp jatyr. Ásire­se sýarmaly alqaptardy qalpyna kelti­rýde oblys ozyp tur. Jospar boıynsha, 2023 jylǵa deıin 138 myń gektar sýar­maly jer tolyqtaı memleket ıeligi­ne ótip, óz maqsatyna qaraı kádege ja­raýy tıis. Jalpy, jerdiń naqty ıesin tabýy úshin atqarýshy bılik ótkir sheshim­der qabyldaýy kerek. Jetisýda bul ba­ǵyt­taǵy jumys ta óz nátıjesin berip otyr. Búginge deıin Almaty qalasynyń irge­sindegi oblysqa tıesili alqaptarǵa ja­salǵan túgendeý jumystarynan keıin jer telimderin jekemenshikke berýge shyǵa­rylǵan 1,5 myń sheshimniń kúshi joıylyp­ty. Nátıjesinde, 121 myń gektar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy alqap memleket menshigine qaıtaryldy.

Túptep kelgende, tutyný naryǵyn syrtqy ónimniń táýeldiliginen qutqarý­ǵa jasalǵan qadamnyń basy da, sońy da osy emes ekeni aıan. Biraq otandyq tutyný­shylardyń suranysyn tolyq qamtý úshin jaqyn jyldary ár aýyl­da jaıqalǵan baq ósip turýy kerek sııaq­ty. Iаǵnı 2010 jyldan bastaý alǵan qar­qyndy baq ósirý bastamasyna jańa serpin beretin kez keldi. Ras, bul týraly sóz qozǵaǵanda aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Nátıje bar.

Qarqyndy baq qaıtse kóbeıedi?

Naqty mysal keltirsek, qazir Jetisý­da qarqyndy baq máýelep, jemisin de berip otyr. Iаǵnı Almaty oblysynda 2 222 gektar alqapqa egilgen qar­qyn­dy al­ma baǵy bar eken. Bıyl osy baq­tardan 18,9 myń tonna alma jınaý jos­par­­lanǵan. Al baqtardyń kólemin 2020 jylǵa deıin 2 600 gektarǵa jetkizý min­deti tur. Onyń ishinde «Aport» almasy egil­gen baq kóle­miniń aýmaǵy 2 myń gektar­ǵa jetkenin erekshe aıtýǵa bola­dy. Qazir joıylýǵa shaq qalǵan ataqty aport kóshetiniń sany 416 myń túpke jetken eken. Munyń bári memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde múmkin bolǵan sharýa ekeni belgili. Jalpy, 2012-2018 jyl aralyǵynda oblys boıynsha 728,8 gektar jerge aport sortyn otyrǵyzǵan 214 sharýashylyqqa 670,4 mln teńge sýbsıdııa berilgen.

Búginde Jetisýdyń qarqyndy alma baqtarynda «Fýdjı», «Golden Delıshes», «Gala», «Grennı Smıt», «Starkrımson», «Aıdared», «Zolotoı prevoshodnyı» sııaqty jergilikti suryptar ósirilýde. Al óndiriske Italııa, Germanııa, Serbııa, Polsha, Gollandııa, Túrkııa elderi­niń alma ósirý tehnologııasy qolda­ny­lady. Osyndaı ozyq tehnologııany qoldaný arqyly jumysyn jańasha uıym­dastyrǵan sharýashylyqtardyń biri – Jambyl aýylyndaǵy «Atek Agro» JShS. Qarqyndy baq ósirýge táýe­kel etken seriktestik basshysy Aı­jan Sáýlehat 2017 jyly Uzynaǵash aýyly­nyń mańynan 54 gektar jer alǵan eken. Qazir otyrǵyzǵan kóshet sanyn 125 myń túpke jetkizipti. Kóshetterdi kútip, bap­taýǵa jańa tehnologııa qoldanǵan. Tam­shy­latyp sýarý ádisin Izraılden maman aldyryp úırense, kóshet egýdiń qyr-syryn túrikterden meńgeripti. Búginde «Atek Agronyń» qarqyndy baqtarynda 50 adam turaqty jumyspen qamtylǵan.

– Almanyń ónimdiligin arttyrý úshin zamanaýı jańa tehnologııa paılalanýdan qashpaý kerek. Ásirese qarqyndy baq­tarda bul ádis jyldam nátıje beredi. My­sa­ly, alasa boıly alma aǵashtary ekin­shi jyl­dyń ózinde-aq 30 paıyz jemis berse, úshinshi jyly ónim kólemi 80-85 paıyzǵa jetedi. Ári mundaı jemis aǵashtarynan ónim jınaý jeńil, qol kúshin kóp qajet et­peı­di. Shyǵyn az, tabys mol, – deıdi «Atek Agro» JShS basshysy Aıjan Sáýlehat.

Aıtpaqshy, Jambyl aýdanynyń fermerleri elimizdegi alma tapshylyǵyn joıýǵa óz úlesin qosyp otyr deýge tolyq negiz bar. Búginde aýdanda 699 gektar alma baǵy jaınap tur. Sońǵy úsh jyldyń kóleminde alma ósiretin sharýashylyqtyń sany beske jetip, jańadan 264 gektar qarqyndy baq egilgen eken.

Jalpy, Almaty oblysy aımaq tur­ǵyn­darynyń almaǵa degen ishki suranysyn 100 paıyzǵa qamtyp otyr. Munan bólek, megapolıs mańyndaǵy aýdandar Almaty qalasynyń baý-baqsha ónimderine degen qajettiligin 72,4 paıyzǵa deıin qana­ǵattandyrýǵa qol jetkizgen. Al jalpy, Qazaqstan boıynsha alma daıyndaýdaǵy jetisýlyq sharýalardyń úlesi 19,6 paıyz shamasynda eken.

Almaty oblysy