Máselen, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń aqparaty boıynsha teri buıymdaryn tańbalaýdy engizýdiń nátıjesinde teri buıymdaryn satýdan bıýdjetke salyqtar men keden tólemderiniń túsýi 2019 jyldyń jeti aıy ishinde 2018 jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 55%-ǵa ósti (2018 jyldyń uqsas kezeńi ishinde – 249,4 mln teńge, 2019 jyldyń jeti aıy ishinde – 385,3 mln teńge).
Nielsen zertteýiniń derekteri boıynsha Qazaqstanda temeki ónimderiniń zańsyz aınalymynyń kólemi 2017 jyly 1,8%-dy, 2018 jyly 2,8%-dy jáne 2019 jyly 2,3%-dy qurady jáne zańsyz aınalymnyń kólemi 2020 jyly 3%-ǵa deıin artady dep kútilýde. DDU baǵalaýy boıynsha temeki ónimderiniń zańsyz aınalymy ortasha eseppen baǵany 4%-ǵa tómendetedi jáne dúnıejúzilik temeki tutynýdyń 2%-ǵa ósýine yqpal etedi, bul óz kezeginde jylyna shamamen 164 myń adamnyń ólimine ákeledi.
Mindetti tańbalaý teri buıymdaryna qatysty engizildi. Sondaı-aq temeki ónimderiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúres, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý maqsatynda 2020 jylǵy 1 qazannan bastap elde sıgaretterge, 2021 jylǵy 1 sáýirden bastap temeki ónimderiniń ózge de túrlerine mindetti tańbalaý engiziledi («Tańbalaýǵa jatatyn taýarlardyń tizbesin aıqyndaý týraly» Úkimettiń 2020 jylǵy 10 qyrkúıektegi №568 qaýlysyna sáıkes).
Búginde 3 taýar tobyn mindetti tańbalaýdy engizý josparlanýda. Bul alkogol ónimderi, aıaqkıim jáne dári-dármekter. Sút ónimderin jáne jeńil ónerkásiptiń keıbir taýarlaryn tańbalaý boıynsha qanatqaqty jobalardy júrgizý pysyqtalýda. Qanatqaqty jobany júrgizý orta eseppen 1 jyldan 2 jylǵa deıin sozylady. Mysaly, temeki ónimderin tańbalaý boıynsha joba 2018 jyldan 2020 jylǵa deıin sozyldy.
2018 jylǵy 2 aqpandaǵy Taýarlardy sáıkestendirý quraldarymen tańbalaý týraly kelisimge sáıkes EAEO-ǵa múshe memlekettiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııany óz aýmaǵynda odaq sheńberinde tańbalaý týraly sheshimi joq sol nemese ózge bir taýar tobyn tańbalaýdy engizý nıeti týraly aldyn ala habardar etý algorıtmi (EAEO elderinde taýarlardy sáıkestendirý quraldarymen tańbalaý týraly kelisimniń 7-baby) kózdelgen. Bul rette, tańbalaýǵa bastamashy memleket te jáne odaqqa qatysýshy qalǵan elder de ishki ulttyq ekonomıkanyń múddelerin basshylyqqa alady jáne qandaı da bir taýar pozısııasyn tańbalaýdy engizýdiń ózindik oryndylyǵyn negizge ala otyryp, derbes sheshim qabyldaıdy.
EAEO sheńberinde taýarlardy tańbalaý men onyń qadaǵalanýynyń ulttyq operatoryn tańdaý týraly norma «Aıaqkıim taýarlaryn sáıkestendirý quraldarymen tańbalaýdy engizý týraly» EEK Keńesiniń 2019 jylǵy 8 tamyzdaǵy №72 sheshiminde kózdelgen. EEK Keńesiniń kórsetilgen sheshiminiń 2-tarmaǵyna sáıkes múshe memleketter tańbalanǵan aıaqkıim taýarlarynyń sáıkestendirý quraldarymen kedergisiz aınalymyn qamtamasyz etý maqsatynda 2020 jylǵy
1 naýryzǵa deıingi merzimde ulttyq operatorlardy (ákimshilerdi) aıqyndaıdy nemese taǵaıyndaıdy.
Ulttyq zańnamada «Saýda qyzmetin retteý týraly» zańnyń 6-babynyń 11-2-tarmaǵyna sáıkes konkýrs qorytyndylary boıynsha taýarlardy tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı operatoryn aıqyndaý Úkimettiń quzyretine jatatyny aıqyndalǵan.
О́z kezeginde, Biryńǵaı operatordy aıqyndaý qaǵıdalary Úkimettiń 2019 jylǵy 10 qyrkúıektegi №672 qaýlysymen bekitildi, soǵan sáıkes Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi ashyq 3 kezeńdik konkýrs ótkizdi jáne segiz ortalyq memlekettik organdardyń jáne «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basshylary men orynbasarlary qatarynan konkýrstyq komıssııa bekitildi. Baıqaý qorytyndysy boıynsha «Qazaqtelekom» AQ jeńimpaz bolyp tanyldy. Úkimettiń 2020 jylǵy 3 naýryzdaǵy №95 qaýlysymen Taýarlardy tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı operatory bolyp «Qazaqtelekom» AQ belgilendi.
Bul rette, Biryńǵaı operatordyń fýnksııalaryn oryndaý qandaı da bir memlekettik qarjylandyrýdy kózdemeıdi, ol tolyǵymen biryńǵaı operatordyń qarajaty esebinen júrgiziletin bolady. Sonymen qatar EAEO-ǵa múshe árbir memleket taýarlardy mindetti tańbalaýdy engizý kezinde otandyq bıznesti qoldaýdyń ózindik sharalaryn kózdeıtinin atap ótý qajet.
Máselen, Qazaqstanda taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalaý jónindegi qanatqaqty jobalardy júrgizý boıynsha qarjylyq shyǵyndar «Qazaqtelekom» AQ atynan taýarlardy tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı operatorynyń ıyǵyna tolyqtaı túsedi. Al «Saýda qyzmetin retteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2004 jylǵy 12 sáýirdegi
№544 zańyna sáıkes Taýarlardy tańbalaý men olardyń qadaǵalanýynyń biryńǵaı operatorynda taýarlardy tańbalaý men olardyń qadaǵalaný prosesterin qamtamasyz etetin resýrstar, onyń ishinde Qazaqstannyń shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – taýar óndirýshilerge múliktik jaldaý (jalǵa alý), lızıng jáne basqa da qarjy quraldary sharttarynda beriletin materıaldyq jetkizgishke sáıkestendirý quraldaryn basyp shyǵarýǵa arnalǵan jabdyq bolýǵa tıis (zańnyń 7-4-baby 2-tarmaǵynyń 6) tarmaqshasy).
Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda (Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy № 1050 qaýlysy) sáıkestendirý quraldaryn nemese materıaldyq jetkizgishterdi jaǵýǵa arnalǵan jabdyqty satyp alýǵa jáne Qazaqstanda taýarlardy tańbalaý kezinde sáıkestendirý quraldaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndardy óteý jónindegi is-sharalar kózdelgen. Sondaı-aq elimizde taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalaý júıesin engizý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta Taýarlardy sáıkestendirý quraldarymen tańbalaý týraly kelisimmen (2019 jylǵy 29 naýryzda kúshine endi), sondaı-aq «Saýda qyzmetin retteý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańymen retteledi. Osylaısha, zańmen úılestirýshi, salalyq memlekettik organdardyń jáne taýarlardy tańbalaý men qadaǵalaýdyń biryńǵaı operatorynyń uǵymdary men quzyretteri aıqyndalǵan.
2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartta taýarlardy ótkizý erkindigi eýrazııalyq birlestikti qurýdyń negizgi maqsaty retinde aıqyndalǵanyn nazarǵa ala otyryp, qabyldanǵan Kelisimsharttyń negizgi qaǵıdattaryna qaıshy kelmeıdi. Sonymen birge Kelisim birjaqty tańbalaýdy engizgen EAEO-ǵa múshe memlekettiń óndirýshilerine de, odaqqa qatysýshy basqa elderdiń jetkizýshilerine de qoldanylady. Bul EAEO-nyń barlyq kásipkerlik sýbektileri teń sharttarda jumys isteıdi jáne óz aýmaǵynda osy taýar tobyn tańbalaýdan bas tartqan odaqqa múshe memleketterdiń bıznesine qosymsha talaptar jasalmaıdy degendi bildiredi. Sondaı-aq, mysaly, Reseı Federasııasynda taýarlardy tańbalaý jáne baqylaý júıesin engizý olardyń baǵasynyń ınflıasııa deńgeıinen joǵary ósýine ákelmeıdi. Baqylaý-sáıkestendirý belgileriniń quny retteýshilik áserdi taldaý barysynda qanatqaqty jobalardyń qorytyndylary boıynsha da aıqyndalatynyn jáne Úkimet qaýlysymen bekitiletinin atap ótý qajet. Mysaly, temeki ónimderin tańbalaýda qoldanylatyn BSB quny QQS qunyn esepke almaǵanda 2,68 teńgeni quraıdy. 2020 jylǵy 30 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha tıisti qaýly Úkimet otyrysynda qabyldandy jáne tirkeýde.
«Saýda qyzmetin retteý týraly» zańnyń normalaryna sáıkes belgili bir taýar toptaryna mindetti tańbalaýdy engizý týraly sheshimder tańbalaýdy engizýdiń oryndylyǵyn taldaý, sondaı-aq ártúrli taýar toptaryn tańbalaý jónindegi qanatqaqty jobalardyń qorytyndylary boıynsha salalyq memlekettik organdar júrgizetin retteýshilik áserdi taldaý nátıjeleriniń negizinde ǵana qabyldanatyn bolady. Qanatqaqty jobalar barysynda bıznespen birlesip iske asyrýdyń tehnıkalyq nusqalary maquldanady jáne bızneske túsetin qarjylyq júkteme bıznes-qoǵamdastyqtyń pikirin eskere otyryp taldanady. Bul jobalardyń qorytyndylary boıynsha teris áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq saldarlar táýekelderi bolǵan jaǵdaıda, belgili bir taýar toby boıynsha mindetti tańbalaý engizilmeıdi.
Qanatqaqty joba tabysty aıaqtalǵan, oń qorytyndylar bolǵan jáne retteýshilik áserge taldaý júrgizilgen jaǵdaıda ǵana taýarlardy tańbalaý tıisti taýar toby boıynsha mindetti sıpatqa ıe bolady. Sondaı-aq qanatqaqty jobalarǵa qatysý erikti negizde júrgiziletinin atap ótken jón.
Retteýshilik áserge taldaý júrgizý kezinde «Atameken» UKP-men birlesip qoǵamdyq tyńdaýlar ótkiziledi. Qanatqaqty jobalardyń qorytyndylary boıynsha tıisti usynymdar bolǵan kezde osy pılottyq jobalardy úılestiretin salalyq memlekettik organdar buqaralyq aqparat quraldaryn jáne qalyń jurtshylyqty tarta otyryp, el Parlamentinde qoǵamdyq tyńdaýlarǵa bastamashylyq jasaýy múmkin.
