Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Bul – sonaý 1961 – keńestik qyzyl qylyshtyń qany qurǵap, qata bastaǵan Sıyr jyly edi. Mysalǵa keltirip otyrǵanymyz – sol jyly Mekkege qajylyqqa barýǵa nıet etip, qazıǵa hat jazǵan Qaraǵandy meshitiniń bas ımamy Qajybaı Mándibaıulynyń estiliginiń «álqıssa-bislmillási». «Almatydaǵy Qazı» dep otyrǵany – qazir ataǵy dúrildep shyqqan Sádýaqas Ǵylmanı. Qajybaı Mándibaıulynyń sonaý 1962-jyldary sulý jádıdpen órip jazǵan esteligi burnaǵy jyly aqtoǵaılyq aqsaqal Qalıjan Jandyǵulovtyń sońynda qalǵan eski sandyqtan shyqqan bolatyn.
Ońashada oı keshseń, qazir múmin-moldasopy bop ketken aqsaqaldar sonaý 60-70 jyldary «Alla joq!» degen ateıster ekeni esińe túsedi. Solardyń kózi tirisiniń deni qazir saqalyn saýyp, ýaǵyz aıtyp júr. Aman júrsin. Al, bul kisi – Qajybaı Mándibaıuly sol «atezım aýylynda» múftı qaziretke arzý aıtyp, Mekkege suranady.
1961 jylǵy kóktem sol zamanǵy kókelerimizdiń esinde. Bizdiń de jadymyzda juqanasy bar. 1961 jyly 12 sáýirde Iýrıı Gagarın adamzat balasy arasynan alǵash ǵaryshqa ushyp, Oljastar «Adamǵa tabyn, Jer endi!» dep urandap jatqan zaman edi ǵoı. Ǵalamshardy qos rejım arasyndaǵy qyrǵıqabaq soǵys qursap, fransýzdar Aljırde atom bombasyn jaryp, Afrıka elderi egemendigin jarııalaǵan, Ońtústik Koreıada áskerı tóńkeris bolǵan ýaqyt edi. Iá, ǵalamdyq tarıhı oqıǵalarmen salystyrǵanda, Qaraǵandydaǵy meshittiń bir ımamynyń Mekkege barǵany anaý aıtqandaı úlken jańalyq emes. Onyń ústine qazir qaıbir demeýshi-jebeýshiniń qarjysymen júz mártebaryp kelgender jeterlik qoı Mekkege. Tek sol kezeńde aýlada HH ǵasyr – KSRO-nyń ateıstik «qudaısyz qoǵamy» saltanat quryp turǵan edi...
Qaraǵandy meshitiniń sol kezgi – 1959-1976 jyldar arasyndaǵy ımamy Qajybaı Mándibaıuly kim edi? Araǵa elý jyl aralatyp, arýaq qozǵap, atyn atap, nege mazaladyq?
Qajybaı Mándibaıulynyń «Qajy saparynan estelikter» dep at qoıǵan qoljazbasy bizdiń qolymyzǵa Aqtoǵaı aýdany Qaratal aýylyndaǵy meshittiń ımamy Aıdarjan Baltabaıuly arqylykırıllısaǵa tańbalanyp, tıgen bolatyn.
«...Biz qajylar Moskvaǵa kelgen soń kádimgi úkimettiń shaqyrýmen kelgen bir óte syılaıtyn, qurmet kórsetiletin arnaýly qonaqtary tárizdi boldyq desek bolady. Biz tek qana árbir qajy 1200 somnan Mekkege baryp-qaıtý úshin jol rashodtaryna aqsha tóledik. Baryp-qaıtardaǵy samolet aqysy, azyq-túlik, jol rashodyna sheteldiń aqshasyn aıyrbastap berdi. Samolet bıletin daıarlap berdi. Shetelge baratyn pasport berdi...» dep tarqatady qoljazba avtory. Máskeýden qajylyqqa barǵan sol saparlastarynyń da árqaısyn atap jazǵan. «Biz qajy jolyna 13 kisi bardyq. О́zbekstannan 6 kisi:
1. Mahtum Ǵabdollahuly (ımam),
2. Ahmanhan Atahanuly,
3. Faızolla Ǵabdollauly,
4. Amanolla Bahadúruly,
5.Fahrýddınov (Nazaret sekretari),
6. Qasymjan Maqsumuly.
Tájikstannan eki kisi:
1. Ǵabdolla Hodjaev,
2. Muhtar Mahmýdov.
Túrkimenstannan bireý:
Atajan Ǵabdollauly (ımam), 31 jasta.
Tatarstannan eki kisi:
1. Dıfhat Salıhov,
2. Habıbnajjar Najmýddınov
Moskvadan bireý: Qamarýddın Salıhov (ımam)
Qazaqstannan: Men – Qajybaı Mándibaıuly (ımam).
Bizdiń bul adamdardan tórteýimiz másjıdımamy. Úsh adamnyń joǵarǵy dárejeli bilimderibar. Basqalary orta dárejeli bilimderi bar...»
Tórt ımam, úsh ǵalym hám ózge de saparlastarymen musylmannyń bas paryzyn ótep qaıtqan Qajekeń esteligi ańǵarympaz aqsaqaldyń tanym talǵamy, óre-paıymy bıik ekenine kózimizdi jetkizgen. Qaǵbanyń qara tasyna taqalar tustaǵy sol zamanǵy qurylys nysandaryn da syzyp kórsetken. Álbette, Arafa taýyna barǵany, laǵynetke tas atqany Mekke kórgen kózi ashyq qazaqqa tańsyq emes. Bizdi qyzyqtyrǵany – aqsaqaldyń esteligindegi Saýd Arab koroldiginiń Premer-mınıstrimen, ózge de resmı ókilderimen kezdesip, sóıleskendigi jaıly gáp.
«...Biz joldas qajylarymyzben Mekke Makarramadaǵy Saýdovskıı Arabııanyń ámirin (korol), din bastyǵy Múftıdi, aǵartý mınıstri (oqytýshy) zııarat etkimiz kelip, sol Mekkedegi bizben kórshi turatyn saýdager dúken ıesi bir ózbekti jiberip olardan zııarat etýge ruqsat suradyq. Ol bastyqtar «ruqsat, kelsin» depti. Birinshi Saýdovskıı Arabııanyń Ámiri (patshasy) Saýd bın-Abdýlazız qazirettiń zııaratyna, patsha turatyn saraıyna bardyq. Aldyńǵy zaldyń albarynda elý shamasynda adam zııaratqa kelgender, taǵy qyzmet adamdary tosyp otyr eken. Biz 13-kisi «Rýssııadan kelgen qajylarmyz», - dep komendantyna «Ámirge habarlańyz» - dedik. Komendant kelip aldymen, ámir bizge ruqsat etkendigin habarlap, komendantpen ertip kelgen saraıdyń qyzmetkeri bir arab bizdi patsha saraıyna ertip keldi. Saraıdyń adamdardy qabyldaıtyn zaly bıik, óte keń, bıikten ornatylǵan zor ventılıator salqyn jeldi esip, zaldyń ishi salqyndanyp tur. Elýden joǵary ystyqqa kúıip kelgen bizder az ýaqyt bolsa da biraz salqyndap, óte rahattanyp qaldyq. Patshanyń aldynda eki ásker qarýly kúzette tur. Zaldyń árbir buryshynda qarýly adamdar tur. Biz aldynda patshaǵa kirýdiń, sálemdesýdiń tártibin surap bilgenbiz. Sol tártip boıynsha kelip, birbirlep taqta otyrǵan patshanyń qolyn ustap amandastyq. Páterimizde qajy basymyz Moskva ımamy Qamarýddın Salıhov bizben aqyldasyp, jazbasha túrde arabsha patshaǵa myń sálem maqtaý sózder jazyp alǵan bolatyn. Sol qaǵazdy Qamarýddın patshaǵa qarsy túregelip úsh metrdeı keıin turyp oqydy. Ol qaǵazda Musylmandardyń patshasyna Rýssııa musylmandarynyń sálemi aıtylǵan. Azııadaǵy musylmandardyń tirshiligi, mádenıeti, sharýashylyǵy qazirgi kúnde oıdaǵydaı. Aldyń qatarda ekendigin, ádildiktiń eń joǵarǵy satysyndaǵy, ár ultty teń ustaıtyn, úkimettiń qaraýynda rahat, tıysh ómir súretindigimiz baıandalyp jazylǵan edi. Patshamyz bul sózderdi yqylaspen tyńdap, qyzmetkerlerine bizge jemis syǵyndy sýlarynan daıyndalǵan sýsyn ákelýge buıyrdy. 25 mınýt shamasynda májiliste otyryp qosh aıtystyq.
2) Múftı Akbar Mýhammed bın-Ibrahım.
3) Maǵarın Ozırı – oqý-aǵartý mınıstri.
4) Ǵabdýlazız-bın Abdýllah bın Hasan.
5) Dáıis Hısat, Ámir bın-Maǵruf ýa nahı ǵanál-Muńkár
(Din jumysynyń barysyn baqylaý komıteti)
Sheıh Abdýlmalık bın-Ibrahım osy atalǵanýázirleriniń árqaısysyna baryp zııarat etip, árqaısynda 20-30 mınýttaı májilistes boldyq. Bári de bizdi jyly júzben qarsy aldy. Bizdińotanymyzdaǵy hal-jaǵdaıymyzben tanysty. Múftı Akbar qaziret aǵartý mınıstri bizge úsh put50 kılogramm shamasynda dinı kitaptar syıǵatartty...»
Qajylyq saparynyń esteligine qosymsha sol joly kózimen kórip, kóńiline túıgenin de jeke jazǵan. Arab eliniń mádenı-áleýmettik, ekonomıkalyq jaı-kúıin bizdiń elmen salystyryp jazady.
«...Bul saparda az ýaqyt bolsa da, ár qalany ózimizdiń eldiń jáne arabtyń úsh-tórt memleketin araladyq. Az-azdap jalpy kúnkóris, ál-aýqat jaǵynan azyraq syn kózben qarap, túrli jaqtan birin-birimen salystyryp mólsherlegen boldyq. «Balamergenniń qulan atqan jeri ystyq» degendeıin, ózimniń týyp-ósken jerim ystyq kóringendikten be, bolmasa aqıqat shynymen solaı ma, áıteýir maǵan ol aralaǵan halyqtyń bárinen de ózimniń Qazaqstanym, onyń ishinde Qaraǵandy, Aqmola aımaqtary turmys jaǵynan áldirek te, mádenıetti de turady dep uıǵardym. Árıne, Moskva ortalyq burynnan mádenıetti, mádenıet jaǵynan qazir de artyq. Biraq ta, Qazaqstannyń 44 jyldyń ishinde osy qalypqa jetýine qaraǵanda, jáne de qazaq halqy burynǵy zamanda, qarańǵy qalyp, ǵylym bilimge shóldegen halyq ekenin eske alyp, keleshekten qazaq halqy ǵylym-bilimde múmkin dúnıe júzinde aldyńǵy qatarda bolar dep senip toqtaımyn.
Qaraǵandy qalasynyń másjıd ımamy Qajybaı qajy Mándibaıuly.
1961 jyl. 1.VI.» dep túıedi esteligin.
Sonaý alpysynshy jyldary ǵylym-bilimge shóldegen eliniń erteńin boljaýǵa peıildi Qajybaı qajy 1891 jyly Nura óńirinde dúnıege kelipti.Keıbir derekterde «1896 jyly dúnıege kelgen» dep jazylǵanymen, biz qajynyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanyna súıendik. Mekkege barǵanda jasy 70-te. Paıǵambar jasyna shyqqannan Qaraǵandy qalasyndaǵy Kırov aýdany meshitiniń ımamy bolǵan. Oǵan deıingi ǵumyry týraly birqatar derekterdi Qaraǵandy muraǵatyndaǵy resmı is-paraqtardan taptyq. Ári óziniń ómirbaıanynda jyl-jylymen kórsete jazǵan.
Qajybaı aqsaqalmen Mekkege birge saparlatqan qajylardyń birqatary jaıynda jazba derekterde, túrli kitaptarda aqparat barshylyq eken. Arasynda osaly joq. Álbette, bul taraptan keń tolǵap, zertteý jazar bolsa, túp-tamyryna deıin taratýǵa bolady. Oǵan da peıildi zertteýshiler tabylar. Al, Qajybaı Mándibaıuly sol Mekke saparynan keıin elge oralyp, dinı aǵartýshylyq qyzmetin ǵylymǵa ulastyrypty. Ǵylym degende de, sonaý onynshy yqylymda ilim taratqan Ábý Nasyr Ál-Farabı eńbekterin zerttep, zerdelep, arabshadan qazaqshaǵa tikeleı tárjimelegen eken. El arasynda Farabıdy qazaqqa oraltqan Aqyjan Mashanı dep tanylǵaly ne zaman. Sol A.Mashanıdiń Farabı álemin ashýynaQajybaı qarııa septigin tıgizgen-dúr. Sózimiz tııanaqty bolýy úshin Qajybaıdyń A.Mashanıǵajazǵan hatyn keltirelik (bul hat aqtoǵaılyq qarııa Qalıjan Jandyǵulovtyń sandyǵynan tabylǵan. Almatyǵa joldanǵan hattyń kóshirme nusqasy da bolýy múmkin. Qalaı bolǵanda da, hat adresatqa jetken. Ony keıingi hattar naqtylaıdy.):
«Dosym Aqyjan!
Assalamýaleıkým ýa rahmatýllah ýa barakatýhý.
Sizdiń 17/H jazǵan maqtubyńyzdy (hatyńyzdy) ýaqytynda alsam da túrli shaqyrýlar, qyzmet jaǵdaıym ýaqytymdy bólgizbeı, búgin ǵana kóńilimdi bólip hat jazdym. Siz suratqan eki paraq jazýdy oqyp, qarap, Farabıdiń óz zamanynda jeke dara, óner-ǵylymda ózindik tis qaqqan adam ekenine senimim bekidi. Qysqasha aıtqanda, ol eki bettiń túsinigi mynaý:
Sol zamannyń bir ǵalymy, Abý Ishaq Ibrahım bın Ǵabdýllah asfadarı degen ǵalym aıtady: «Men juldyzdar ǵylymyn (astronomııa) zerttep bilýge, ony keńeıtýge qumar bolyp, sol jaıynda jazylǵan kitaptardy senimmen kóp ýaqyt qaradym. Bul ǵylymnyń quraldary (observatorııa taǵy basqalarynyń jaryqqa shyǵýymen baılanysty): Ǵalym kitaptardy rettep, ashý jóninde esh kúmándanarlyq jaǵdaı joq qoı dep sensem de, sońynan kóp máselede kóriktenip, áýelgi zamannyń ǵylymdarynyń, hákimderiniń kitaptarynan qarastyra bastadym. Solardyń kitaptarynan meniń aýrýyma em tabyla dep oıladym. Biraq, olardyń da kitaptaryn tekserip qarap, olardyń jazǵandarynda qanaǵattanarlyq eshteńe tappadym.
Anyq degenim kúmán bolyp, sengenim kúdikti bolyp shyqty. Endi birneshe zaman ótken ýaqytta, ǵylymdaǵy kúmándi máselelerdi sheship, ony qaısy durys emes, qaısy týraly Ábý Nasyr Ál-Farabıǵa jolyǵýdy oılap jolyqtym. Oǵan tilek qoıyp muńymdy aıtyp, Ǵalym Najmýddın osy máselelerdi ashyp berýin ótindim. Farabı bunymdy qabyldady. Máselelerdiń tegin zańdarymen tanysyp túsindirdi. Bul jaıynda kóp aıtylyp, tartysyp ta qalyp otyrdyq. Aqyrynda Farabı kitap jazyp, kúdikti máselelerdiń birazyn ashyp berdi. Aıqyn dáleldermen shyndyqqa kózimdi jetkizip, maqsatyma jetkendeımin. Ábý Ishaq Ibrahım Ǵabdýllahtyń bul sózderinen, baǵalanýyna qaraǵanda Farabıdiń óte-móte astronomııa ǵylymynda ózindik ǵalym ekendigi anyqtaldy. Ekinshiden, siz Farabıdiń arab tilinde kitapty qazaqshalap berýge bola ma depsiz. Ol jaıynda men sizge mynandaı suraq qoıamyn:
Ol kitap ǵalymnyń qaı salasynda jazylǵan, ádebıetten be, bolmasa, basqa óner ǵylym pán kitaby ma, ony qaı pánnen jazylǵan, kólemi neshe bet? Eger qazaqshalaýda tiline aýdarǵan kúnde eńbekaqy mólsheriniń esebi qandaı bolmaq, osylardy jazyp jiberseńiz, sońynan jaýap qaıyramyn. Úshinshi, sizdiń ózińizdiń «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda basylǵan maqalańyz jaıynda sońynan habarlarmyz. Bul kúnde áli qolyma túspedi.
Tileýqor aǵańyz Qajybaı Mándibaıuly,
7 qarasha, 1969 jyl.» dep qol qoıady.
Osy hattan-aq Farabıdy «qazaqsha sóıletken»Mashanıdiń arǵy jaǵynda Qajybaı Mándibaıuly turǵanyn ańǵarýǵa bolady. Álbette, hattyń túpnusqasy saqtalǵan. Oǵan qosa, Aqyjan Mashanı men Mándibaıulynyń taǵy birer haty urpaqtarynyń qolynda tur...
Qajybaı qarııa men Aqyjan Jaqsybekuly sonaý 1969-ynshy jyldan qajynyń ǵumyrynyń sońyna deıin hat jazysyp tursa kerek. Bizdiń qolymyzǵa Aqyjan Mashanıdiń Qaraǵandyǵa joldaǵan birneshe haty túsken edi. Hattardyń túpnusqasyn qajynyń qyzy Malına Qajybaıqyzynyń jeke muraǵatynan oqydyq. Sol hattardy hronologııalyq tizbesin saqtaı otyryp, usynalyq:
«Qurmetti Qajeke!
Sizdiń jazǵan hatyńyzdy keshe aldym. Meniń kitap jibergen adamym óziniń aýyrǵany jóninde habar bergen joq. Men sizdi aýyryp qalmady ma dep júrgen edim. Amandyq bilip, qýanyp qaldym. Ekinshi qýanǵanym sizdiń Ál-Farabıdiń eńbegin óziniń túpnusqasy arabsha oqyp, onyń uly ǵalym ekenin, musylman ǵalymy, qazaqtan shyqqan dana ekendigin túsinip, baǵalaǵanyńyzǵa qýandym. Bul sııaqty adamdar da sanaýly bolyp qaldy ǵoı! Farabı sııaqty adamdy taný, odan úırený, ony ýaǵyzdaý álbette, jaqsylyq nyshany bolar. Ámın!
Farabı isi bul kúnde bizderge zor halyqtyq is bolyp tur ǵoı. Soǵan sizdiń at salysyp, úles qosqanyńyz bolsyn. Shama kelse, siz sol eńbekti tolyq aýdaryp shyǵyńyz. Bul tarıhta qalatyn zor is qoı. Múmkindik bolsa, ony jarııalaýǵa tyrysamyz. Bolmasa, basqa eńbekterge qosyp paıdalanarmyz. Bul jóninde gazetke jazarmyz... Keıingige mıras qalar...
Meniń qolyma Farabıdiń jańada basylǵan (Beırýt, 1968 j.) bir kitaby tústi. Ol dinı máselelerge arnalǵan. Paıǵambarlar tarıhy, dinı adamdyq qaǵıdalar, halyqtar týraly. Qolyńyzdaǵy kitap bitken soń men ony da sizge bermek oıym bar. Onyń ishinde, kerekti sózder kóp. Kitapty aýdarǵanda bir qaǵazdyń betine arabsha-qazaqsha aralas jazyp otyrý qolaısyz bolady. Ol ekeýin eki qaǵazǵa jazyp, ár bet saıyn birden bastap sóılemderdi nómirlep otyrǵan durys bolady. Jumysty jeńildetý úshin arabshany kóshirmeı-aq, kitaptyń óz shetine sóılem nomerin qoıyp otyrýǵa bolady ǵoı. Nomer sany kóbeıip ketpes úshin ár bettiń nómerin birden bastaý kerek. Qysqasyn aıtqanda, Alla sizge qýat bersin!
Sálemmen tilektes inińiz: Aqyjan Jaqsybekuly Mashanov.
1973 jyl 13 mart.»
Mándibaıuly sonaý 1969 jyly 7-qarashada jazǵan jaýaptan keıin qos ǵulama birneshe dúrkin hat almasqany anyq qoı. Al myna hattardyń mazmunyna qarasańyz, arada neshe jyl ótse taqyryptary áli aýysa qoımaǵanyn ańǵarasyz.
«Qajeke!
Hatyńyzdy aldym. Jaýabyn tez ber degen ekensiz. Mine, sol úshin jazyp otyrmyn. Qolyńyz úırengen jáne Farabı hatyna sáıkes úılesimdi arabsha áripten jaza beresiz-daǵy. Maǵynasy durys bolsa, jazý anyq bolsa, bir tańbadan ekinshi tańbaǵa kóshirý qıyn emes qoı. Qolyńyzdaǵy arabsha kitaptyń ár betiniń aıaǵynda latynsha jazýlar bar. Ol túrikshe tilde berilgen eskertýler. Onda qaı súreden, qaı aıattan, qaı hadısten alynǵany aıtylǵan. Basqa da eskertýler bar. Solardy da qazaqsha jáne arabsha aýdaryp, ár bettiń aıaǵyna eskertýler retinde berip otyrsańyz durys bolar edi. Ol jerde kúdikti áripter, sózder kezdesedi. Olarǵa da kóńil bólý kerek bolar. Ondaılar tabylmasa, osy jaqtan jiberemin.
Taǵy bir oıda bolatyn nárse, Farabıdiń 1100 jyldyq toıy osy kúzde bolmaqshy. Soǵan kerekti Farabıdiń óleńi-duǵasy aýdarylsa jaqsy bolady. Sony da aqyldasý kerek. Qysqasynan aıtqanda, jumys kóp. Alla ózi qýat bersin. Ámın!
Sálemmen inińiz Aqyjan Jaqsybekuly Mashanov.
21 mart 1973 jyl.»
Aqyjan Mashanı «Farabıdiń týǵanyna 1973 jyly 1100 jyl tolma»q dep otyr. Biz el bolyp «870 jyly dúnıege kelgen, bıyl 1150 jyl» dep júrmiz. Bul da oılanatyn dúnıe tárizdi. Álqıssa, hattardy oqylyq:
«Qurmetti Qajeke!
Biz munda aman-saý júrip jatyrmyz. Jazdaı aýyrdym. Qazir qyzmettemin. Sizge kópten hat jazylmaǵan sebebi, birinshiden, naýqastyq, ekinshiden, siz aýdarǵan Ál Farabı kitabyn baspaǵa bersin degen qaýlyny aldyrdyq. Ol qaýly boıynsha úsh tilde birdeı shyqsyn degen. Sony daıyndap jatyrmyz. Bul kitaptyń arabshasy sizde edi ǵoı. Sony tez berip jiberińiz. Keıin kitaptar shyǵady, sonan alasyz ǵoı.
Sálemmen tilektes inińiz Aqyjan Jaqsybekuly Mashanov.
4.12.1974.»
«Sizdiń Qurandy qazaqsha aýdarmaq bir talabyńyz bar edi. Ol qalaı bolyp jatyr?! Ol ózi zor jumys qoı.
Sálemmen dosyńyz Aqyjan Jaqsybekuly Mashanov.
5 fevral 1975 jyl.»
Bizdiń qolymyzǵa tıgen hattar legi osyndaı. Álbette, Farabıdaı uly ǵulamany qazaqqa oraltqan qos alyptyń arasyndaǵy úshbý hattar, bálkim Mashanıdyń jeke muraǵatynda da zertteýshisin kútip jatqan bolar. Buıyrtqan kúni elge ortaq jarııa dúnıege aınalary haq...
Ǵylym isi men dinı paryzyn qatar arqalaǵan Qajybaı Mándibaıuly 1971 jyly Tashkentte Orta Azııa halyqtarynyń dinı plenýmynda sóz sóılep, ol týrasynda sol zamanǵy dinı ahýal jóninde «Orta Azııa jáne Qazaqstan musylmandary» jýrnalynda «Qaraǵandy musylmandary» taqyrybymen jeke maqala jarııalanǵan eken.Jýrnal 1971 jyly jaryq kórgen:
«Qaraǵandy Qazaqstan jamhýrııatynyń markaz ornalasqan bir shahar dúr. Lákın tarıhy beımaǵlum, bul shahar týrasynda eshqandaı maǵlumat joq.
- Qazirgi ýaqytta Qaraǵandy kómir qazyp shyǵaratyn ken oryny ekeni beseneden belgili. Keıingi birneshe jyl ýaqytta zamanaýı tehnıkany ıgergender sany da kóp. Jumys barysynda kadrlar da kóptep sanalady. Halyq qojalyǵynyń basqa túrleri de keń damyǵan. Qaraǵandynyń qazirgi ýaqytta ishki jaǵdaıy áldengen, joǵary dárejege jetip, bútin bir ıelikke ıe bolǵan. Qaraǵandy qalasynda pán ǵylymdarynyń doktor, professorlary da kóptep sanalady. Qazaqstan, SSSR pánderi akademııasynyń múshesi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qaraǵandy qalasynyń polıtehnıka ınstıtýtynyń rektory Ǵabýlqasym Sákenov, tehnıka pánderiniń doktory, ınstıtýt dırektory Ǵumar Qusjanovty, Qazaqstan, SSSR pánderi akademııasynyń múshesi, tehnıka pánderiniń doktory, professor, ǵalym, hımııa, metallýrgııa ınstıtýtynyń dırektory Evneı Býketovty aıtyp maqtanýǵa bolady. Sondaı-aq, Sosıalıstik Eńbek Eri degen ataqqa ıe bolyp bolǵan qazaq shahterlaryn da jazbaı ketýge bolmas. Allahqa shúkirler bolsyn, – deıdi ımam Qajybaı Mándibaev. – Biz ǵalymdar zor rýhanı múmkindikpen qanaǵat qylyp aıtamyz. О́tkendegi dúnıe haraketi tastalyp qoıylǵan. Islam dúnıesi jańarǵan qazaq mılláti, bizdiń dáýirimizde eń ilgeri tehnıkany jetik meńgergen. Bul sózderim Muhammed Paıǵambar s.ǵ.s daǵýattaryna týra keledi. Muhammed Paıǵambarymyz s.ǵ.s aıtqan: «Áı musylmandar ózderińizdiń dúnıeaýı isterińizdi salaq etip, báriń sol ýaqyttyń ózinde ahıret isterdi hám erteńgi ólim keletinnin qoshtarlyq bolatynyn aıtyp baryńdar».
Qazirgi ýaqytta meniń mılláttárimniń arasynda túrli bilimdi jaqsy kadrlar jumys jasaıdy. Árbir qazaq eki-úshten dinı, dúnıeaýı bilimimen maǵlumatty kisi bar. Bizdiń Qazaqstan Ábý Hanıfa mázhaby boıynsha amal jasaıdy. Hanafı mázhabyn qoldanbaly qylyp, sharıǵat máselesin keńinen tarqatyp keledi. Qaraǵandy shaharynda eki meshit bar. Olardyń birinde ımam Qajybaı Mándibaev hatıbtyq qylady. Paıǵambarymyz Muhammed s.ǵ.s hadısterin qazaq tiline aýdaryp, muqaddıs ǵalymdardyń fatýalaryna júgine otyryp, ahlaq jáne ýaǵyz nasıhattaryn, sadaqat jáne joǵary ádep máselesinde sóz qozǵap, rýhanı tárbıeleýge kúsh salyp keledi.
Qajybaı Mándibaev budan birneshe jyl ilgeri bes paryzdyń biri – qajylyq saparyna shyǵyp, musylmannyń sońǵy mindetin ótep kelgen edi. Ázirge Qajybaı Mándibaev dindarlyq, Islam dini haqynda, búkil dúnıe júzi musylmandary arasyndaǵy háldi aıtyp, mıllátterine ýaǵyzdaýda. Qajybaı Mándibaev óz meshitinde musylmandarǵa Islamnyń quqyqtyq, ádep týrasyndaǵy taǵylymdardy jaqsylap túsindiredi. Aıylbaı Dashıbekov hatıbtyq etedi. Aıylbaı hatıb barsha dinı qaǵıdalar boıynsha zor bilimge ıe. Musylmandardyń dinı basshylary sıpaty retinde óz másjıdinde ýaǵyz aıtyp, bes ýaqyt namazdyń qasıetteri men juma, aıt namazdaryn ýaǵyzdap halyqty aýyzbirshilikke shaqyrady. Hatıbtyń aıtqan ýaǵyzdaryn tyńdaý úshin meshitke halyq kóptep keledi.
Qazaqstan din ǵulamalary, onyń ishinde, Qaraǵandy shahary Islam taǵylymdaryn, ıǵtıqad, quqyq máselelerin zamannyń talabyna saı jaqsylap júrgizip keledi. Sonymen birge, adamdarǵa din pánderin oqytyp, oraza kestelerin taratýda. «Bizdiń Islam dini, árbir musylmannan joǵary bilimdi talap etý, ahlaq ádebi jáne pák qalypta bolýyn talap etedi. Árbir musylman din taǵylymdaryn jaqsy bilýshi bolýmen birge, qazirgi zamanaýı bilimderdi de meńgergeni durys. Hám árbir ımam osy máselelerde haraket etýi kerek», – deıdi sheıh Qajybaı Mándibaev.
Mahmud GIKEEV,
Tashkent qalasynyń dinı nazarat múshesi, Qazaqstandaǵy ókiletti hatshysy.
12 mamyr 1971 jyl.»
Osy maqaladan-aq qajynyń din ustanǵan ǵylymı ortadaǵy bedeli qandaı bolǵanyn, óz sóılegen sózinen, oıynan bilim-biliginiń de deńgeıin bilýge bolady...
Qajybaıdaı qaıratkerdiń eńbegi eli úshin eresen bolǵanymen, dáýirinde ataǵy aspandap, dańqy shyǵa qoımaǵan. Oǵan keńestik dinı ateıstik qursaý kináli. Ámbe, áý bastan sharıǵat jolyn ustanyp, odan ǵylymǵa den qoıǵan oıshyl janǵa ataq-dańq degen ne táıiri – oqyǵan-toqyǵan iliminen qyzyq emes, álbette!
Biraq, el jańarǵan elý jyl ótken soń nege aty atalmaı, eńbegi eskerilmeı qalady? Búgingi «Rýhanı jańǵyrý» jarııasynan ertede – sonaý el egemen bolǵan otyz jyl buryn ultynyń júregine qaıyra oralǵan arystarmen birge ol da atalyp, ulaǵaty jurtqa úlgi bolýy kerek edi ǵoı? Desek te, Qajybaı Mándibaıuly oralǵan eken. Ony biz bilmesek te, sol kezden-aq elge etene, ultymen bir eken. Ol Aqyjan Mashanı arqyly Ál-Farabıdiń fálsafasy bop, ǵylym qýǵan ár órenniń kókeıinde, qalamynda óshpes ómirin keshkeni haq.
Al, sýreti... Qajybaı qarııanyń sýreti el kózine burynnan-aq jyly ushyraıdy. Qazir bárimiz Buqar jyraý Qalqamanuly dep tanyp, kózimizdi qanyqtyrǵan beıne – osy Qajybaı qarııanyń sýreti! Kádimgi keńestik fotoapparatpen túsirilip, 1970-jyldary gazet betinde jarııa bolǵan. Odan kelip, sýrettiń túpnusqasy bálkim, oblystyq, bálkim aýdandyq gazet muraǵatynda saqtalyp qalyp, 1990-ynshy jyldary Buqar babamyzdyń bet-beınesin pishindep, jurtqa usynar úlgi retinde tańdalǵan aqsaqaldy qarııanyń beınesi áldebir sýretshiniń qolyna túsken. Qarııanyń sýreti retýshtelip, dızaıner-mershep saqal-murtyn «tárbıelep» bastyryp, júzine júgirgen ájimin jasyra óńdep, ózin qartaıtyp, pushpaq bórkin qundyz bórikke aınaldyra jasartyp, logotıp-emblemaǵa aınaldyrǵan. Buqar jyraý babamyz dep júrgenimiz, kádimgi Qajybaı Mándibaıuly! Ol fotonyń túpnusqasy da qajynyń qyzy, belgili dáriger ǵalym Malına Qajybaıqyzynyń úıinde saqtaýly, al gazet tigindisin muraǵattan, gazet redaksııalarynan tabý qıyn emes-aý. Biraq, sońǵy jyldary Buqar jyraý babamyzdyń ótkizilgen mereıtoıy, nasıhaty arqyly barsha kitaptardyń betine, jarnamalyq banner, logotıp ataýly Qajybaı qarııanyń sýreti Buqarekeń bop ketken. Ony túzetýge peıildi eshkimdi kórmedik.
Al, Buqar jyraý Qalqamanulynyń sýreti kimge, qalaı, nelikten negizdelip salyndy? Ol – bizge jumbaq, ony izdep basyn aýyrtqan jandy da baıqamadyq. Negizi, túr-álpetin keıingi jurt jyǵa tanymaıtyn tulǵalardyń keskin-kelbeti búgingi urpaǵyna qarap otyryp, ádebı-tarıhı muralarda kezdesip qalatyn sýretteme-baıan arqyly jasalatyn. Arnaıy alqa shyǵyp, el adaqtap, keskindeme alyp, talqylasyp jatatyn. Máselen, Abylaı hannyń beınesin Shoqanǵa qarap otyryp salǵan nemese ózge de batyr-bılerdiń qazirgi tanymal sýretteri de sol jolmen salynǵan. Tipti bolmasa, antropologtar ǵylym tásilimen anyqtaýǵa qabiletti ǵoı. Al, Buqarekeń Qajybaı bop shyǵa kelgen. Jeńildiń ústimen júrýge qushtar halyq Qajekeńniń óz beınesin ózine qaıtarýǵa qashan kiriser eken?!
Osyndaı jaıttardan keıin sirá, Qaraǵandydaǵy vokzal alańqaıynda sonaý jyly qaıqaıyp turǵan, keıin alynyp tastalǵan jyraýdyń qalaıy soldat tárizdes sátsiz eskertkishi ilkide aıtqandaı naqty súıener negiz bolmaǵan soń, ekiushty jasalǵany sodan bolsa kerek. Odan keıin de qoıylyp, qazir kórip júrgen eskertkishteri de anaý aıtqandaı sátti týyndy deı almaımyz...
Uly adamdardyń ǵumyry da, oı-ǵalamy da qatardaǵy pende úshin ejelden-aq jumbaq. Sebebi, ulylar jeke óziniń ǵana emes, ultynyń taǵdyryn qosa arqalaıdy. Eńbegi de kózi tirisinde eskerilmegenimen, jyldar boıy ultymen birge jasaı beredi. Oǵan tarıh kýá.
Aqyjan Mashanı arqyly tanyǵan Ál-Farabı babamyzdyń sózi bop, Buqar babamyzdyń beınesi bop el júreginen oryn alǵan Qajybaı Mándibaıulyn «Qazaqtyń Qajybaıy» demeske áddiń joq...
Serik SAǴYNTAI,
Jazýshy.
Qaraǵandy shári.
