Immýnıtet – aǵzanyń kez kelgen aýrýǵa tótep bere alý qabileti organızmniń zııandy áserlerdi nemese búldirýshi ýlardy qabyldamaý qasıeti. Árıne, mundaı qasıet aǵzanyń tirshilik ortasyna beıimdelýine, sol ortadaǵy zııandy mıkroorganızmder, vırýstar jáne olar bóletin túrli búldirýshi qasıeti bar zattarǵa qarsy tura alatynyna tikeleı baılanysty. Osyndaı ózara baılanystyń, dálirek aıtqanda kúrestiń nátıjesinde asa kúrdeli bıologııalyq prosester bastalady. Sóıtip organızmde qorǵanyshtyq qasıet arta túsedi, onyń túrli zııandy mıkroorganızmderdi, vırýstardy qurtatyn jáne ýly zattardyń ýytyn joıyp ydyratatyn qabileti kúsheıedi. Immýnıtet túzilýde búkil organızm qatysady, árıne munda basqarýshy jáne baǵyttaýshy – ortalyq nerv júıesi. Aýrý qozdyrýshylar nemese vaksınalar júıke júıesiniń ushtary arqyly sarysý gamma-globýlınderin túzetin tıisti organdarǵa áser etedi. Al bular jaýap retinde tıisti antıdeneler bóledi. Osyndaıda jasýsha ishinde kandaı prosester oryn alatyny jóninde tolyq málimet joq. Immýnıtet paıda bolýda syrtqy orta jaǵdaılary kóp áser etedi. Shamadan tys qyzý, salqyndaý nemese organızmniń asa sharshaýy qorǵanysh zattarynyń túzilýin nasharlatady. Sonymen birge ımmýnıtettiń organızmde jaqsy túzilýin tamaqtyń sapasynyń jáne onyń quramynyń nasharlyǵy, sonyń ishinde A jáne S dárýmenderiniń, fosfor jáne kalsıı tuzdarynyń jetispeýi tejeıdi. Budan zııandy áserlerge qarsy kúresýde arnaýly sharalarmen qatar (vaksınalar, sarysý egý t.b.) adamdardy tolyq baǵaly, sapaly qorektik zattarmen qamtamasyz etý qajet degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady. Jalpy, ımmýnıtettiń birneshe túrlerin ajyratady. Ony mynadan kórýge bolady: tabıǵı nemese týa paıda bolǵan ımmýnıtet – adamdar jáne janýarlardyń belgili bir túrine tán. Bul tuqym qýalaıdy. Al ekinshisi, ómir súrý barysynda paıda bolatyn jasandy ımmýnıtet. Tabıǵı jolmen túzilgen ımmýnıtet ádettegishe uzaq bolady. Ádette tabıǵı ımmýnıtet sábıge ana súti arqyly jáne kindik tamyry arqyly qanmen beriledi. Al keıbir aýrýlarǵa qarsy túzilgen ımmýnıtet organızmde búkil tirshilik barysynda saqtalyp qalady. Mysaly, adamdar sheshek, obamen bir ret aýyrsa, ekinshi ret onymen aýyrmaıdy.
Qazaqstanda josparly egý vırýsty gepatıt A (V15), vırýsty gepatıt V (V16), v tıpti gemofıldik ınfeksııa (V96.3), kúl-dıfterııa (A36), jatyr moınynyń qaterli isik aýrýy (S53), koklıýsh (A37), qyzylsha (V05), qyzamyq (V06), pnevmokoktyq ınfeksııa (V95.3), polıomıelıt (A80), sirespe-stolbnıak (A33-A35), týberkýlez (A15-A19) jáne epıdemııalyq parotıt (V26) aýrýlaryna júrgiziledi.
Tirshilik barysynda túzilgen jasandy ımmýnıtetti aktıv jáne passıv dep ekige bólýge bolady. Munda organızm zııandy áserge ózi ımmýnıtet quraıdy. Jasandy jolmen quralǵan aktıv ımmýnıtet turaqsyzdaý. Máselen, paratıfke qarsy jasalǵan ımmýnıtet tek 6 aı boıyna ǵana saqtalady. «Sibir jarasyna» qarsy jasalǵan ımmýnıtet bir jylǵa jetedi. Aktıv ımmýnıtet organızmge vaksına engizilgennen keıin 2-10 kún ótken soń paıda bolady. Al passıv, sarysý ımmýnıteti organızmge daıyn qorǵanysh zattardy engizgende túziledi. Túrli aýrýlarmen aýyrǵan organızmniń sarysýynda osy aýrýǵa qarsy ımmýnıtet quraýshy zattar paıda bolady. Ony arnaýly dári-dármek óndiretin kásiporynda, farmfabrıkada óndiredi. Sóıtip jasandy ımmýnıtet ártúrli ekpeler (vaksınalaý, sarysý engizý jáne t.b.) arqyly adam boıynda qalyptasady. Ádette elimizde jas balalarǵa belgilengen kúntizbe boıynsha profılaktıkalyq ekpe egý týberkýlezge qarsy BSJ, vırýstyq gepatıtke qarsy VGV, polıomıolıtke qarsy OPV jáne de basqa aýrýlarǵa qarsy vaksınalar ret-retimen júrgiziledi. Oǵan qosa kúz aılarynda tumaýǵa qarsy ekpe oryndalady.
Sońǵy kezderi el-jurt arasynda ekpege qarsy san túrli áńgime, daý-janjal kóbeıip ketti. Balalar arasynda ınfeksııalyq aýrýlar keń taramasyn, solardyń saldarynan olar múgedek, kemtar bolyp qalmasyn desek vaksınalaý isine túsinistikpen qaraǵanymyz jón. Beti aýlaq, eger jas bala qaýipti bir ınfeksııamen aýyra qalsa ony aýrýdan aıyqtyrý jeńil bolmaıdy nemese ol ókinishpen aıaqtalýy da múmkin. Keıde kóshede kele jatyp qolarbaǵa tańylǵan múgedek jandy kóremiz. Shynyn aıtqan jón, olardyń birazy bala kezinde polımıelıt aýrýyna shaldyǵyp, sonyń saldarynan múgedek bolyp qalǵandar. Eger olar ýaqtyly polımıelıtke qarsy josparly ekpe (vaksınasııa) alsa, mundaı jaǵdaıǵa ushyramas edi. Mine, bul profılaktıkalyq ekpe jumysyna selqos, enjar, júrdim-bardym qaraýdyń bir mysaly.
Júre bitken tózimdilik (ımmýnıtet) adam aýyryp jazylǵannan soń nemese qoldan egý arqyly paıda bolady. Egý úshin tiri nemese óltirilgen vaksına qoldanylady. Bul vaksınalardyń quramynda vırýstyń ózi nemese onyń preventıvtik antıgeni kezdesedi. Paıda bolǵan ıakı túzilgen ımmýnıtet aǵzadaǵy arnaýly jáne arnaýly emes faktorlarmen tyǵyz baılanysta bolady.
Immýndyq júıe jaıly qaýipti ınfeksııalyq aýrý paıda bolǵan sátterde jıi aıtylady. Mysaly, kúzde, qysta lúp etken salqyn samalǵa tótep bere almaı tumaý jáne de basqa tynys aǵzalarynyń jiti respıratorlyq vırýsty aýrýlarymen (vırýstyq renıt, farıngıt, frontıt, gaımorıt jáne t.b.) naýqastanyp qalatyndar kezdesedi. Tipti janynan ótken adam túshkirse aýyryp qalatyn adamdar bar, ıaǵnı olar ımmýnıteti álsiz adamdar. Nemese úı ishindegi jandardyń bári tumaýmen aýyryp jatsa da sap-saý júretin adamdar bolady, olar ımmýnıteti kúshti adamdar. Qorǵaný kúshi az adamdar qaýipti ınfeksııalyq aýrýlarǵa ushyrap, onyń asqyndyrmaý úshin ekpe júrgiziledi. Mysaly, tumaýǵa, vırýsty gepatıtke qarsy ekpeler elimizde jolǵa qoıylǵan. Qazir adamzatqa aýyr tajal bolyp kezikken koronavırýs indetin aýyzdyqtaý úshin aldyńǵy qatarly kóptegen memleketterdiń vırýsolog-ǵalymdary oǵan qarsy vaksına shyǵarýdy qolǵa aldy. Bázbir málimetter boıynsha, ondaı vaksınalar AQSh, Reseı, Qytaıda taıaý aılarda paıdalanýǵa beriledi degen sóz bar. Qazaqstandyq ǵalymdardyń da bul baǵyttaǵy izdenisterine kópshilik kóz tigip otyr. Erte me, kesh pe ondaı vaksınanyń paıda bolatynyna senemiz.
Juqpaly aýrýlar jaıly sóz qozǵaǵanymyzda, odan qalaı saqtanamyz, aýyra qalsaq qalaı emdelemiz degen suraq týady. О́z betimen nemese tanys bireýdiń keńesimen em-dom júrgizetinder az emes. Ádette kez kelgen aýrýǵa dári qabyldaı beretin adamdardyń ımmýnıteti tómen bolady. О́ıtkeni antıbıotıkterdi retsiz kóp ishkennen ishek qyzmetine zaqym kelip, ishektiń ishindegi as qorytý prosesine qatysatyn paıdaly mıkroorgnızmderdi joıyp, kisini dısbakterıozǵa uryndyrady. Olardyń tamaq qorytýy tómendep, úlken dáreti buzylady. О́ıtkeni adamnyń ımmýndyq júıesiniń 70 paıyzdan asa jasýshalary ishekte bolatyny belgili. Sonymen qatar ishekte aýrý týdyrǵysh «bóten» mıkrobtardy óltiretin paıdaly bakterııalar bar. Olardy, jalpaq tilmen aıtqanda, organızmniń (ishektiń) qorǵaýshy «soldattary» dese de bolady. О́ıtkeni bul bakterııalar aǵzadaǵy ımmýndyq jasýshalardy qoldap otyrady jáne amınqyshqyldar men vıtamınderdi óndiredi. Eger ishekte bul mıkroorganızmder bázbir sebeptermen az bolsa, onda álgi «bóten» bakterııalar ústemdik alyp, adamdy aýyrta bastaıdy, ıakı dısbakterıozǵa ushyratady.
Keıde orynsyz paıdalanǵan dári-dármek allergııaǵa alyp keledi. Allergııamen aýyratyn adamdardy ımmýnıteti tómen adamdar dep jatatynymyz bar. Dárýmenderdi de orynsyz qysy-jazy paıdalaný jón emes. Naýqastanǵan kisige dári-dármekti dáriger taǵaıyndaǵany jón. Áıtpese dárihanada kózge ilikken nemese bireýdiń aıtýymen em-dom júrgizý jaqsylyqqa aparmaıdy. О́ıtkeni árkimniń aǵzasynyń óz ereksheligi bar: bireýge ol dári «jaǵyp» jatsa, ekinshi bireýge keri áser etýi ábden múmkin. Immýnıteti ıakı qorǵanysh qabileti tómen, qaýqarsyz adamdarǵa kez kelgen aýrý úıir keledi. Ásirese qys-kóktem aılarynda tumaýdyń «qydyryp» júrgen kezinde ımmýnıtetti kúsheıtýdiń mańyzy zor. О́kinishke qaraı, kópshilik mundaıda túrli vıtamınderdi qabyldaý kerek dep uǵýy múmkin. Olaı dep oılaý qate, túsinbeýshilik.
Eń bastysy, deneni shynyqtyrý ekenin este ustańyz. Kóp qımyldańyz. Qımyl-qozǵalys kezinde adamnyń qan aınalymy jaqsaryp, bulshyq etteri qalpyna keledi. Deneniń yrǵalýy ishektiń de bulshyq etterin rettep, qyzmetin jaqsartady. Immýnıtetti kúsheıtý úshin kebekten jasalǵan nan, qyryqqabat, sábiz, askók jáne qyzylshany kóbirek paıdalanǵan jaqsy. Al aqýyzǵa baı taǵamdar, ásirese et ishektiń joǵarǵy bólimderinen bastap sińedi de, «bóten» bakterııalar tamaqsyz qalyp, álsizdene bastaıdy. Túrli tuzdyqtar bul prosesti kúsheıtedi, sondyqtan etke burysh salyńyz nemese dámdeýishter qosyp jeńiz. Tamaqtan soń 2 as qasyq ósimdik maıyn ishkenińiz paıdaly. Uıyqtaýdan jarty saǵat buryn bir stakan aıran ishken durys. Ondaǵy qyshqyl sútti bakterııalar asty qorytýǵa kómektesedi. Sóıtip ımmýnıtetti kóterip, kez kelgen aýrýǵa tótep bere bastaısyz. Sosyn, árıne, durys tamaqtaný, zııandy ádetterden aýlaq bolý, tynysh ta sapaly uıqtaý jáne t.b. árkimge paıdaly.
Ádette adamdar ımmýnıtetti saqtaýdyń róli men múmkindigin aýyrǵan kezde ǵana oılaıdy. Immýn tapshylyǵy kez kelgen adamdy aýrýǵa alyp baratyn tike joldyń biri. Sondyqtan ár adamǵa densaýlyǵyn saqtaý jáne ımmýndyq júıeni nyǵaıtý mańyzdy, ásirese qys-kóktem qarsańynda. Sebebi bul ýaqytta aǵza erekshe qoldaýdy qajet etedi. Sondaı-aq jedel respıratorly aýrýlar men jedel respıratorlyq-vırýstyq ınfeksııalardan nemese tumaýdan zardap shekkenderge jáne úlken fızıkalyq kúshterdi sezinetinderge ımmýnıtetke nazar aýdarý kerek.
Tumaý jáne basqa respıratorlyq aýrýdyń aldyn alýdyń taǵy birneshe joly bar. Aınaladaǵylardyń bári aýyryp jatsa, ımmýnıtetti kóterip qana qoımaı, ınfeksııa juqtyrýshylarmen baılanysty shekteý qajet. Aǵzaǵa túsetin bakterııa men vırýs kólemi az bolǵan saıyn, ımmýnıtettiń ony jeńýine de ońaı bolady. Bul úshin ne isteý kerek? Adamdar kóp shoǵyrlanǵan jerge barmańyz. Kezdeskende 1,5 metr qashyqtyqty saqtańyz. Qol alyp amandaspańyz, amandasý kezinde betinen súıip, qushaqtamańyz. Aýrý adamnyń túkirigi betińizge shashyramas úshin, qoǵamdyq oryndarda, dúkenderde betperde kıip júrińiz, dalaǵa shyǵar aldynda kıimderińizge mıkrob, vırýsqa qarsy efır maılaryn (jalbyz, evkalıpt, arsha jıdegi) seýip alyńyz. Bul siz dem alatyn aýany zalalsyzdandyrady. Qoldaryńyzdy domofon, lıft túımeshelerin, esik tutqasy, telefon ustaǵannan keıin antıseptıkpen súrtińiz. Úıden tys jerlerde júrgen ýaqytta qolyńyzdy jýmaı betińizdi ustamańyz, úı ishin árbir 3-4 saǵat saıyn jeldetip turyńyz. Shańdy súrtip, aýany ylǵaldandyryńyz; qolyńyzdy úıge kelgennen keıin muqııat jýyńyz. Kilt, sómkeńizdi súrtýdi umytpańyz. Eger kózildirik kıseńiz, ony da sabynmen jýý kerek.
Endi ımmýndyq qýatty tolyqtyrý tásilderi jaıly aıta keteıik. Bul – uıqy men tamaqtaný tártibin saqtaý, kókónis taǵamdaryn, jemis-jıdekterdi kóbirek jeý, taza aýada serýendeý, salqyn sýǵa shomylý, salamatty ómir saltyn ustaný. Halyq arasynda ımmýnıtetti kóterýdiń san túrli (dárilik shóp tunbalary, lımon, zibir jáne t.s. paıdalaný) tásilderi bar. Ony oryndy paıdalansaq esh zııany joq.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
TARAZ
